CAROLI a LINN^

EQUIT. AUR. DE STELLA POLARI ARCHIATRI REGII MED. ET BOTAN. PROFESS. UPSAL. ACAD. PARISIN. PETROP. ETC. SOC.

AMOENITATES ACADEMICAE

SEU

DISSERTATIONES VARIAE

PHYSICAE, MEDICAE BOTANICAE

ANTEHAC SEORSIM EDITAE

NUNC COLLECTAE ET AUCTAE.

CUM TABULIS AENEIS.

VOLVMEN SECVNDVM

EDITIO TERTIA

CUR ANTE

D. JO. CHRISTIANO DANIELE SCHREBERO

SER. MARGGR. BRANDENB. ONOLD. ET CULRIB. CONSIL. AUL. MED. BOT. HIST. NAT. ET OEC. P. P. O. IN ACAD. ERLANGENSI.

ERLANGAE sumtu JO. fACOBI PALM t I 8 7«

LIBRARY

m. r\ r> D O Vv Founded 1313

^OOL OF MtO^

Di-gitized by the Internet Archive in 2014

http://archive.org/details/carolilinneamoen02linn

VIRO NOBILI ET GENEROSO

J O H A N N I J E N N I N G S

AD LEGIONEM NOBILIUM EQUITUM MAGISTRO.

J\ nni mihi ademerunt Benefa&ores , quondam benemultos, Te, Vir Generofe, mihi red- didpre unicum, qui, prse reliquis, Ingenio exfplen- defcis, Scientiis irradias, Dextraque falli nefcia polles. Te dum colo ob beneficia vere magna, ne plane ingratus moriar, hoc leve documentura pia mente Tibi confecro , usque dum meliora potero, permanfurus

NOMINIS TUI

Upfalise 1762. , d. 25« Augufti.

Cultor fmcerus CAR. LINN.EUS.

DISSER-

DISSERTATIONES

IN HOC VOLUMINE

CONTENTl:

XIX.	Oeconomia Naturae. Refp. j. Biberg.	Pag. I
XX.	laenia. G. Dubois.	59
xxr.	Lignum Colubrinum. J. A. Darehus.	loo
xxrr.	Radjx Senega. y. Kiernander.	126
XXIII.	Genefis Calculi. J. 0. Hagjlrbm.
XXIV.	Gemmse Arborum. P. Lbfling.	183
XXV.	Pan Suecus. N. HeJJelgren,	225
XXVI.	Splachnura. L. Montin.	263
XXVII.	Semina Mufcorum. P. J. Bergius.	284
XXVIII.	Mat. Med. Animalis. $. Sulren.	307
XXIX.	Plantae Camfchatcenfes. J, Halenius.	332
XXX.	Sapor Medicamentorum. j*. Rudberg.	365
i# Oratio de Infeclorum Memorabilibus..	388
2. -	- de Peregrinat. intra Patriam.	408
3- "	- de Telluris Incremento.	43°

XIX. OECO-

| JJNI 7E 2 SiTZ OF W$R YLR HD jj

0 E N:@£M I A

N ATURiE

QUAM

PR^SIDE

D. D. Car. Linn^o

Publico examini fubmifit

ISACUS J. BIBERG

Medelpadus. Upfalia 1749. Mart. 4.

JEtema funt vices Rerum. Senec. nat. 3 : 1. §. I.

Per OECONOMIAM NATURiE a) mtelligi. mus Summi conditoris circa Res Naturales fapientiffimam difpofitionem, fecundum quam illse apta? funt ad communes fines & reciprocos ufus producendos.

Omnia,

a) Alio nowine Oeconomia Divina diftam: tt, Sapientia Divina. Aluffchenbr. orat. Lugdb. 1744. Natura, Foruna, Providentia, Fatum funt unius ejusdtm- que Dei, varie agentis in rebus humanis. Seneca. Vis illurn Fatum vocare , non errabis ,

eji ex quo fnfpenfa funt omnia; Caujfa cauffarum. Vis illum Naturam vocare , non peccabiss

e(t ex quo nata funt omnia , cujus fpiritu vivimus Vis Ulurn Providentiam vocare , refte dices , ejl , cujus confilio mundus inconcujfus aftus fuos ex- plicat : Seneca.

Tom. II. A

OECONOMIA NATUIUE.

Omnia, quae hujus mundi ambitu continentur, infinitam Creatoris fapientiam pleno quafi ore ce- lebrant. Qu&cunque enim fenfibus noftris obver- fantur, quieque mcnti noftrae fefe confideranda fiftunt, ita inftrucla funt, ut nd gloriam Divinam manifeftandam, id ert, finem, qucm omnium operum fuorum Deus e(Te voluit ultimum, pro- ducendum, tandem concurrant. Qui vel maxi- me ad ea animum advertit, quas in Globo noftro Terraqueo occurrunt, is ultro fateatur, necefle eft, omnia & fingula ea ferie & nexu inter fe efle ordinata, ut ad eundem finem ultimum col- lineent. Huic vero fini ingens finium intermedio- rum fubfervit cohors. Sed cum noftri inftituti non ferat ratio omnes illos perluftrare fines, heic tantum occupabimur in iis afferendis, quae rerum concernunt naturalium confervationem. Ut ita- que continuata ferie Res Naturales perdurent, fapientia Summi Numinis ordinavit, ut pro novis individuis producendis perpetuo laborarent omnia viventia, & c ^nnia Naturalia ad cujuscunque fpe- ciei confervationem auxiliatrices fibi invicem por- rigerent manus, atque demum unius interitus & deftructio, alterius reftitutioni femper inferviret. En argumentum, quo nihil poteft efle illuftrius, nec adeo quidquam dignius, in quo laborioforum hominum induftria defudet, fubactioraque ingenia fuas vires periclitentur. Quum vero nos, utpote tenuitatis noftrae probe confcios, haud fugiat, rem efle arduam fuoque pondere graviorem, quam cui ferendo debiles noftri humeri pares fint, quippe cui rimanda? ne folertiflimorum quidem virorum experientia fufficiat, & quam difcutien- dam ingentia non poflent exhaurire volumina; in animum induximus, fumma tantum ejus capita le- viter attingere, id, quantum fieri poflic, prsefti-

turi,

OECONOMIA NATUR.E. &

turi, Ut quidquid circa reruni propagationem, con- fervationem & cleftrutiionem in triplici natura? reguo curiofius obveneric, fcituque dignius, & quod quorumvis perfpicaciae non obvium noftra Minerva judicaverit, id erudito orbi proponamus. Sic fperamus fore, ut fi quando iis, quae aliorum in hoc genere detexerit iriduftfia, noftra adjiciancur, juncTis viribus, communis fuppellex, felici cona- mine fuccrefcat, adaugeatur. Antequam vero tria illa naturce regna noftro fubjiciamus examini, nonnulla de Orbe in genere ejusque mutationibus praelibare lubet.

$. ii

O R B I S.

ORBIS Terrarum feu Globus Terraqueus, quem inhabitamus, Elementis undique circum- fufus eft, & in fuperficie tria fic dicla Nitura Regna continet : LAPIDEUM , quod cruftam globi noftri confticuit, VEGETABILE, quod venuftat faciem, & alimentum maximam partem haurit e regno Lapideo; nec non ANIMALE, quod a Regno Vegetabili fuftentatur. Sic Na- turae regna fuperfkiera globi noflri tegunt, or- nant, mutant.

CENTRUM globi terraquei fruftaneo inquU rere labore, noftrum non erit; qui bypothefes velit, adeat Cartefimn> Helmontiam , Kircberum, alios. Nos externa, eademque oculis obverfantia rimabimur.

STRATA Terrse & Montium, quantum huc usque luftrare licuerit, eorundera fupremum con-

A 2 fUfc

4

OECONOMIA NATURiE.

llat Saxo, proximum Schifto , tertium Marmore perrificatis impleto, quartum iterum Schijlo & in- fimum tandem Cote. b).

TELLUS habitabilis, licet variis insequalitati- bus excavata, ubique tamen in comparatione ad aquam elevata, & quo a mari remotior, eo etjam plerumque altior exiftit; fic aquoe in locis de- preflioribus non quiefcunt, nifi altiora loca feu obftacula impediant, & Jacus aut paludes effi- ciant.

MARE continentem cingit, partemque fuper- ficiei Telluris potiorem conftituit, docente Geo- graphia; quid? quod longe majorem partem idem olim occupafle, inculcent annua ejus decrementa, nec non rudera fiu&uantis aquse, conchae, ftrata, reliquia;.

LITORA repleri folent demortuis Teftaceis, Lithophytis , Fucis limilibusque, quae e mari quotan- nis rejiciuntur; cumulantur itidem fabulo, arena, lapillis, aliarumque rerum haud vulgarium con- gerie. Fit quoque, dum amnes per anguftas con- valles rapidiojes dilabuntur, ut latera arrodant, ficque corruat terra friabilis mollisque, & ruinse ab aquis deducantur ad litora diflita & finuofa, unde fublldente mari, continentem terram haud parva incrementa foenerari, conftat.

PLUVIAS terram hume&antes fuppeditant ne- bulae,, ex maris pra?fertim, ut & aquarum reliqua- rum, nec non terra? hirnridae exhalationibus col- le&ae, :nque inferiori atmofphserse regione con-

denfa-

b) it. U7. Got. p. 77,

OECONOMIA NATUR^E.

5

denfatae; cum autem nebulte ab altioribus terrae locis & moncibus attrahantur Oi necefle eft, ut, quemndmodura etjam par eft, major aquas copia eminentia quam deprefla irriget terfitoria.

FONTES, qui circa radices montium commu- niflime erumpunt, ex hae ipfa pluviarum aqua, ut & ex ipfis vaporibus condenfatis, per cavernas & interftitia faxorum ingredientibus, inque cavitates receptis , oriuntur. Mi colatam & puram prae- bent aquam, quae raro aeitate exflccatur, aut hieme concrefcit, ut potus femper fuppeditetur , animalibus reficiendis aptus.

FLUVIORUM primi ortus funt fontes & ri- vuli, in amnes fenfim fenfimque coeuntes, quo- rum muitipiici conjugio fiuvii gignuntur, & pofl: diverfos concurfus in vafta demum flumina ab- eunt, qua? nec prius fubfiftunt, quam , ad mare pertingentia, conjunctas ibi moles, una cum peregrinis & terris quibuscunque abductis, pla- cido curfu exonerent. Ita per circulum eo redit aqua, unde primam traxit originem, ut eandem iterum fcenam ludat.

PALUDES, ex retenta aqua in locis depreffio- ribus ortae, humo caefpitofa impleta? funt, cujus originem fi quaeras, plerumque aut aquarum ex altioribus locis defiuentium beneficio huc ad- vechm efle deprehendes, aut ex plantis, in pa« ludibus putrefaclis , produclam.

PRATA nova ex paludibus exficcatis generari haud raro experimur; id vero ut eo citius fiat,

A 3 funda-

c) It, W. gotb* p. 79.

fl

OECONOMIA NATURJE.

fundamentum fternit Spbagnum, Flor. Suec. 86*4. quod temporis fucceflu tranfit in humum porofifli- mam, quoad tota fere palus eadem repleta fit. Hoc fa&Q Scirpus, cafpitofus radices demum agit, & una cum Eriophoris turfas eo modo elevatas conftituit, ut radices magis magisque eleventur & firmius fic fundarnentum pro aliis nafcendis plantis reddant, quoad tota palus in amoeniflimura pratum immutetur d); praefertim fi aqua exitura patentiorem fibi elaboraverit.

TUBERA, in ejusmodi locis depreflis copio- fiilima, eadem elevant, idque efficiunt, ut terra quotannis plus jufto, nec fine coionorum t?edio accrefcere videatur; fed eft hoc tamen, in quo fumma natura? induftria obfervari meretur. Nam- que dum replentur hifce tuberibus loca deprcffa, annuis aquarum diluviis inundata, in laeta prata & pafcua citius transeunt territoria, paulo ante infoccunda & fterilia. Generari ejusmodi tubera a Formicis , lapidibus aut radicibus obteftis, fru- ticibus , calcitrationibus pecorum, conftat; pri- maria tamen caufla a frigoris hiemalis vi eft de» ducenda e), quae vere ita elevat radices, ut acri expofitae accrefcant, pereant, quo fafto Poiytricba loca vacua replent.

MONTES, Tumuli, Convalles & omnes in~ aequalitates terrae, licet ornamento telluris mul- tum detrahere nonnullis vifae fint, tantum tamerj abeft ut id efEciant, quin potius & jucundiorem adfpeftum & multum utilitatis ei concilient, eo quod. inde ejus fuperficies latioribus pateat fpatiis: quod plantse diverfae felicius crefcant atque faci°

lius

d) Fl. Lapp. 20. t) lt. Gottl. p. 249»

OECONOMIA NATURjE. 7

lius irrigentur, quodque aquae per pluvias delapfae

continuo curfu per flumina ad mare decurrere

poflint, ut ceteras utilitates ratione ventorum, caloris & frigoris reticeam.

ALPES funt montes altiflimi, qui fecundam aeris regionem attingunt, in quibus arbores ereflse fuccrefcere nequeunt. Quo autem altiores, eo etjam, ceteris paribus, frigidiores funt f). Hinc Alpes in Suecia, Sibiria, Helvetia, Peru, Bra- filia, Armenia, Afia; Africa, frigidilTima nive perennant, qux quafi concreta glacics v"x un- quam foivitur. Si autem calorem s-flas excitave- rit intenfiorem g), pars aliqua hujus molis li- quefcit, perque fluvios delabitur ad loca inferiora, quas hujusmodi aquse beneficio reficiuntur & re- fociilsntur.

RUPES & Saxa, fuper terram difperfa, olim in terra & ex terra coaluifle, dubium vix fuper- eft: cum vero irruentes imbres folubilem terram facili negotjo diluerint atque ex altioribus locis verfus deprefla deduxerint; hinc fa&um autuma- mus, ut folida illa & graviora corpora, terreftri pulvere nudata, fuper terram relicla jaceant; ut taceamus mirabiles flucluum effectus, ceu ad li- tora fieri hodienum videmus, qua? interdiu noftu- que repetitis iclibus lacefluntur, fatifcunt. Hinc videmus plerisque in locis rudera maris & ii- torum.

HIEMS fuo gelu praeparat terram & humum, quse inde in moleculas minutiflimas comminuitur,

A 4 eaque

f) Fl. Lapp. prtf. 7.

g) Quemadmodum 14.48. 1402. 1748. » quando aeftate Pluvia nulla heic locorum ante diera corpus Chrifti.

8 OECONOMIA NATUR^.

eaque ratione quafi fopita, alimento plantarum accommodatior evadit: immo nive femina & ra- dices plantarum obtegit & fic frigore a frigoris vi defendit. Mitto, quod frigus temperet puran> que efficiat atmofphseram & aquam putridam, ut animalibus magis falutaris reddatur,

CALORIS frigorisque perpetua apud 'nos vi- ciffitudo gratiores asftates fubminiftrat: & quara- vis hiems varias quidem g noftris terris plantas variaque animalia pellat, tamen perpetua reftas in- ter Tropicos, non multo gratior eft, quippe qux nimio a:ftu homines & animalia fupe profternit, licet fruttibus defideratiffimis iftse regiones abun- dent. Noftrae quidem hiemes, quantumvis magnam orbis partem implacabili rigore vexenc, minus ta- roen borealium accolis ipfas nocere, loquitur ex- perientia. Hinc per totum orbem fatis commode vivitur, quum varia tellus vario naturae benefrcio quaquaverfum perfruatur.

TEMPORA, ficut omnia fuis viciflitudimbus obnoxia func, fua habent. initia, faciunt progref- fiones & extremos attingunt fines.

iETAS hominis ab ipfis incipit incunabulis; grata fubfequitur pueritia, fervidam juvemutem ex- cipit virilitas firma, fevera, fuaeque confervationi intenta, usque dum fe?ieclus debiiitet, & nutantia corpora penitus deftruat.

ANNI partes eandem fcenam ludunt. Ver, * ludibunda illa omnium viventium infantia, pueri- tiam & juventutem repraefentat; Namque hoc tempore plantae fuis floribus' fuperbiunt, pifces exfultant, aves cantiliant, pleraque venere tur- gefcunt. JEftas, mediae aetati fimilis, plantas &.

viri-

OECONOMIA NATUR^E.

viridantes undique arbores commonftrat: anima- Jibus vigorem conciliat, eaque obefiora reddit: immo fruetus tunc rnaturefcunt, prata rident, ce- tera vigent. Autumnus contra funeftus eft, quippe quo arborum folia decidunt, plant^ marcefcunt, infefta fopore corripiuntur, & animalium multa in confueta hibernacuia femee recipiunt.

DIES, quorfum ruit annus, eodem paflu am- bulat : Tempus matutinum omnia^promtiora efficit, & muneribus obeundis reddit alacriora. Sol ruti- lantes radios fpargit; rlores quos no&urnus quafi fopor occupaverit, denuo evigilantes expandun- tur; aves fonoris vocibus atque rrultiplici con- centu filvas perfonantes reddunt, quo ipfo, ho- ris veneri dicatis, in numerofa convocantur examina. Meridies animalia in pafcua & campos elicit, utque corpora curent fuadet aertus, urget jieceflitas. Vefpera fubfequitur, omniaque & fingu- la efficit fegniora: flores connivent, & animalia fuas latebras repetunt. Sic ^ernum tempus, ma- tutina hora, noftraque juvenilis aetas ad generatio- nem quadrant : iEftas, meridies & viriiis toga cum confervatione conveniunt: autumnus vero, vefpera & triftis fene&us deflructioni haud inepte aifimilantur,

§. III.

REGNUM LAPIDEUM.

Propagatio.

LAPIDES organiea non efle corpora, uti Plantae & Animalia, cuique conftat, adcoque nec generari ex ovo, uti reliquorum regnorum fami- lia;, perfpicuum eft, fed fuccefllva particularum

A 5 appov

io OECONOMIA NATUR.E.

appofitione connexioneque. Hinc tam infinit» lapidum varietates proftant, quam eft coalefcen- tium particularum multiplex diverfitas, unde nec tam diftin&ae fpecies obtinent in regno Lapideo» ac in duobus reliquis. Hinc generationis leges in hoc regno omni aevo babitas fuerunt explicatt* longe difficillimae; hinc tot opinionum divortia riulio non tempore tam innumera, ut iis recen- fendis nec dies nec pagina fufficeret. Nos itaque in praefenti neg^io contenti erimus, pauciffimas hac de re obfervationes adferre.

ARGILLAM fedimentum maris effe, evincunt obfervata, quare etjam plerumque in litora copio- fe congefta reperitur.

ARENAM copiofiffimam & tenuiffimam in ple- risque locis tegere fundum maris , conftat ex nau» tarum diariis, nec dubium quin ex aqua quotidie cryftallifetur.

TESTACEA Scl^itbopbyta viva animalia fuifle» omnibus hodie in confeffb eft, eorumque cal- carece indolis teftas adjacentem argillam, arenam vel humum in fubftantiam calcaream immutare vifiam eft h). Marmora hinc e petrificatis generara poffe dubium non fupereft, quare etjam petrifica- tis haud raro referta confpiciuntur.

SAXA, rupium noftratum frequentiffima ma- teries, ex argilla arenacea fabnlofaque S. N. 49: 9. confiata videmus; id vero frequentius contingit, ubi terra particulis ferreis imprasgnata eft.

COS

h) It. Gottl, p, f9i. W. Qot. 87.

OECONOMIA NATURiE. ;i

COS ex arena coalefcit, quoque profundiori loco, eo reperitur compaftior; adeoque quo den- iior arena, eo facilius concrefeit; fi vero Argilla ealcarea S. N. 49: 1. accedat, multo promtior exiftit ejus generatio i), uti in Cote friabili , par- ticulis argillofo-glareofis S. N. 1 : I.

SILEX cretaceus vagus S. N. 3 : 1. fere unicus lapis in montibus cretaceis & frequentifiimus : vi- detur itaque ex Creta ortus; utrum vero iterum in cretam reducatur, eft quod maxime dubitamus.

STALACTITES S. N. 33; 1. fit ex particu- lis calcareis, corpori ficco, plerumque vegetabili, adnafcentibus k),

TOPHUS S. N. 32: 5,6,?, 8. fepe genera- tur, ubi aqua vitriolacea conne&it particulas ar- gillaceas & terreftres.

SCHISTUM ex humo paluftri originem du- eere, fuadent vegetabilia, qux huic ftepius inclufa reperiuntur.

METALLA mutari folent pro ratione matri- cis cui inhserent; e. g. PYRITES cv.pri fabhmenfis continet paflim Sulphur, Arfenicum , Ferrum, Cuprum, Auri parum, Vitriolum, Alumen, haud raro Galenam plumbi cum Argento, & Sterile nigrum cum Zinco. Sic Aurum, Cuprum, Fer- mm, Zincum, Arfenicum , Pyrites, Vitriolum ex eadem vena prodeunt. Ferri minera ditiffima, ad ferri fodinam Normark VermeJandice vifa cft, quse, ubi diffecabatur transverfali vena argiUacea, inutata erat in argentum nudum /), Quot itaque

funt

0 GoW/. p. k) It. Gettl. 337. 0 W° Goti. 253»

ia OECONOMIA NATUR^.

funt terrarum lapidumque genera diverfimode in- ter fe unita & commixta, tot etjam prodeunt m Regno Lapideo fpecies vel varietates , ufibus variis pro cujusvis indole ac natura, inferviturae.

§. IV.

Confervatio.

Quemadmodum vita & organifmo deftituuntur lapides, & duriores funt, nec putredini aut ac- crefcentiae obnoxii, fic etjam prae ceteris omni- bus diutillime perdurant. Hanc in rem quantuin conferat aer facile intelligitur , qui in fuperficie terrae varios lapides indurat, quo ipfo redduntur folidiores, compa&iores & contra temporis inju- rias multo conftantiores. Sic Calcarii lapides , fub dio diutius exiftentes , duriores evadunt, id quod ex obfervationibus vulgi notiflimum m). Marga Cretaceay ex qua lapides ad exftruenda Flandriae ssdificia eruuntur, quamdiu in fodina maneat fria» bilis eft; inde vero produfta atque ]ibero aeri expofita, fenfim fenfimque indurefcit. Muri noftri & arces vehiftiores pari ratione firmitudinem fuam temporis fucceffu nancifcuntur, quare majores noftros in arte murorum exltruendorum hodiernis artificibus praeftitiffe, perperam vulgo creditum eft.

Cauffa utut etjamnum Iateat, cur findantur paffim prsegrandes petrae rupesque, unde non raro ingentia diveikmtur fragmenta, id tamen obferva- tum eft , ab intercedente aqua in iisdem retenta concrefcere fiffuras, & Oiiartzo aut Spato confoli- dari. Hinc Ouartzum vix alicubi reperies, nifi in illis lapidibus, qui aquam particulis lapideis inqui-

natam,

m) IK Qottl. 231.

OECONOMIA NATURjE. 13

natam, aliquamdiu intra fuas rimas retinuerunt. Cryftaili haud abfimili ratione cavitates in fodinis replent, inque Oitartzum concrefcunt.

Lapides quotannis non tantum ex crufta mufcis induda generari, accrefcere & mutari, fed etjam ex Quartzo & Spato augeri , manifefturif eft; uc taceam terram adjacentem, prf:fertim fi particulis ferreis imprsegnata fuerit, in confiftentem lapi- deni commumter immurari. Marmoreos montes in Italia, intra ipfius terrse gremium, unde fragmen- ta excifa fuerunt, iterum adaugeri perhibetur «). MinercB paulatim accrefcunt, quoties particulae minerales , mediante aqua per montium cryptas transveftse, fifluris ipfarum retinentur, adeo ut materiae homogeneae diutius adhasrendo, tandem ejus naturam adoptent inque confimilem fubftan- tiam transmutentur.

§. V.

Deftructio.

Lapides, licet corpora fint duriffima, tamen deftru&ionis legibus, seque ac reliqua corpora crea- ta, fubjecii deprehenduntur. Solvuntur enim ab elementis vario modo vim fuam in iilos exercen- tibus, uti aqua, aere, radiisque folaribus, nec non mediante rapiditate fluviorum & cataraftarum violentia, quarum voragines, ut & continuati aquarum impetus, ab alveorum praecipitiis incitati, duriflimas rupes in pulverem redigunt. Maris & lacuum agitationes flu&uumque fkvitia, turbulen- tioribus ventis excitata, lapillos comminuunt, id quod Japidum juxta litora rotunditas haud am-

bigue

w) IVall. Mn. p. 2.

14 OECONOMIA NATUR^.

bigue arguit. Quin immo ipfa giuta cavat lapides9 non vi fed faepe cadendo: ita ut mirari non conve- niat, tranfire hsec duriflima corpora in pulverem, & temporis edacitati una cum reliquis efie ob- noxia.

Arena redditurfex Cote> quas deftruitur partira gelu, quod eandem friabilem reddit, partim aqua- rum flu&uumque agitatione, qua id, quod gclu friabile evafe'-at, facile atteritur, folvitur, inque minutiflimas particulas redigitur.

Creta terreflris S. N. 48 : 3, 4. fit ex marmore rudi, quod folverat aer, aqua, fol & ventus, uti patet ex Gottlandia 0).

Humus Scbifii S. N. 51: 1. originem debet fchifto, irabribus, aere, geluque foluto p).

Ochra fit ex metallis folutis, quorum refiduuni eosdem colores induit, quibus mineram aeri ex- pofitam tinfk n efte ubicunque deprehendimus. Vitriola pari modo ex deftru&is mineris aquam intrant.

Muria faxatilis, S. N. 14: 6. qua partes foli obverfas folvitur in fabulura, quod in terram pau- latim decidit, donec totum eadem deftruclionis methodo interierit 7), ut plures taceam. Tan- dem ex his nova, quam diximus, exiftit lapidum generatio, adeo ut unius deftru&io alterius re* ftaurationi femper inferviat.

Tejlacei vermes nec hoc loco prsetereundi , qui ipfas petras duriflimas arrodunt. Cboncba fpecies

Solen

0) It. Gotb. 170. j>) It. W. Got. 92, q) It. Gotl. 2<52.

OECONOMIA NATURiE.

Solen difta Iapides in Italia perforat & fe intra iftos recondit, adeo ut homines, antequam ani- malcula illa pro cibo obtineant, lapides diffrin- gere teneantur. Cochlea, Faun. Suec. 1299. (Helix Lapicida) in praeruptis rupibus degens, exedit & perterebrat montes calcareos, uti vermes Jignis pafcuntur, quod nuper conftitic ex obfervationi- bus Illuftris De Geer. $

§. VI.

REGNUM VEGETABILE.

Propagatio*

PLANTAS omnes corpora organica & viva efTe , fatis fuperque evincit earum anatoruia. Cor- pora vero omuia organica ex ovo propagari, re- centiorum detexit induftria. Generationem ita- que plantarum aequivocam, eo potius unanimi fapientum confilio rejiciraus, quo certius conftat omne vivum ex ovo provenire. Ova autera Eegni Vegetabilis femina dicuntur, qua? unicui- que planta? & arbori propria funt , ut fcilicet iis- dem mediantibus fpeciem fuam multipJicent & fo- bolem parenti fimilem procreent. Non quidera negamus, quod plurima; plantaj ex radicihus no- vos furculos per duos vel plures annos p"rotru- <tent; immo haud paucae per ramos germina, fto- lones & folia terra? infixa propagari poffint, uti arborum plurimse, quarum caulis in ramos diffufus hinc aliud dici nequit, quam radix fupra terram elevata, propterea quud pari ratione radix in plu- res furculos fubter terrara prorepat, idque eo magis quod arboiem inverfo omnino fitu crefcere poffe novimus, fi nimirum rami radicis furfum vertuntur, panicula vero deorfum, uc hsec in terra

fepelia-

i<5 OECONOMIA NATUR^.

fepeliatur: hinc enim fit, ut rami in radices com- mutentur, radices vero folia & flores producant: exempli loco fit Tilia, circa quam hortulani hoc prafertim experimentum inftituere folent. Hoc tamen immotam illam veritatem, quaj omnia ve- getabilia per femina propagari inculcat, eo minus evertit , quo magis patet ha?c omnia eiTe partes plantae ex femine olim produ&as; adeo ut accu- rate loquendo nunquam fme femine nova prove- niat planta r). Sic plantae femina quidem pro- ducunt; ea vero ad fpeciem fuam propagandam omnino inepta effe, nifi anteceflerit FOECUN- DATIO, qua; mutuo inter diverfos fexus con« nubio abfolvitur, abunde loquitur experientia. Ergo plantas fuis etjam organis genitalibus in- ftruantur neceife eft, qua in re analogia cum ani- malibus obtinet. Quoniam in omni planta flores femper antecedunt fruftus, inque iis femina foe- cundata emergere vifum eft, patet in floribus contineri partes genitales, quas antbera & Jligmata dicuntur, ficque etjam intra flores fcecundatio- nem abfolvi. Fit vero heec mediante pollinis antherarum illapfu fuper humida ftigmata, ubi pollen adha?ret, rumpitur & efflat materiarn tenuif- fimam, quae abforbetur per Jiylum & ad feminum rudimenta defertur, ut haec ea ratione fcecunda reddanWr. Hoc fafto partes genitales marcefcunt, cadunt, immo totius floris mox fubfequitur im- mutatio. Obfervare tamen licet in Regno vege- tabili non femper unum eundemque florem con- tinere organa genitalia utriusque fexus, fed faepe in uno thalamo tantum marem, & in altero femi- nam, in eadem vel diverfa planta adelTe.

Ut

r) Bronrallii Exam. Epicrif, ftegesb, p. 13,

OECONOMIA NATUR^. 17

Ut atitem rite procedat negotium hoc fcecun- dationis, utque nulla planta polline, huic rei in» ferviente, fruftretur, totus in omni flore eo col» lineat apparatus antherarurn & ftigmatum elegan» tiffirnus. In plerisque enim floribus ftamina cir- cumdant piftilla, eandemque ferunt altitudinem; fed dantur quoque mult« piantae, ubi piftiilum fta- minibus eft longius, & in his, quod mirum ! flo- res fecit Creator nutantes, ut pollen facilius in ftigma decidat : e. ,g. in Campawla, Primula &c. venere autem peracta iterum eriguntur flores, ne deridar-t femina roatura, antequam flatu & ventis difpt rgantur. In aliis vero viciffim piftillum eft: jbrevius, & ibi flores erectum confervant fitum, imrno florefcentia inftante eriguntur, antea penduli •aut aqua fubmerfi. Ubicunque demum flores rnafculi infra femineos fint collocati, folia acerofa & tenuiffima funt, ne impediant quo minus pol- len inftar fumi furfum volitet, uti cernimus in Pino, Ahiete, 7a.ro, Ephedra, Junipero , Cuprejfo. Et ubi in una eademque fpecie altera planta mas, altcra femina eft, fpatio aliquo disjuncia?, ibi pol- ld , fine quo foecundatio nulla, ubertim ope ven- ti a mare ad feminam defertur, ut in toiia claflTe Dicecia. Difficilior autem foccundatio individuo- rum longrevitate compenfatur, vitseque per ger- mina, ftolones & radices continuatione j), ut omnm circa hanc rem fapientiffime difpofita vi- deamus. Porro mirabundi confpicimus, quod ple- rique flores fplendente fole fefe expandant, in- gruente vero nimbo , pluvia, noctuque conni- veant, ne ab aqua farina genitalis coaguletur

vel

0 Brow. JEx. Efier, Siegesb. p. iq, Tom. II. B

18 OECONOMIA NATURiE.

vel inutilis reddatur, quo minus ad ftigmata effiari queat; at mirum! ftigmate foecundato, nec vefpe- re, nec pluvia ingruente fefe contrahunt Hoies. Hinc quando multum pluvise fub floreTcentiae tem- pore cadit, haud immerito annonae caritatem au- gurantur agricolae & hortulani. Hsec omnia plu- ribus egregiis exemplis illuftrare poffem, nifi ea- dem materia nuper pro dignitate ex hac cathedra fuifiet expofita t). Meminiffe tantum infuper ju- vat , quod plantarum genitaha , quae in R.egno Animali, utpote fere pudenda, plerumque a na- tura abfconduntur, in Regno Vegetabili omnium oculis exponantur, & quando hae celebrantur nuptiae, mirum eft, quantas delicias afferant fpefta- tori, dum colore gratiffimo & odore jucundiirimo fenfus reficiunt omnium. Quid ? quod eodera tempore ex florum nectariis mel hauriunt apes , mufcce , aliaque Infecla, ut Trocbilum taceam , & ex eorum polline effoeto ceram colligunt itidem apes.

§. VII. ■

DISSEMINATIO feaiinum , poftquam ad ma- turitatem pervenerunt, ficut maxime neceffaria, quippe fme qua nulla fubfequeretur meflis, fic et- jam naturae Au&or huic rei peragendae, multis immo infinitis modis fapientiflirae profpexit. Huic fcilicet negotio favent Pedunculi & Caules , qui fru6ium plerumque a terra elevant, ut quaffantes venti matura femina late difpergere pofiint. Peri- carpia pleraque fefe fummitatibus claudunt, nc decidant femina antequam matura a procellis eji- ciantur. ALJE multis feminibus data; funt, qua-

rum

t) Wahlbom Sponfal, Planiarum Amcen. AceiL i. p. 327.

OECONOMIA NATUTLE.

rtim auxilio longe a matre evolant, & fajpe to- tam regionem peragrant ; Alse autem ha; vel pappo conitant, ut in plantis plcrisque compofitis, vel membrana, ut in Betula, Alno, Fraxino &c. Hinc filvce, incendio vel alio modo confumtae, novis plantis brevi diflTeminatis denuo impleri pofTurit, qua? alias fteriles campos haberent. ELASTICI- TATE notabili multi fruclus gaudent, vi cujus ma« tura pericarpia, femina longe projiciunt, utOxiHs, Eupborbice, Ricinus , Pbyllantbus , Dicl":nnus. HIS 'I- DA & bamis quafi iniiructa funt alia femina aut pericarpia; hinc ejusmodi femina praetereuntibus animalibus adhserere poiTunt, iisque mediantibus usque ad eorum cubilia duci, ubi & feruntur & ftercorantur , mira natura; cura, quare etjam ho- rum feminum plantae crefcunt, ubi aliee recufant, Ut Cynoglojfum , Agrimonia &c.

BACCiE & pericarpia danttir in p"mrimis plan- tis a natura in alimentum animalibus conceffa, ea vero conditione, ut dum pulpam edunt, femina deinceps ferant; nam cum baccarum pulpam de- vorant, femina aut fimul difpergunt, aut deglu- tita duplici deinde foenore reddunt, quoniam, fi integra ventriculum intrant, illaefa femper exeunt. Hinc non mirum , quod , fi recenti fimo vel fter- core non putrefafto faturetur ager, fimul cum frumento fato varia; alia? excrefcant plantse, qu?e agricolis moleftiam faceflunt. Hordeum aut Se- cale fatum, commutatum fuiife in avenaxn, licet omnis ejusmodi metamorphofis legibus generatio- nis repugnet, exiftimarunt multi, non perpenden- tes aliam hujus rei fubeffe cauffam, quod fcilicet ager equi ftercore pinguefaclus fit, in quo femina avens, integra ex equo egreffa, latitant & avenam propagant. Corvus glandarius & Caryocatactes , avel-

B 2 Janis

OECONOMIA NATUR^E.

lanis vi&itantes, fuperfluas nuces inter frutices & j fub mufcis fcpeliunt, coque eas ferunt, quas a ventis ] transportari nequeunt. Vifcum femper in aliis arbo- I ribus nafcitur ex eo, quod Turdi Fn. 189- femina 1 edentes, ea cum ftercore ibi deponmt; & quoniam ex hoc eojem vifco gluten deinceps conficiant aucu* ' pes, quod arborum ramis illinunt* unde poftea eadem avis ramo adhaerens captatur, invaluit exinde pro- verbium : Turdus fibimeiipfi malum cacat. JUNI- PEROS plerr. que filvas noftras implentes ex Tur- dis quoque, aliisque avibus, poftquam tubam in- teftinalem eorum permearunt femina, fatas e(Te, dubium vix eft, cum baccae ponderofae a ventis longe difpergi nequeant. Loxia Curviroftra ftro- bilis Abietis , & Coccotbrauftes ftrobilis Pini victitantes fimul multa femina ferunt, praifertim cum conum in lapidem vel truncura portent, ut eum eo facilius defquament; Sues vero terram fodiendo,& Talpa tumulos ejiciendo , aratoris mo- re, feminibus faepe paratum agrum praebent. Cae» tera taceo, quae deinceps dici poffent de Mari, Lacubus & Fluviis, quorum benefkio femina illa?- fa in diflitas regiones faepe feruntur, nec comme- moro quam variis aliis modis natura plantarum difleminationero promoveat, cum hoc pluribus demonftratum fit in Cel. Prcef. Oratione de Tellu* ris habitabilis incremento.

§. VIII.

Confervatio,

Decrevit fummus rerum Stator & Seminator, ut univerfa terra plantis referta eflet, ficque ut nullus locus eflet vacuus , ftenlis nullus. Quo- niam vero non omnes regiones easdem habeant tempeftatum mutationes, nec omne folum fingu-

lis

OECONOMIA NATUR./E. zt

lis plantis fovendis jeque fit aptum; idcirco, ut in omnibus locis plantae nafcerentur, cuilibet ta- lem immifit naturam, qualis climati potiflimum & folo effet conveniens, ita ut alise intenfum perferre poflint frigus, alia? calorem, alise loca arida ament, aliae aquofa, & fic porro. Hinc esedem planr.32 tantum crefcunt, ubi eaedem exi- ftunt anni tempeftates , idemque folum.

ALPIN7E planta non nifi in akis & frigidis vivunt locis; hinc faspius in Alpibas Armenia , Hehetia, Pyrenais &c. quarum vertices aeque ajter- r''s nivibus teguntur ac alpium Lapponicarum, ejus- dem etjam generis planta? offenduntur, quas extra alpes haud facile quseras. Id vero prascipue no- tatu dignum efl: circa plantas alpinas, quod cito floreant fuaque femina maturent citiflime, ne hiems fiorefcentiam inopinate obrepat & de- flruat u).

SEPTENTRIONALES noftra; plantae, licet alibi rariflime occurant, in Sibiria tamen & circa finum Hudfonis inveniuntur, ut Arbiitiis Uva ur/i, Rulus artticus , Pyrola &c.

TORRIDAS zonas incolunt plantae frigoris im atientes; hinc in utraque India faepe commu- ws crefcunt plantae, licet regiones fint maxime difiantes. Coput B. fpei nefcio quam ob cauffam fere proprias alat, uti Mefembryantbema omnia & Aioes fpecies fere omnes. Gramina, inter plan- tas frequentiflima , quamcunque fere aeris tempe- riem perpeti poffunt, qua in re optime provifum efl: a Creatore, quippe quod per totum orbem pecorum fuftentationi maxime funt necefiaria,

B 3 quae

h) FL Lafp. prolog, 16.

22 OECONOMIA NATUR^.

qu[R ratio etjam valet circa frumenta noftra maxi- me vulgaria.

Sic nec urens fol, nec gelida bruma impe- diunt , quo minus omnes regiones fua proferant vegecabilia. Nec ulium denique folum exiftit, quod non horum geftat varia & diverfa. Sic aquas inhabitant Potamogetones , Nymphaa , Lobelia. Fluvia & maris fundum tegunt Fluviales, Fuci, Conferva. Paludes Sphagna implent. Campos Brya veftiunt. Silvae aridiflimse, nec non Joca a folis radiis vix unquam iliuftrata, Hypnis x) or- nantur. Immo lapides & trunci arborum non ex- cipiuntur, quin variis Lichenibus operiantur.

DESERTA & maxime arenofa loca fuas pro- prias fuftinent arbores & plantas; & cum in his locis aqua nonnifi rariffime rcperiatur, iriirar fa- ne convenit , quod multae harum aquas exft lan- tes porrigant, quae migrantmus hominibus non minus quam feris maximo tuot folatio, quum fititn egregie exftinguant , qua alias perirent. Sic Til- landfia, planta parafirica, in fummis arboribus Americee defertorum crefcit, foliis ad bafin in ur- ceolurn congeftis, apice vero expanfis, quibus pluviam colligunt, inque urceolo fervant defide- rantibus hominibus, avjbus, feris. Nepenthes in ZeyJona profert utriculos cylindricos operculo claufos, intra quos fecernit aquam puritfimam & refrigerantem , quam homines nliaque animalia gra- tiffimi neclaris inftar hauriunt. Ari fpecies in Gallia ajquinocliali, e ramis fraclis aquae puriflimas libram exftillat, eidem fini infervientem. En! quam fapiens, quamque apta eft hafmonia inter

regio-

x) Jt, Goth. 114.

OFXONOMIA NATURiE.

regionis cujusque plantas & incolas reliquasque circumftantias.

§. IX.

Planta* fua ipfsemet STRUCTURA faepe ad confervationem fui & aliarum plantarum ex ordi- natione divina infigniter concurrunt. Aft vero maxime fapientia fummi Numinis circa modum, ARBORUM crefcendi elucefcit; dum enim harum radices profundius defcendunt, quam reliquarum plantarum, inde cautum eft, ne illse aliis berbis alimentum nimis fuffurentur; Sed quid magis? CauUs fsepe non ultra fpithamam latus in altum attollit ramos, haud raro gerentes plura mtllia gemmarum, quae fingulse totidem conftituunt her- bas cum foliis, floribus & ftipulis; Hae omnes fl in campo crefcerent, fpatium millies fupergre- diens illud, quod arbor nunc replet, occuparent, adeoque vix locus in terra fufficeret tot plantis gerendis , quot jam arbores prfeftant. Prazterea planta: tali ratione enatae, naturae quail fepimento a pecoribus eo facilius confervantur , unde ulte- rius fit, ut folia earum autumno decidua, adftan- tes plantas tegere & contra frigoris vim defen- dere: aeftate vero placidam urobram non tantum animalibus, fed & herbis circumftantibus contra intenfos folis radios prsebere poflint ; accedit, quod arbores ficut omnia vegetabilia aquam e terra hauriant, quse non per circulum , uti vete- res ftatueriint, ad radices defcendit, fedper tranfpi» rationem foliorum, inftar pluvise invifibilis difper- fa, juxta nafcentes plantas humectat. P'era?que deroum arbores frucius ferunt carnofos, baccas vel poma, qua; ab infultu pecorum inta&a matu- refcunt, eo quod non aeque facile ab iis attin-

B 4 gan-

OECONOMIA NATURtE.

gantur, ac fi in planitie terra? crefcerent, adeo- que fruftus maturi in ufum hominum & anima- ]ium cedere, femina vero animalium ope difpergi poflunt. Infuper in earum foliis ova fua poriffi- raum deponunt infecla, ut arborum ftru&ura eo- rum quoque propagationi inferviat.

SEMPERVIRENTES arbores & frutices in fteriliffimis filvis plerumque apud nos degunt, ut hibernacula lint animalibus: folia tertio tantum quovis anno deponunt, cum ipfis ad tegumentum non egeant femina a Mufcis fatis cultodita. Pal- mse vero in calidis regionibus folia perpetuo re- tinent, quippe quorum auxllium, ad feminum a frigore confervationem , illis in locis haud ne- ceffarium.

SPINOSiE funt multa; plantae & frutices, e. g. RhamnuSy Prunus , Carduus, Onopordon &c. ut fuis fpinis animalia arceant, quae alias earum frudus facile deftruerent. Ha? fimul fub fuo iinu varias alias plantas, prgefertim annuas recondunt; ut, dum campi adjacentes animalium voracitate, plantis omnibus fpoiiati funt, nonnulla? fub fpinis conferventur, quse flores fru&usque maturant, & feminibus fuis Ioca adjacentia ferunt, ne peni- tus exftirpentur.

HERBiE omnes foliis fuis terram tegunt, fua- que adeo umbra efficiunt, ut humor aqueus, unde ipfaemet alantur, haud facile folis seftu exficce- tur; immo etjam ornamento funt terra?, prsefer- tim cum folia in fuperiori parte, virore femper . magis grato ludant ac in inferiori.

MUSCI,

OECONOMIA NATUR^E. 25

MUSCI, qui loca fterilifiima ornant, fimul minores plantas, quaa germinare coeperunt, a fri- gore & ficcitate confervant: ut etjam videmus in hortis noftris, plantas ab hiemis violentia, illo- rum ope optime defendi : quid? quod prohibent quoque, ne humus cruda & rudis primo vere radi» ces plantarum extrudat, prasfertim cum illa quovis vere, gelu remittente, truncos aliaque in terrae gremio recondita, fuper terram elevare foieat. Hinc in calidis regionibus pauciflimi crefcunt mufci, quafi fini huic ibi non adeo necefiarii.

ARUNDO arenaria Fl. Suec. 102. terram quamcunque refpuit, excepta fola arena, quam ipfi propriam deftinavit Natura. Arena mobilis S. N. 50. 3 , maris filia , ventis fa?pe defertur ad loca remotiflima, filvas camposque inundans; at vero ubi hoc gramen accedit, arenam mox reti- net, in tumulos colligit & tam leete crefcit, ut unico individuo mediante, integer arena? mons tandem conficiatur; fic coercetur arena, liberan- tur ceters plantse, augetur terra, repellitur ma- re; mira naturae difpofitione y).

De GRAMINUM confervatione quam folliciu fit natura, fatis exinde patet, quod quo magis graminum perennium folia abfumantur , eo plus radicibus repant & ftolones emittant. Voluit namque Naturas Conditor, ut hujus generis vege- tabilia, qua? foiiis tenuiflimis atque erettis gaudent, copiofiflime & denfiflime, ftrati inftar terram te- gendo, cfefcerent, adeoque alimentum praeberent fufficiens tam infigni animalium phytivororum copiae. Aft, admirationem Drsecipue auget, quod

B 5 etfi

9) lu GotU 205.

OECONOMIA NATURiE.

etfi gramina princeps pabulura fint anima1 >us herbivoris, nihilo tamen minus culmos floric-os- & fcminiferos, dum in pafcua aguncur, intactos plerumque relinquere coguntur, ut iibere ma- turcfcant femina & diifeminentur ; nt loquar gra- mnium folia arida & emortua, q.i^ verno tempo- re fola revirefcunt & revivifcunt, rciro na.urae phsenomeno.

Pbalafia calamitofa Lsrva Grasmafken , licet gra» mina cum roagna hcrum jactura in pratis depafea- tur, fafta tamen videtur ad juftam graminum in- ter ceteras plantas proporrionem fervandam ; nam gramma, fuae in crefcendo linertati relicta, tanta copia augentur, ut a'ias plantas excludant, quas eapropter facile exftirpsrentur, nifi bic vermis interdum illis locum pararet. Hinc plures ferrper vifaj fiint Herbarum fpecies, eo in loco ubi proximo antecedente annowLarva pafcua devafta- verit , qusm unquam antea.

§. X.

Defruclio.

Plantas omnes, perinde ac reliqua viventia fua demum obire fata, quotidiana loquitur ex- perientia. Oriuntur, accrefcunt , fiorent, frutluni tnatursnt, flaccefcunt & tandem vitae curriculura emenfe moriuntur, inque Humum redeunt, unde primos duxerunt ortus. Sic Humus omnis atra, qus terram ubique tegit, maximam partem vege- tahilibus demortuis originem debet. Radices namque omnes, ramis fuis in terram h fabulum defcendunt, & poftquam caulem amifit planta, remanet quidem radix, fed quae tandem putrefcit & in humum abit; quo fit ut ejusmodi humus naturae benehcio miiceatur fabulo, eodem fere

modo,

OECONOMIA NATURJE. 27

modo, quo agricolae cura, ftercora agris inducta, aratro cum terra mifcentur. Terra hoc jam prae- p;rata modo, plantis denuo e finu fuo fponte offert ac communicat, quae ipfa accepit. Semina cnim dum terra? committuntur, fubtiliorem hujus humi partem , cooperantibus fole, aere, nubibus, pluviis, ventis fecum uniunt, fu* naturae accom- modant & in plantas vertunt, adeo ut altiffima licet arbor , aliud dici nequeat, quam humus cum aere & aqua mirifice compofita, & per vires exiguo femini a Creatore inditas, modincata. Ex his plantis tandem deftructis , talis quidera provenit humus, qualis antea fuerat, fed ita ta- rren ut plus inde humi jam fit genitum, quam quod ante vegetationem in eo loco factam, exiftebat. Augent igitur vegetabilia atram hu- mum, unde per orbis durationem immota perfiftit fertilitas. Terra enim annuo fuo fumtui non fufficere poteft, nifi nova ipfi accedat nutrimenti materia.

LICHENES Cruftacei primum vegetationis fundamentum funt , adeoque inter plantas, licet a nobis flocci faepius penri , maximi tarnen mo- menti in hoc Natura? Oeconomiae puncto funt habendi. Quando rupes primum e mari emergunt, undarum vi ita politse funt, ut fixam fedem in iis vix quidquam herbarum inveniat , prout ubi- que juxta mare videre Jicet s); mox vero in- cipiunt minimi Lichenes Cruflacei has petras ari- diffimas tegere, fuftentati nonnifi exigua illa humi particularumque impcrceptibilium copia, quam fecum adduxerunt pluvia; & aer ; fed hi Lichcnes taudem quoque fenio confumti, in terram trans- eunt tenuiffimam. In hac turn Licbenes imbricati

radi-

2) m ir. Gott.p. 185.

28

OECONOMIA NATUR.E.

radices agere poflunt; & in his demum putre- fatti* inque humum rautatis Mufci varii, utpote Hypna, Brya, pnlytricba locum & ir itrimentum poftes aptum inveniunt. Ultimo tandem ex his pariter putrefa&is , tantam humi copiam genitam cemimus, ut herba? & arbufcula? facili negotio radicari & fuftentari qucant.

ARBORES decifa? & demortuae, ne diu orbi inutiies & Ccut triftia fpeftacula jaceant, fingu- lari modo earum deftructionem accelerat natura. Primum Liehenes in his radices agere incipiunt; poftea ex illis humores attrahuntur, unde putredo oritur; Fitngi hinc apta fibi loca inveniunt, unde magis corrumpuntur ; ulterius Dermejles typograp us inter corticem & lignum vias fibi prasparat: Ceramkyces vero, Chryfis ignita & Phalana Cojfus trun- cum adhuc magis, miile perforant foraminibus, Ultimo accedunt Pici, qui dum Infedla quaerunt, arborem jam putredine correptam comminuunt, quoad tota in humum abierit. Tantum in- duftriae in unico trunco deftruendo adhibet natu- ra! Immo trunci aquis fubmerfi vix unquam de- itruerentur, nifi Teredo navalis Fn. 1329. fuis ifti- bus id efficeret, quod nauta? fuo damno fatis fur perque experti funt.

CARDUI, uti planea? utiliflimae, ab ipfa Na- tura armati funt & cuftoditi; fit acervus Argillas effofTus, in quo per plures annos nulJa planta germinavit, advolent femina Cardui & creicant, cardui attrahant foliis humidqm ex aere, radici- bus terram humeclabunt, luxuriabunt ipfi, umbram dabqnr , mox aliae piantae accedent, & terram cooperient. St. Bielke.

SUCCU-

OECONOMIA NATUR.E. 20.

SUCCULENTiE plantae omnes rcddunt hu- mum tenuifiimarn, optimam, copiofiffimam uti Sedum, CraJJala, Aloe, Algce &c. Siccae autem plantas fterilem magis terram cauffant; ut Erica, Finus, Mufci; hinc Natura collocavit plancas fuc« culentas in rupibus & collibus ficciflimis.

§. XI.

REGNUM ANIMALE.

Propagatio.

Generatio Animalium inter omnia, quac admi- rationem nofbam circa opera Creatoris excitare VaTeht, principem tenet locrm. Inprimis vero fumma digna eft attentione illa Creatoris ordi- natio, qua foetus conceptionem ejusque exclufio- liem ita inftituit, ut cujuscunque animalis indoli ac vivendi generi fit accommodata.

Ceftro venereo omnes animalium fpecies flagrare cernimus, qui his inditus eft omnibus ac fin^ulis, ut mandatum Creatoris exfequantur: Crefcite multiplicamini; ficque ut ovum, in quo rudimentum fcetus continetur, foecundatum fiat, fine foecundatione enim ova omnia ad prolem in lucem enitendam inepta funt. Hocce eodecn ceftro perciti Vulpes & Lupi ubique in illvis ulu- ]ant, Canes multi caniculam fequuntur, Tauri torvam frontem pra? fe ferunt, quae incaftratis fe- rena redditur. Cervi exce!ra fua cornua quotannis recuperant, quae poft peraclam venerem amittunt. Aves venuftate nitent & per totum fere diem lafcivia canunt , r.deo ut Pajjet pafferem cantu vin- cat & Callus cum gallo vocis ineat certamen.

Paao-

3o OECONOMIA NATUR^.

Pavones caudam formofiflimam fpeciofiflimam- que refumunt.

Pifces in aqua congregantur & exfultant.

Grylli & Cicadcc inter plantas ftrident & tibias veluti inflant.

Formica in colonias quafj & urbes colligun- tu.. Q)uac deinceps circa banc rem dici poffunt, brevitati litantes ficco, quod ajunt, pede prse- terimus.

§. XII.

Ovum foecundatum calcre opus babet certo & proportionato , ad expanfionem ftaminnm embryo- nis. Hic ut obtineatur, variis modis operatur natura, ideoque in diverfis animalium claflibus, diverfam deprehendimus rationem, qua fcetusex- cluditur.

QUADRUPEDIUM feminse utero funt in- ftru&ae, quem commode geftare poffunt, & fic foetum temperato fovere calore, & commodo fu- ftentare nutrimento, dum earum pleraeque in tel- luris fuperficie degunt, ibique nutriuntur.

AVES, ob fuam futtentationem vitae , aliasque praegnantes cauiTas, locum mutare neceffum ha- bent, idque non pedibus ihcedendo quatuor, fed alis aerem fecando. His igitur uteri geftatio ni- mis foret ponderofa, ea propter ova dura tefta obducia ponunt; ha?c incubando, ex folo naturae impulfu, tam diu fovent, usque dum pullus in lucem proveniat.

Struthio & Cafuarius fere inter aves folus ab hac lege recedit, qui ova fua arense concredit, ubi ardor folis inteafior illa excludit.

PISCES,

OECONOMIA NATURJE. 3t

PISCES, aquas incolunt frigidas , & frigido plerique gaudent fanguine, quo fit, ut eorum ca- lor ad foetum producendum minime fufficiat; vo- luit itaque providus conditor, ut plerique horum ova fua ad litora, ubi, mediantibus folis radiis, magis tepidse exiftunt aquse, deponant, ibique locum eligant idoneum , in quo eorum ova ex- cludant; idque eo magis, quod aqua ibi, ut cni- nori falfedine imprcegnata, mitioPfit, nec non plura Infe&a aquatilia cibum recens exclufis pifci- culis fuppetant.

Salmones pariter ova depofituri, fiumina, ubi aqua eft infulfa motuque purificata, afcendere te- nentur.

Blennius viviparus a) excipiendus, qui vivos excludit foetus.

Pifces Pelagici, qui litora ob longinquum iter attingere nequeunt, nec ifti fubfunt legi. His enim naturae Auclor ova natantia conceflit, ut inter Fucum natantem Sargazo diclum Fl. zeyl. 389. excludantur.

Plagiuri autem pifces calido gaudent fanguine, adeoque etjam vivos producunt pullos, eosdem- que uberibus lactant.

AMPHIBIA multa fcetus edunt vivos, utpote Vipera Fn. 260. & Rana Bufo di&a &c. Quae Vero ovipane funt fpecies, ova ad ejusmodi de- ponunt loca, ubi fojis seftus matris vices fuftinet. Sic Rance reliquae & Lacertae Fn. 254, 256, 257. in aquis tepefaclis, Natrices Fn. 259. vero in fime- tis aliisque locis fubcalentibus ova relinquunt &

natu-

a) ITilU lebtb, 122, Att. Holm, 1748, f.73.

OECONOMIA NATUFLE.

naturas tanquam providse matri illa tradunt cu- randa. Crocorlilus & Tefludines marina ex aquis ad litora afcendere coguntur, ut fub arena ova condant, calore folis vivificanda.

INSF.CTA pleraque nec uterum geftant, nec ova incubant, nihilominus eorum familia, omni- um, quae moventur, numerofiffima eft, adeo ut, fi tanta magnwudine corporum gauderent, quanta ipforum exiltic copia, vix aliis animalium, iocum quendam relinquerent. Videamus igitur, quam provide agat optimus rerum Conditor in horum animalculorum propagatione confervanda. Ex na- turali inftinftu congregantur & copularrtur cum maribus feminae, qua? poftea ova deponunt; fed non promifcue in omni loco; fingula enim talia fibi ipfis norunt loca eligere, quae pullis recens exclufis, in tenella setate vicium ,-aliaque implen- dis naturas defidenis neceflaria, fponte fua fuppe- ditant, prsefertim cum mater, prolem enixa, ple- rumque brevi moriatur, nec viva pullorum fuo- rura curam gerere poffit.

Papiiiones , Phalante , Cbryfomelce , Curculiones> Cimices , Cicada, Cocci, Aphides , Cbermes &c. ova fua in plantarum foliis collocant , & quidem quae- vis familia fuam plantae fpeciem eligic b): immo nulla fere planta eft, quae non proprium Infeclum alit; & quid magis? fere nulla earum pars a cer- tis non eligitur Infe6tis, adeo ut alia flores, alia truncum, alia radices, alia folia ejusdem plantae occupent. Aft, prcefertim admirabundi viderous, quomodo arborum & plantarum quarundam folia, poft immifla in illis ova in Gallas excrefcant &

veluti

b) Syjt. Nat. & Faun. Suec.

^OECONOMIA NATlTR/E. 33

veluti domicilia recens exclufis forment, qaas com- mode inhabitent» Sic Cynips Fn. 947. dum foliis Quernis fua ova affigit, vulnus folii intumefcic & tuberculum pomiforme nafcitur, quod embryo- nem includit & alit.

CHERMES Abietis, poftquam ova depofuit in ramis Abieiis , pififorrnia tubercula excrefcunt. CHERMES Cerajlii in Ceraflio vifcofo vel Veronica Cbamcedry poftquam ova depofuit, foiia mire in formam capituli contrahuntur. Tipula ffv.niperi ova excludit vel in Juniperi extremitatibus, unde domus Triglochi facie generatur, vel in Populi foliis, unde globus rubcr producicur. Apbis burfaria ova in Populi nigrse foliis Fl. 821. po- nit, qu£e inde in burfas tumidas inflatas abeunt. F.t fic in aliis. Nec plantas folummodo inhabitare ibique ova fua deponere folent Infe&a.

Culices pipientes aquas, imprimis ftagnanti, ova concredunt.

Monoculus Pitlex in aquis ftagnantibus f?epe tanta copia augecur, ut ex hujus rubris gregibus quafi fanguinis grumi fiant, unde vulgo creditur aquam in fanguinem per miraculum verfam fuifle. Alia aliis locis ova committunt; Scarabaus fime- tis & ftercoribus.

Dermefles pellio in peliibus.

Mufca carnaria in carnibus putrefa&is»

Mufcce putres in cafei rimis ova deponunt, unde egrefTa? larvae integrum cafeum fa?pe confu- munt, & magnam hominum partem decipiunt, ut fibi perfuadeant, vermes ex ipfius cafei particulis Tom. II. C genera-

34 OECONOiMiA NATUR^E.^

genenftos elTe, generatione fic dicla cequivoca, quod tamen abfurdum. Alia in certis animalibus ova excludunt.

Blatta lapponica inter pifcium fquamas.

Oeftrus Bovis in dorfo Boum; Tarav.di in dorfo Rangiferorum , najalis wn naribus ovium; hamorrhoidalis in tubo inteftinali , ve! fouce Equorum , hibernacula obtinent, nec excludun- tur, antequam proxima Eeftas accedit. Iramo ipfa Infe&a fa?pe circum ^antur aliorum Infettorum ovis, adeo ut vix animal reperiatur, quod fitum. proprium non alat Infe&um , ut de aliis omnibus locis, in quibus ovaponunt, nihil jam dicamus.

Metamorphofes varias depofita Infetlorum ova fere omnia, ftupenda naturas lege, fubire tenen- tur, e. g. Papilionis ovum Braffica? immiflum, omnium primo Larva evadit graminivora, reptans, XVIpus, qua? deinde tranfit in Puppam apodem, glabram, jejunantem; ha?c vero tandem erumpit in Papilionem volantem, verficolorem , hirfutum & mellifugum c). Quid maiori dignum admi- ratione, quam quod unum idemque animal in fce- nam prodeat, tot indutum imaginibus, ac fi tria elTent diftincla animalia.

VERMIUM generationis leges adhuc maxime funt obfcuras, quum interdum per ova, interdum per propagines vivas, haud aliter ac gemmae arbo- rum, easdem perfki videamus.

Hydram Polypum cum fumma admiratione obfervatum eft propagines demittere & ra-

mos

e) Orat. Cl. Prtf. de Propriet. bifeft. §. $♦

OECONOMIA NATURiE.

mos vivos quibus multiplicatur; quid? quod fi in plures fecetur partes , fingulum fegmen- tum aqufe commifTum, in perfeclum accrefcit animal, adeo, ut fingulas partes, quae antea erant abruptfe & divulfe, ex unica lacinia denuo reftituantur.

§. XIII.

Multiplicatio animalium non iisdem in omni- bus adftrifta eft regulis, quippe dum alia infigni gaudent propagandi facultate, cetera in minori fretuum perfiftunt numero. Ulum tamen plerum- que heic obfervare ordinem naturam deprehendi- mus, ut minima animalia, & quaj plurimis in ufum & fuftentationem cedunt, fumma polleant foecun- dationis facultare; cetera non item.

Acariy multaque alia Infecla, intra aliquot dies familiam usque ad millefimum numerum augere valent, dum Elephas intra duos annos vix unum excludit foetum.

Accipitres ova 2. vel ad fummum 4. quotannis ponunt, dum Gallina ad 50. numerum accedunt.

Colymbus, qui paucis eft in deliciis, 2. tantum ova ponit, Anates vero Tetraones & Pafferes plu- rima excludunt.

Columba dua , fi 9. progenies quolibet anno pofue- ris, intra 4. annos 14762. gignere poffent. Infigni bac fertilitate donata funt , ut non tanium hominibus, fed etjam feris &f Accipitribus utili gratoque effent pa- bulo d). Benigna circa hoc naturaf innocua & efcu-

C 2 lenta

d) Mufcbcnbr. Orat. dt Sap. Div,

3$ OECONOMIA NATURiE.

lenta animalia foecunda generavit. Plin. Ab hoc cuilibet determinato ovorum numero, natura eo magis recedere vetat , quod fi quis avibus ali- quoties ova, quae ad incubanda pofuerunt, eri- piat, amiflis mox totidem alia fubftituant , ut de Hirundine, Anatibus & Pafleribus obfervatum eft.

§. XIV.

Confervatio.

Confervatio propagationem excipit; Illa vero inprimis in tenera state elucet, dum pulli adhuc ipfi vitae fuae fuftentationi providere nequeunt. Fa&uro fcilicet eft, ut parentes vel ferocifiims infigni tangantur i*$yn five amore erga prolem a fe enixam, & aliraenti, cuftodia? & confervatio- nis earum curam agant, idque fecundum legem non ficlam, fed ab ipfo naturse Domino latam.

QUADRUPEDIA tamdiu tenero fcetui ubera prsbent, & liquore, lacle chylofo fuftentant, quo- ad vifcera ejus folidiori cibo digerendo paria, & dentes cibo mafticando apti evadant. Immo amor eorum erga pullos eousque fefe extendit, ut omnia, quae perniciem & detrimentum illis mi- nitantur, omni nifu propellant. Ovis , quse binos uno partu peperit agnos, non ad ubera admittic unum, nifi fimul adfit & fugat alter, ne unus fame pereat, dum alter optime alitur.

AVES nidos artificiofiflime ftruunt, eosque quam pofiunt molliflime fubfternunt, ne ova ali- quo modo lsdantur. Nec illos promifcue omni- bus in locis condunt, fed illa tantum eligunt, in quibus optime contra hoftium infultus quietae la- tere poflunt.

Pendu-

OECONOMIA NATURiE. 37-

Pjvus Pendiilinus nidum ex fibris plantarum emarcidarum, & pappo feminum Populi componit, quem ramo alicujus arboris, fupera quam pen- denti, affigit, ne ab aliquo accingatur.

Colymbus auritus fuper ipfam aquam inter fcirpos natantem nidum collocat, Plura exempla fciens prjecereo.

Ova deinde tanta patientia incubant aves, ut multae inedia perire , quam illa, cibum quaefiturse, periculo exponere malint.

Corvus & Cornices mafculi cibum incubationis temporc feminis apportant.

Columba, PaJJeres, aliaeque aves, ubi mono- gamia obtinet, incubando alternas vices obfer- vant, nam in Polygamia mares vix curam habent natorum ullam.

Anates pleraeque plumas magna copia divellunt, iisque ova obtegunt, ne frigore laedantur, dum illa, cibum qusficurae, relinquunt. PuIIis denique exclufis, quis nefcit, quam follicite provideant parentes, ne nutrimenco careant usque ad illud tempus, quo ipfi evolare valeant, fibique ipfis efcam quaerere?

Columbarum pulli feminibus duris in efcam frui minime pofient, nifi parentes femina in fua ingluvie macerata, ori ipforura demum ingere- rent.

Strix Bubo in altiMimis montium prasci- pkiis, in loco fervidiflimo, Soli obverfo nidura ftruit, ut cadavera a fe allata, caloris ope ia

C 3 mol-

3B OECONOMIA NATUME.

mollem deliquefcant pulpam, de qua pulli adhuc teneri fuam fuftentare poffunt vitam. Cuculuz in aliarum Avicularum, faepius Motacilla Fn. 214. 233. nido, ova fua deponit, ejusque curae coto- mittit & incubationem & fuftentationem. Quod autem pulli hi, ad maturiorem aetatem provech", degenerent in accipitres, & eousque ingratitudi- nis procedant, ut loco mercedis huic fua? altrici violentas ungues inferant, error eft inficetae ple- bis; eorum namque naturaj contrarium eft carni- bus vefci.

AMPHIBIA, Pifces & Infe&a, qna? parentum cura frui non poflunt, id tamen illis acceptum referunt, quod in ejusmodi Jocis depofica fint, ubi nutrimentum facili negotio accipiunt, uti vidimus §. XII.

§• XV.

Maturitatem quam primum attigerunt anima- lia, parentumque cura non egent, ipfa vitae fua? confervationi, omni labore & induftria, diverfis licet modis , ftudent, fecundum Jegem & cecono- miam cuivis conceflam. Ut autem commode fu- ltentari tam ingens animalium copia, in mundo cbvia, & certus inter fmgula ordo obtineri poflit, en ! miram Creatoris difpofitionem , qua certa cuilibet eorum affignavit efculentorum genera & sppetitus limites; ut alia ex eertis plantarum fpe- ciebus, quae certas regiones certumque folum fe- runt; alia ex certis animalculis; alia ex cadaveri- bus, immo ipfo luto & ftercore fuftentationem habeant. Hanc quoque ob cauftam conftituit fummus Conditor, ut alia in certis aquae regioni- bus natarent, alia in aere volarent, alia zonam

torri-

OECONOMIA NATUR^. 39

torridam , frigidam vel tcmperatam inhabitarent, alia deferta, montes , fiiv3s, paludes vel prata occuparent, ubi fcilicet eorum naturae conveniens cibus abundat. Hoc paclo nulia eft terreftris regio, nullum sequor, nuilus fluvius, nuila plaga, quin varia animalia contineat, nutriatque. Hinc quoque diverfi generis animal, alteri alimentum praeripere nequit, quod fi fieret, f<epe aut vita aut fanitas ejus valde periclitaretur ; & hac de- mum ratione, tot ac tantis totius univerfi inca- lis, nullo non tempore nutrimentum fuppetit or- bis, nihil vero eorum quae terra producit, ut in- titile aut fuperfluum relinquitur e). Pauca in hanc rem adferre exempla, haud ab inftituti ratione alienum duxi, ex quibus etjam patebit, quam provide Natura? Opifex fingulis animalibus talem procuravit amiclum , qualis regioni, quam inhabi- tant, elfet accommodatus, nec non quam affabre corporis ftruclura cujuscunque animalis vitae & foli gcneri, ubi degunt, aptata eft, ut ad illas re- giones, quas incolunt, unice defHnata videantur.

Simia , Elepbantes & Rbinocerotes vegetabilibus in calidis folum regionibus, per totum annum crefcentibus, vefcuntur, ideoque ibi fixas fedes fortiti funt. Cum vero Sol fervidiflimos heic ra- dios fpargat, tali gaudent natura & indole, ut nullam illis adferant noxam: quid? quod nudi fere, una cum reliquis harum regionum incolis, ince- dant, cum a-ftu alias facile perirent, fi pilofis pellibus ornarentur.

Rangiferis contra conftituta fedes eft frigi- difiima Lapponia, quoniam pra?cipuus eorum ci-

C 4 bus

0 cfr. Derb. Pb. Tb. L.IV. C.i\.

40 0EC0N0MIA NATURyE.

bus eft Licben rangiferinus , qui in alio terrae tra&a neutiqam tam copiofe crefcit, ac ibi; & cum fri- «us heic fit intenfifiimum, facluro eft, ut Rangi- feri, ficut cetera Borealis terra? animalia, pelli- bus gaudeant pilis refertifiimis , quarum beneficio hiemis vim optime eludere valent. Pariter Tetra? Logopus in ipfis alpibus Lapponicis vitam tranfigit, feminibus Betulce nanae victitans, utque a frigoris injuria eo tutius ibi curfitare queat, plumofos habet pedes.

Camelus defcrta arenofa & caliditlima incolit, «t fterile slrulropogon Scbcenanthum obtineat. Huic vero quam fapienter profpexit conditor ! Per deferta jlli eft ambulandum , ubi haud raro intra multorum milliarium ambitum aqua non invenitur. Siti perirent in ejusmodi itinere aniroalia omnia; Camelus vero ibidem absque fiti vitam fuftinere poteft, quippe cujus ventriculus cellulis inftruitur plurimis, in quibus aquam refervat plurium die- rum, fitim eludentem; Et referunt peregrinato* res, quod Arabes, dum in itinere conftituti aqua deftituuntur. Camelos maciare & ex ipforum ven» triculis aquam haurire fape cogantur, illis refi- ciendis aptifiimam, & nullo modo corruptam.

Pelecanus Qnocrotalus pariter in locis habitat de- fertis & exaridis, ibique nidum longe a mari diflituna ftruere tenetur, ut eo majorem ovis fuis calorem conciliet; aquam igitur e longinquo & in fui & pullorum gratiam adferre cogitur, quare etiara inftrumento, huic negotio aptiflimo, ipfum dota- vit fapientifiimus in fuis operibus rerum Con- ditor: Sacculum nempe gerit iub gula fatis capa- cem, quem copiofa aqua replet plurium dierum neceflitaii fufticiente", eamque in nidura efFundit,

ut

OECONOMIA NATUILE.

'41

Xjt pullos refrigerec & natare doeeat. Veniunt quoque ad Hos Pelecani nidos, Ferae: Leones, & Tigrides ad ficim fedandam, nec tamen quidquam damni pullis inferunt.

Boves pafcua amant depreffiora, cum ibi pabiu lura eorum gratiffimum crefcat.

Oves coiles apricos eligunt, ut Fefiucam ovinam, quam prscipue in deliciis habent, inveniant.

Caprce montium prsecipitia afcendunt, ut fru- tices tenellos rodant, idque ut eo expeditius fiat, pedibus dotatae funt ad facile faliendum. Eqiti filvas potiffimum occupant & plantas confumum foliofas.

Immo tam varius eft animalium adpetitus, ut milla fere pianta fit, quae non ab aliquo eligitur & atv alio inta&a relinquitur. Equus cedit PbeU landrium Capras, Vacca Cicutam Ovi; Capra relin- quit Aconitum Equo, &c. Ea enim, quibus cer- ta animalia pinguefcunt, alia tanquam peftem & venenum rejiciunt. Hinc nulia herba abfolute venenata eft, fed tantum refpecuve. Sic etjam Euphorbium homini rnaxime noxium, Sphingi Eupbor- bics £•? Pbalcence Neuftrice cibus eft faluberrimus. Ne vero ex ignorantia hujus 3egis, mortera fibi accele- rent, unum quodque ipforum ea guftus & olfaftus fubtilitate munitum eft, ut illorum ope, noxia a fa- Jubribus facili negotio difcernere queant. Si au- tem iisdem victitaverint herbis, refiduam tameu faciunt aliis nutrimenti partem, cum os fingulis non a?que aptum fic ad gramina e terra excer- penda, quo paclo cibus omnibus erit fufficiens, Huc lpe&at experimentum ceconomicum apud Ba>

C 5 tavos

4* OECONOMIA NATUFLE.

tavos tritum, uhi fc. 8 vaccae pafcua habuerun? & non amplius fuftentari poffunt, ibi 2 Equi^ quod fibi fufficit, per aliquot dies inveniunt, & poftquam Equis nihil fupereft, adhuc 4 oves ha- bent de quo fuftentari poffint.

* Sues terrae gremium fodiendo, viftum com- parant & radices fucculentas, utpote cibum illis deftinatum, qua?runt.

Quibusdam arborum folia & fru6tus in efcatn conftituti, ut Bradypo, Sciv.ro, quos ut facile at- tingant , pedibus inftructi funt fcandentibus.

Aquas incolunt, prseter pifcium myriades, Caftores , Pboca & Lutra, ut ibi fuam habeant fuftentationem ; qui etjam ideo pedibus pofticis dotati funt natatoriis, eorum vivendi generi maxime acoommodatis.

Anferinus totus ordo, ut Anates, Mergi &c. in aquis etjam vitam tranfigunt, utpote Infeftis aquatilibus, pifcibus eorumque ovis/j viclitantes. Quis vero non vidit , fi modo parum attendat, quam exa-fte admirabilis illa roftri, colli, pedum & plumarum fabrica eorum vitae generi refpon- deat, id quod etjam de omnibus reliquis avibus obfervatu maxime dignum eft.

Sterncs

f) FaElum efi , uf interdum tum in altis montibus, tum lacunis & foffis varia pifcium genera inveniantur , de quo- rum origine varii in varias abierunt fententias & conjeftu- ras ; fed obfervavit Cl. Gmelinus, quod cum Anates pifcium ova deglutiant , qu&dam eorum integra intrent & cum alvo exonerata in ejusmtdi lacunas demittantur , ubi pofiea ac- crefcunt pifces pari modo , ut antea. cum feminibus plantarum Jieri §. Vll. vidimus. Gmel. II. Sib. p. 25.

OECONOMIA NATURiE. 43

Lari parafitici fingulare vivendi genus notari sneretur; cum enim non ita commode aquis fe im- jnergere ibique pifces venari valeat ac reliquae aves aquaticae; Laros reliquos ipfius altrices conftituit Creator eo modo, quod, dum parafiticus eos perfe- quitur, praedae partem in ejus nutrimentum eru6tare cogantur *); autumno vero, cum pifces in pro- fundo fe abfcondunt, fubminiftrat iterum Mergus Merganfer Laris , unde vitam fuftentent, utpote quri adhuc profundius in mare defcendere valet. Act. Stockh.

Avicularum ager & annona eft Polygonum avi- culare, femina ferens ponderofa & fimilia Helxi- ries, vulgatiffima planta, nec calcitratione in viis, nec alibi facile deftruenda, copiofifiima in agris poft meOera , quos rubros reddit onufta fe- minibus numerofiflimis. Haec decidunt in terram & teguntur ab aviculis per totum annum. Sic benigna Natura volucres cccli alit.

Ampbibiorum nonnullorum, inprimis Anguiura & Ranarum, non rninorem geffit curam Creator^ ^uibus, cum nec alis inftruantur ut volare poffmt^ ne» pedibus ad celeriter & commode currendum, illa ratione praedam capere, datum eft, ut non- nulla animalia fua quafi fponte in fauces ipforum kruant. Crotalus Americae incola, dum tantum ri&u hiante, avem, mufcam vel fciurum ira ^rbore fcdentes infpicit; hi ftupidi toti quanti, & quafi nullum illis fupereftet refugium, gulam cjus incurrunt. Contra vero fummam Creatoris erga homines benignitatem veneramur, dum con» fideramus tintinabulum, caudam hujus ferpentis

dau-

9 Simile vide in Catesb. earol. I. p, 2, & 7.

#

44 OECONOMIA NATUR^E.

claudens. Hujus enim ope, homines a venena* tillimo hofte fibi faepe cavere poffunt, dum fo- num ejus tintinabuli audientes fugiunt, quod fi non tieret, homo i&u ejus petitus, intra fex horarum fpatium vel faepe intra femihoram , to- tum corpus putredine corruptum refert. Plura ejusmodi adferre, non permittit angufturn hoc chartae fpatium. Quicunque vel fugitivo oculo, admiranda Creatoris opera luftrare velit, facile perfpiciet, quam fapiens fit omnium rerum infti- tutio , ordo, & jufta nalurae cum finibus divi» nis convenientia.

§. XVI.

Porro non fine fumma admiratione confpici- nius, quam provide etjam egerit naturae opifex circa illorum animalium confervationem , quae fub certo anni tempore tempeftatis violentia, ab iis excluduntur, quas ad vitae fuae fuftentationem ne- ceflaria funt. Sic Urfus autumno ingreditur Mufcum colleclum, ibique tota hieme delitefcit, non alio victitans cibo quam pinguedine, durante aeftate, in membrana ejus eellulofa collecta, quae- que fub hoc ejus jejunio , procul dubio per vafa ejus, nutrimenti loco, circulatur; cui forte acce- dit ille pinguis fuccus, quem ex glandulis in plan- tis pedum exfugit.

Erinaceus , Meles > Talpa, eodem modo hiber- nacula vegetabilibus replere confuefcunt, & fse5 viente gelu, obdormiunt.

Vefpertilio per integram hiemem gelida & mor- tua quafi confpicitur. Amphibia pleraque antra aut lacuum atque paludum fundum occupant.

Hirun-

I

OECONOMIA NATUR.E.

45

Hirundines tempore autumnali, appropinquan- te frigore, & fimul evanefcentibus Infe&is & ci- bo, afylum' contra frigoris vehementiam in la- cuum fundo, inter Arundines & Scirpos quasrunt, unde verno tempore, mira naturas difpolitione, iterum emergunt. Omnibus his, dum jejunare coguntur, ceffaC inteftinorum periftalticus motus, quare adpetitus minuitur, adeoque famis fa?vitiam minus fentiunt. Huc etjam fpedtat laudatillimi Lijhri de hifce animalibus obfervatio, quod eo- Tum fanguis, in patellam eduftus, non prout re- liquorum animalium coaguletur, adeoque circulo redintegrando nihilo minus fit aptus.

Tetraones fub ipfis nivibus ambulacra fibi fcepe effbrmant; at pennas aeftate deponunt, ut nequean.t volitare circa menfem Auguftum , adeoque & curre- re coguntur per fylvas; fed tum matura funt Vaccinia in fylvis, unde copiofum iis nutrimen- tum a natura largitur; puili autem prima aeftate nullas pennas deponunt, adeoque curfu inferio- res, pericula evitare poffunt.

Aves reliquae infectivora?, quotannis migratio- nes usque ad exteras regiones fufcipiunt, ut fub mitiori coelo, vitae fuftentationem quserant, dura tota borealis terra, ubi ceftate jucunde degunt, glacie & nive tegitur.

Infetia, hieraali tempore, intra puppas fuas fsepius latitant & ex circumnatante lympha , ve- luti foetus ex liquore amnii, fuftentantur, unde, vere appropinquante, in omnium admirationem expergifcunt , evolant.

Nec

4<5 OECONOMIA NATUR^.

Nec tamen omnia animalia, quee hiems ab- j fcondit, hafce jejunii leges obfervant: Nonnulla ] penu fuum inftruunt a?ftivo & autumnali tempo- ) re, ex quo poftea, quas fibi funt r.eceflaria, de- 1 promunt, ut Mures , Corvus Glandarius, Sciuri, 1 Apes.

%. XVII.

Quse de avium, ad exteras regiones, migratio- 1 ne jam verbo monuimus, anfam nobis fubmi- J niftrant, hanc rem ulterius exemplis illuftrandi.

Sturnus vulgaris poft mediam feftatem, ver- mes apud nos minus copiofe inveniens, ad Scaniam, Germaniam & Daniam quotannis de- fcendit.

Fringilla ccelebs femina, omni hieroe, auftra-' ] Ies regiones petens, circa Feftum Michaclis Ra- I taviam catervatim peragrat; cum autem heic re- 1 maneant mafculi, proximo vere revolabit, nifi ] matrimonio fe folutam efle velit.

Similiter Fringillce oryzivora femina, menle i Septembri, dum in Cuba horreis repofita eft * Oryza , qua vefcitur , verfus auftrum fugit, j vere autem infequente revertitur, marem in- iTifura.

Aves noflra aquaticce quovis autumno auftra- I lem plagam petere neceflum habenr, antequam aqua heic glaciem induat. Sic novimus paludes Polonicas & Lithuanicas Anatibus, Cygnis & An- feribus autumno refercas effe, quo magnis turmis curfum per varia flumina usque ad Pontum Euxi-

num

OECONOMIA NATUR^. 47

num tendunt: fed vere appropinquante, dum Solis aeftus eas infeftare incipit, vela vertunt, & per aerem ad paludes & lacus boreales , ova depofiturae , turmatim feruntur. Ibi enim, inpri- mis vero in Lapponia, maxima adeft Culicum pipientium copia, qu* viclum illis optimum fub- miniftrat, cum omnes Culices antequam aiis in- ftruuntur, in aquis deganC

Scolopax Rufticola per hiemem in Anglia ha- bitat, & inde vere initante, matrimonio jun&us, difcedit.

Anas biemalis menfe Aprili Sueciam tranfit, nec curfum detinet, antequam mare album pe- tierit.

Recurvirofira Avocetta in Italiam quovis au« tumno proficifcitur.

Colymbus artticus quovis vere & autumno Ger- maniam petit.

Turdus mufieus verno tempore filvas noftras implet ; hieme vero fugit.

Emberiza nivalis hieme durante , Alpes defere- re coadta, ad Sueciam & feepe Germaniam usque properat.

Larus Hifpaniam & Italiam vifitat. Corvus Scaniam adit.

Per ejusmodi migrationes, in plurium regio- num & gentium ufus quoque cedunt aves, &

per

48 OECONOMIA NATURiE.

per totum fere orbem diftribuuntur. Admirari vcro heic convenit, quod omnes tempus difccf- fus & recelfus exacle obfervrafe norint, quodque nec de via errent.

PINNA nivv^ (Bell. aquat. 401. t. 401. jfonfl , exfang. t. 16. f. 5. 6. Gualt. ind. t. 78. 79.) Concha maxima maris mcditerranci , cceca uti congeneres, fed*va!vulis caicareis fortifiimis in- ftructa. SEPIA Octopodia, fct&zit* (Bell. aquat. 3301 t. 331. ffonfl. exfang. t. 1. f.i.) ejus- dem loci incola & prioris hoftis infenfiffimus, qui ut videt hiantem Pinnam , rapacis inftar Leo- nis, apprcpinquat & eam devorat. PINNOTHE* RES f. Pinnopbylax (Jonft. exfang. t. 20. f. 3.) vero Cancer eft Eremitae inftar nudus & ocula- tifiimus, quem intra clauftra fua recipit Pinna, & dum ipfa valvulas aperit cibum qusefitura, prre- datum dimittit; appropinquante vero Hofte Po- lypo, celeri timidoque curfu fe recipit cancellus ad hofpitem, quas de periculo fic admonita clau- dit domum & hoftem excludit. Hoc pulcherrimum phtfnomenon vidit fagaciffimus D. D. Hnjfelquift in itinere verfus Palaeftinam , quod recentiore latuit , veteribus autem fatis notum fuit. Ariftot. hift. 5. tradit Pinnam cuftodem aliquem continere. 15; Pinnce ori adnafcitur animalculum chelas babens & cibwn affumens , qaod Cancro parvo fimile eft & vo- catur Pimiopbylax. lib. II. c. 24. de Pinna & Pin- nophylace: neque enim vita fortaffe concbis poffet fer- <uari , nifi opera Cancri. Plin. IX. 31: Pinnotberes vocatur minimus ex omni genere, ideo opportunus irh jurice; buic folertia ejl inanium oflrearum tejlis fi condere. IX. 42 : Concbarum generis cj? Pinna eft , nafcitur in limojis furrecta femper, nec unquam fine comite, quem Pinnoiberem vocanty alii Pinnopbylacem i

is

OECONOMIA NATUR/E, 49

is ?/? Squilla parva, alibi Canctr , dapis dJTectator; pandit fe Pinna, luwinibus orbum corpus intus minth tis plfcibus efcam prabens , affultant illi protinus , & ubi licentia audacia crevit , implent eam ; hoc temmis fpeculatus index, morfu levi frnifcat, illa ore com- prefo qvidqvid incluft , excnhrat , partemque focio tri- buit; communemaue domum fimul & conmnmia tecta Cancer habet , Pinnam pafcit , pinnamque tnetur , binc pinnce Cufios fertur cognomine graio. Oppian>

§. XVIII.

Deftructio:

In antecpdcnhbns monuimus , non omnia animalia vegetabilibus vefci , fed quaedam etjam eflt , quae cercis animalculis in eOcam & vitae luftentaHonem fruuntur: Scilicet funt, qua? rapto folurnmodo vivunt, & multas imbelles quotidie dilacerant»

Sic deftruuntur animalia, ita vero, ut debi» Jiora plerumque continua ferie infeftentur a forn'oribus. Hoc paclo plantis vi&itat Aphis; Anhides Mufcce aphidivorce cedunt ; buic Aftlus !n(;dias ftruit; Ex Afilis fuftentantur Libellula; hx ab Araneis capiuntur, Aranei vero a Pafjeri» lus , qua? tafidsm Accipitribus cedere coguntut.

Pariter aqua putrida deleftatur MonoculuSt qui Culicibus in cibum abic , hse Ranis , Ranae vero Luciis, & Lucii Phocis-.

Vefpertilio & Caprimulgus noclu folum evO* lant , ut pluriroas Phalaenas tunc temporis circunt* volantes abripiant.

Cornices eradicant in pratis exaridos ftipite§ Graminum, ut Larvas Tipularum fub iis deli* Tom. IL D tefeifl»

So OECONOMIA NATURiE.

Founded 1313 /

tefcentes confumant, eoque minuunt earum co« piam graminibus noxiam.

Picus Infecla in arboribus delitefcentia ex- trahit.

Hirundo illa in aere volantia perfequitur.

Talpa vermes infeftat. Pifces voraces come- dunt minores. Jmmo nullum fere animal depre- hendimus, quod non cum fuo hofte certare co- gitur.

Inter Quadrupedia vero, utpote reliquis in- feftiflimas & maxime periculofae , eminent Fera , ficut etjam inter Avcs Accipitres. Ne autem ha? nimis atroci laniena integras fpecies penitus de- lerenc , etjam illaj fuis circumfcribuntur cancellis, inprimis, quod ferociffimas attinet, notari mere- tur, quam paucse fint in refpe&u ad reliqua animalia, ita tamen, ut jufta obfervttur pro- portio b). Porro nec tanta earum copia in omnibus regionibus invenitur. Sic Gallia & Anglia nullos alit Lupos, nec terra Borealis Leo- nes vel Tigrides. Huc accedit, quod ferocia haicce animalia in propria nonnunquam faeviant vifcera. Sic Lupus Vulpem devorat. Canis Lu- pum & Vulpem infeftat ; immo Lupi congregati interdum urfum comprehendere non verentur i). Tigris proprios catulos mafculos faepe necat. Ca- nss interdnm vel Rabie corripiimtur, fuosque focios perdunt, vel Alopecia & fe ipfos con- fumunt. Pra;terea Feraj rarius tam iongam attin-

gunt

h) In Syft. N. Ferarum <o. tantum fpecies deteftse funt, cum tamen reliqua quadrupedia circiter 120. numerentur. Pariter Accipitrum 50. exiftum, cum reliqu» aves ad 300, numerum accedunt.

i) Ut nobis retulit D. D, Gisler*

OECONOMIA NATURiE. 51

gunt setatem, ac Phytivora; fed ex alcalina fua diseta ad varios morbos inelinanc, qui morcetn jpfis citius accelerant.

Quamvis autem animalia a fuis qua?que hofti- bus infeftentur, fuis tamen ftratagcmatibus & arrnis, eorum violentiam fat calJide eludere fo- lent. Sic Lepus Canem per fuos anfractus ia;pe confundit. Cum Urfus innocua Pecora & Ju- menta infeftat, confertim haec in mutuam defen- fionem congregantur: Equi capita conjungunt & pedibus pugnant. Boves caudas componunt & cornibus refiftunt. Sues gregatim concurrunt & fortiter iniultui fe opponunt , ut non segre vincantur; & notatu dignum eft, quocl omnes natos, utpote minirr.e valenres, in medio fuorum collocent , ut fecuri maneant, donec prajlium rinitum fit.

A ves , fuo diverfo volandi genere, fe faepe ab Accipitribus liberant. Si Cohimba cnm Acci- pitre eundem volandi modum haberet, vix ungues ejus unquam effugeret.

Ceterum attendi meretur, qua ratione qua?- dam per totam noclem fecuritati fua? confulanti Inter Equos in filvis dormientes, unus feroper, fervatis noclium vicibus, evigilans ftat & ex- cubias quafi agit. Simia Panifci in Brafilia, dum in arboribus dormiunt, altera earum excu- bat, ut fignificet , cum Tigrides illas obrepant, fi vero cuftos ipfe dormiens reperiatur, ad mor- tem usque a reliquis dilaceratur k).

Hinc non adeo felix femper eft Rapacium venatio, quac haud raro per tot^m diem retia

D 2 fruftra»

k) Jiarcgr. hrajtl. 427.

OECONOMIA NATURiE.

fruftraneo Jabore tendant, necefTe eft. Hanc vero ob cautram, ta!em his Creator indidit na- turam, ut famem diutius fuftinere poflint, cuai fc. menfam fcrculis refertam non femper inve- niant. Sic Leo per plures dies in fpelunca abs- quc fame delitefcit. Lupus dum femel gulae fa- tisfecit, plurium feptimanarum jejunium absque ulla difficultate perferre poteft.

Si regrediamur ad finera, propter quem Summo Conditpri piacuit liunc naturaj ordinem ita ador- nare, ut qusedam animalia quafi ad reliquorum horr-ndim ianienam creata fint, videtur eo po- tiifimuin tendiiTe providam ejus curam, ut non tantum fuam habeant fuftentationem , fed & eo ipfo ad juftam inter omncs fpecies proportionem fervandam inferviant, ficquc impediant, ne plus jufto, nonnifi cum hominum & animaliuro detri- raento atque pernicie, accrefcant. Nam fi ve- rum , ut eft veriifimum, in fuperficie terras, non nifi certum & proportionatum animalium nume- rum habere de quo vicam fuftemet, neceffum eft ut fame fingula perirent, li idem numerus bis vel ter mukiplicaretur l).

Mufcce qusedam funt viviparae, qua? uno partu 2000 feius erutuntur, hse exiguo tempore a"ra implerent, & nubium inftar folis radios nobis interciperent , nifi ab avibus, araneis, multisque aliis comederentur m).

Cice-

I) Derb. Pb. Tb. p. m. 237,

m) Mufchenbr, or. cit. . Jk

■OECONOMIA NATURiE. 53

Ciconi* & Falcones 2Egyptum a Ranis, quss poft inundationem Nili toum illam terram ob- tegunt, nec non Palasftinam a A^pribus liberant. lca in hanc rem Bellonius nj: Ciconia /Egyptum tanta accedunt in copia, nt agri prata inde albe- fcant; hos tamen amant JEgyfrtii, cum Rince illic tanta abundantia generentur, ut nifi Ciconicc eas vora- rent , nibil illis effet frequentius , twn etjam quod fer- pentes capiant & devorent. Inter Belham c;? Getzatn Palaftince agri fcepe deferunhtr ob murium copiam & Soricum abundantiam , quas nifi devorarent Percnopteri, natura inJlinZlu huc qdvolantcs , nullam femsntem pojjent incolcs facere.

Vulpes Lagopus idem officium pra?ftatin Lappo- nia2 Alpibus frequens, dum abundantes Mures Lemmos, qui ibi generantur, abripit , eoque im- pedit, ne plus jufto in VegerabiMum jactu- ram accrefcant; ut de reliquis nihil jam di- camus.

Sufficit, quod nihil a Deo fa&um fit fruftra, & quod omnia qua? fecit, fapientiflime facta fir>r; neque enim nobis nirais arroganter omnes Dei fines rimari competit. Ne vero exiOimemus, cum Rapacia ha?cce nobis aliquando clamnum in- ferant, Conditorem applicuiffe natura? ordinem ad noftra privata principia ceconomica; nam alia ratio domeftica Lapponis eft. alia ruftici Europa?i, alia Hottentotti & hominis filveftris; ftupenda vero Oeconomia Divina non eft nifi una per to- tum orbem confpicua; & fi natura ad noftram

D 3 opinio-

n) Itin. p. io2.

54 OECONOMIA NATUR^.

opinionem non femper juftos pofuerit calculos^ haud aliter eft intelligendum , ac cum varii nautae ventum fecunxlurn, quilibet ad fuum deftinarum portum, expeTtant, quibus omnibus fimul fatis- fieri nequit,

§. XIX.

CADAVFRTBUS fostidisque corporibus totus orbis oneraretur, nifi qu#dam animalia illa etjam in deliciis haberent.

Cum itaque animal aliquod emoritur, nullum perdunt momentum Urfi, Lupi, Valpes , Corvi &c. antequam omnia e medio auferant.

Si vero e. g. Equus juxta vias publicas oc- cumbit, ubi Feraj haud accedere audent, eum poft aliquot dies tumidum, ruptum, tandemque innumeris mufcarim camivorvm larvis impletum deprehendes, a quibus totus quantuscito con- fumitur & removetur, ne dm venenato fcetore praetereuntibus moleftiam pariat.

Pifcium cadavera, dum ad litora propellun-

tur, pifces voraces . ut Rajte, Squali, Murance &c, fe illuc ad edendum conferunt ; quoniam vero fluxus & refluxus maris cito ftatum mutat, in caveis ipfe faepe detinentur & cibum feris prae- bent, litora oecupantibus. Sic terra non tantum cadaverum putredine purgatur, fed variis etjam animalibus neceffaria vitae fuftentatio per oeco- nomiam Naturae procmatur.

Pari roodo, fuum & ahoruni commodum pro-» movenc multa Infecta»

Culi--

OECONOMIA NATUR.3L 55

Culices, dum in aquam ftagnancem, putridam & foetencem numerofa ova immittunt, omnem ejus aquce putredinem comedunt enatas Larvae, id quod Juculenter patebit, fi quis experimentum eo modo inftituere velit, ut duo vafa aqua pu- trefafta repleat, inque altero eorum cuiicum lar- vas relinquat, alterum vero ab illis bene fecer- nat. Hoc faclo brevi reperiet aquam, culiculis impletam, puram efle, absque ullo foetore, alte-. ram vero ab iilis vacuam, continuo foetentem.

Pediculi in capitibus infantum, fcabie infe&is, mirum in modum augentur, nec fua utilitate in eo deftituuntur, quod abundantem humorem con- fumant.

Scarabai, asftivo tempore, e pecorum fterco- ribus omne humid«m & glutinofum extrahunt , unde poftea veluti pulvis fbper terram per ven- tos diiparguntur; Hoc nifi fieret, tantum abeft, ut vegetabilia fubjacentia inde pinguefcerent, quin potius totus ille locus fterilis foret.

Canum excrementa, cum adeo tetra & feptica fint, ut a nullis adpetantur Infeftis, eorumque ope fic difpergi nequeant, cautym eft, ut in la- pi.de, trunco, aliove eminentiori loco alvum ple- rumque exonerent canes, ne vegetabiiia exinde deftruantur.

Feles autem propria excrementa in terram de- fodiunt. Nihil tam vile, nihil tam parvum, in quo non elucet mirificus natur«e ordo & fapiens difpofitio.

§. XX.

5<S OECONOMIA NATURiE.

§. XX.

Hominis demum caufla, hi omnes naturae The- fauri, qui in tribus natura? Regnis continentur, facti videnfur, quos tam artificiofe condidit, tam ntife propagari fecit, & tam provide fuftentat fumrnus rcrum Moderator. Hujus ufui omnia, fi non mcdiace, faltem iramediatq cedere poflunt, ceteris non item.

Rationis ope homo ferociffima animalia do* mat, velociflima perfequitur & capit, immo quae in fundo maris abfconduntur viventia, affequi valet.

Rationis ope, vegetabilia in iramenfum augefc mimerum, & arte illa efficit, qua? natura fibi re« li&a vix faceret. Ex vegetabilium regno, qua? cibo, potui, veftimentis, medicamentis, navi». gationibus, & innumeris, ad vit&' fuae neceffita» tem. & coromoditatem fufficiunt, ingeniofe parat.

Mineras ut obtineat, in terrae abyffum defcen- dere & fere vifcera telluris fcrutari didicic; quam artiflcicfene novit fragroenta ex duriflimis di-. vellere rocntibus, duriffimos lapides inftar aquaE> fluidos reddere, utilia mecalla ex inutiiibus di- fbnguere fcoriis, & tenuiffimum Sabulum ecjam in aliquem vercere ufum.

Et quid multa? dum feriem rerum creatarum fequimur, & confiderimus quam provide unum propter altcruro faclum fit, res tandern eo rece- dit, omnia propter hominem facta effe , & eun* praecipue in finem, ut ille, opera Creatoris ad-

miran*.

OECONOMIA NATUR^E.

nurando, gloriam ejus extollat, fimulque omnibus jebus gaudeat, quibus ad vitam commode & ju- cunde tranfigendam eget,

§. XXI.

Argumentum hoc de Natura; Oeconomia, cujus particulam tantum jam leviori brachio teti-. gimus, tantae eft amplitudinis & dignitatis, ut fi rite & ad omnes fui partes delineandum eifet, Jiomines, in quo ingenii vires tantum non omnes, intendant, haberent: immo ajtas prius defkeret, quam unius vel minimi Infe&i admirabilem Oeco- nomiam, leges & artificiofam ftru&uram, accu* rate rjmari vel perfpicaciflimus valeret, cum na» tura etjam in minirnis tota fit. Quaelibet fpecies cujuscunque rei 'creatqe digna eft, qute fuum fingu* larem fcrutatorem habeat.

Si , fecundura qKialemcunque calculum , nu« xneraremus Vegetabilia ioooo, Vermes 2000, /«» Jecta 10000, Amphibia 300 , Pifces 2000, Aves 2000, Oiiadrupedia 200; in mundo fefe 26500 viventium fpecies offerqnt. Ex his noftra patria vix 3500 habet, cum plancas fponte crefcentes circicer 1300, nec non 2300 fpecies animalium de- teelas alat.

Homines, qui in ]audem & admirationem iioftri Creatoris creati fumus, nifi otiofi fpefta- tores effe velimus, nihil magis afficere poteft & debet, quam pia horum magnaiium confide- ratio. Certe, fi majori cura & attentione ani- mum fcientiis horum omnium poliremus, pfaete* iflfignem illum ufum, qui Oeconomia? noftra? ind©

E> 5 acce-

5S OECONOMIA NATURiE.

accederet, Oeconomiam Natura? longe excellentioi ivm detegeremus, dete&am vehementius admi- raremur.

Omnium Elementorum alterni recurfus funt, quidquid alteri perit in alterum tranfit.

Senec. nat. III. 10.

Felix qui poterit fines cognofcere rerum!

XX.

XX.

T E N I A

QUAM

PRiESIDE D. D. CAR. LlNNiEO

publico examinj fubmifit

GODOFREDUS DUBOIS, Stockholmienfis.

Upfalia 1748. Maj, 9. §« I.

1n icenam hujus univerfi prodeuntes, attoniti admiramur infinitam varietatem rerum creata- rum, quam nobis expofuit natura? Conditor, Tot enim a fe invicem toto coslo differentes Itrucluras, diverfarumque rerum indoles inveni- nuis, quot fere objecla oculis noftris fefe offe- runt. Quo autem uberiorem nobis acquirimus cognitionem eorum, qute circum nos funt; eo etjam propius accedimus ad cognitionem catenae, harmonia; & fyftematis illius naturae, fecundum quod creata videntur omnia. Scilicet obferva-* mus, corpora Regni LAPIDF.I fimpliciflima Terras in Petras, Foffilia & Metalla uniri; Jimites deia Regni Lapidei & Vegetabilis adeo propinquoa

effe,

6o

T JR N I A.

efTe, ut eos vix idiftinguere liceat; VEGETA- BILIA incipere a Fungis, Algis , Mufcis, Filici- bus, tandemque ad herbas & arbores adfcendere; limitcs fimiliter pofitos Regnum Vegetabile inter & ANIMALE, aeque efTe difficiles & obfcuros, ut facile aliquis fe hujus regni campos vix atti- gifTe, antequam eos transgreffus fit, animadver- tar. ; hoc demum inceptum a vermibus, ad Infecta, Pifces , Amphibia , Aves & Qjiadrupedia fefe ex- tendere obfervabit.

Ut ar.tcm diftiri&os nobis de Rebus naturali- bus formemus conceptus, primo quidem nolTram obfervamus externam ftructuram, uti caput, os, nafum, oculos, auriculas; brachia & ofla noftra &c. ; Analogice deinceps judicamus, & concen- tum facillime etjam invenimus inter partes QUA- DRUPEDIUM, quod ad caput, os, nares &c. & hominis ejusmodi paries; idem fit in AVT- BUS, licet loco pilorum pennis tegantur, & n%- xilla labiis dcntibusque defntuantur. In PISCI- BUS videmus pedes in pinnas, & vel pilo< pennas in fquamas effe mutatas; inveftigare au- tc.ii eorum aures , res eft altioris indaginis. Theoria INSECTORUM adhuc denfioribus in- voluta eft tencbris; obfervamus enim caiiculam eorum commutari in offa, & eorum pedes digi- tis tantum conftare, eaque nafo & auribus de- ftituij contra autem Antennas in infecTis obferva- snus, quarum nullarn videmus analogiam apud priora illa recenfita animalia, q.uare etjam harum partium ufus nos penitus ad huc dum latent. Si paulo longius a nobismet ipfis fecedamus ad VERMES, familiam ibi deprehendimus magis ad- huc mirandam, dum plurimos capite, oculis, nafo, aurjbus & pedibus delTitui videmus, uG

e. g.

T m N I A.

6l

e. g. Conchas & fimiles. Tantum diftant hi ver- rres a nobis, ut parum temporis effluxerit, ex quo totus fere orbis nefciit, an animaiia vel ve- getabilia elTent haec ipfa, qua maximum eorum numerum, dicenda. URTICAM MARINAM feu Medufam & PENNAM MARINAM inter vege- tabilia recenfuerunt, ut fexcenta alia reticeam. Quafi infcii fic e regno animali incidimus in REGNUM VEGETABILE, & hcrbas tanto mi- nus. earumque ftrucluras, inteliigimus , quanto minorem ad nosmetipfos hahent analogiaro & relationem; conceptum tamen generslem nobis formamus de Plantarum radicibus, foliis, petaJis, pedunculis, fioribus & feminibus, cum communi- ter ha?c apud omnes inveniantur. Unum ex al- tero horum vegetabilium nos intelligere & nolfe credimus, donec in limite Regni Lapidei ftemus, ubi Cryptogamia in Filicibus, Mufcis, Algis & Fungis nobis occurrit, in quibus fsepe nefci- mus, an ipfa planta fit Radix, Folium aut cau- lis; cumque heic partem maxime effentialem, feu flnem ulcimura plantarum quxramus, qui effc fru&ificatio , nefcimus fepiflime, ubi corolla, ltamina, piftillum vel femina recondantur; ut cryptogamia haec eam habeat relationem ad ve- getabiiia, quam habent vermes ad animalia, & ambo nobis £eque funt mira. Longius fi pro- cedamus in regno vegetabili, TREMELLAS verrucofas obfervamus induratas in cruftas la* pideas, & CONFERVAS articulatas in ramos crefcentes, cruftis lapideis obteftas, Corallinas diftas, ab animalibus confeflas, ita ut fa?pe has- fitemus, an hasc fint animalia, herbte vel etiam lapides. Et fic deinceps.

5. II.

62

t m n r a.

§. ii.

Novis inventis, iisque quam maxirae miris fufficit campus naturas fpatiofiflimus, ita ut unumquodque faeculum fua habuerit inventa; fi autem praefens confideremus tempus & ferme decennium hoc 1740. inter & 1750. tantum, tot idem obfervationes inftituit, detexit & ex- pofuit, ut eas non fine admiratione perpendere queamus. Quot enim & quaiiane praeftiterint Ehyfici circa ELECTRtCITATEM , & fcienti* naturalis Statores circa POLYPOS? ut innu- mera alia taceam. Curiofiffimus Tremblejus in aqua ftagnante obfervavit corpufcula, capillis fi- jnillima , contrahentia fe fi tangerentur ftilo, & fe icerum expandentia , ut dubius haeferit , utrum fubtilis eflent Conferva, gaudens motu con~ tractili, Mimofae inftar aut etiam Oxalidis foliis pinnatis, vel etiam animal, cum fenfu inftruclum elTet. Obfervationes ejus diligentiflims iteratse, & diflectiones horum corpufculorum docuere tandem eum, non tantum heic novum adefle animal, verum ex diflectis hujus animalis parti- bus, etiam nova recrefcere pofle animalia. Res ftupenda , nova & toto orbi antea inaudita! Ejusdem etiam naturs illud erat phaenomenon, quod comitatu Cl. D. Prsfidis, ipfi curo fex commilitonibus obfervavimus, An. 1741. in Gor- dio , ad magnam Infulam Carolinam , quod difle&us fcilicet Gordius in minimas partes, vi- tam retinuerit in fmgulis partibus, moverit fe & in tot recreverit animalia, quot fuere ejus fegmenta. Vid. it. Gottl. 280.

Cl. Treroblejus innumera inftituit experi- menta, in diflecandis , partiendis & findendis

Poly-

T M N I A. 63

Polypis, quo ipfo etiam conftitit, fingulum fegmentum & laciniam ore inftrui, propriisque organis reliquis redintegrari , quod paradoxon phamomenon deinceps lecl;um & obfervatum cum omnium admiratione, invitavit curiofos Reaumurium, B. jfuftaum, Bonnetum, Lyonetum, Guettardum, Folkefium, Geereum, Backium, Muffcben- brcekium, Bakerum alios, certatim circa Polypos experimenta inftituere. Et fic plurimi, paucis annis, detefli funt Polypi: e. g.

1. POLTPUS fubcylindricus , ore fetis circiter denis radiato. (Hydra Polypus.)

Leeuwenh. aft. angl. 283. />. 1494. a&* angl. abbr. vol. 2. part. 2. p. 258. tab. 20. fig. 1. 2.

Trembl. polyp. tab. 5. fig. 1.

Bseck. act. Stockb. 1746. tab. 6. fig. 1. 2.

t. POLYPUS Jlellis cordato - campanulatis ra- diatis.

Trembl. polyp. tab. 10. fig. 8. Polype h pa- nache.

Baeck. act. Stockh. 1746. tab. 6. fig. 4.

3. POLTPUS campanulatus integerrimus prolifer fubcylindricus , ore fetis obvallato. (Hydra campanulata.)

Basck. acl. Stockb. 1746. tab. 6. fig. 5. 6. Po« lypus collinfonii.

4.PQLT*

T JE N I A.

4- POLTPUS riichotomus, apicibus eampanu* latis. (Ifis Anaftatica.)

Leuwenb. arcan. natur.

Needham. microfc. tah. 7. fig. 3. 4.

De Gcer att. Stockh. 1747. faZ>. 6. fig. 4. 5.

5. POLYPUS anafi-aticam refcrens. (Ifis Anaftatica.)

Trembl. a£i. sJng. T747. n. 484. p. 627. t. i4 /. 5. Clufter Polyp.

Hic magnitudine gJobum acicuiae vix fuperat, dumque fe expandit, eam plane prge fe fert formam atque Anaftntica feu Rofa de Hiericbo di^a; quan^o autem tan^ifur, contrahit <e m 1 canitulum. Hanc fpeciem nuper obfervavit IllulTHs noOer Entomologus Nobiliff. DE GEER, quam dein uti vulgstiffiroam , fa?pius curiofis oftpndic Cl. Dn. Pra-fes in COCHLEA Faim. Snec.\V?>. \ quae multoties pilis quibusdam rigidis exafperarur, dum rami bujus polypi anni fuperioris perennant, fetas referentes in tefta Cochlea?.

Cum iam in eo fimus, vf eyaminemus ge- nus, polypus diftum , oKervare juvat , nulium genus nroprie vel dari vel dici debere Poly- pum *), verum. auod polyoi vocabulum pari ratione cum •ele&ricitace affumendum fit; quod* ,

que 1

*) Polypi tres priores fpeeies e genere HYDRAE funt, fe- cunduro Syft. nat. 6. p. 72. ■221. quarta vero ipecies 66 Concha anatifera longe diverfiffim* funt ab Hydris.

T M N I A. 65

que hoc pha?nornenon pluribus fpeciebus d'ffe- rentis nacurse commune fic, ita ut i^EPAS ANATIP\ERA Faun. Suec. 1350. fuo pedunculo crefcat, seque ac quintus didus Polypus. Quod recrefcant Medufa, dum in partes fecantur; quod Sepia fuos refuroat orticulos amiflbs; quod Lum- bricus in duas divifus partes, in duo dift nfta formetur animalia; quod Cocblece fua refumaftt tentacula poft refectionem ; quod Cordius in plures divifus partes, in tot etiam abierit animaleula, res funt hodie notifiima?, obfervationibus abunde evidas; ut credibile videatur , totam claifem vermium unius ejusdemque eife natura? cum Po- lypis. Immo adhuc longius procedit hoc ipfum phajnomenon , ita ut ONISCUS aquaticus Faun. Suec. 1258. & CANCRI, fuis rnutilati pedibus, recrefcant, qui tamen Infecla, non autem ver- xnes funt; at omnia hasc fefe in aquis fuftentant, ubi fe confervare polTunt in humido, attrahen- tes fuccum quafi per poros, donec reftituantur; eo plane modo, ac dum mufculus in corpore truncatur aut abfcinditur, dum pars lsefa, natu- rali fuo udore fuftentatur per emplaftra, accrcfcit & reftituitur per fibras fuas, qua? omnes fibris minoribus conftant, & minima; etiam cauda, ca- pite & ventre, ut verofimile videatur fibras cor- poris humani eodem modo redintegrari , dum fe&ae aut variis inftrumentis ]xfts , quo Polypi. Sic etiam videmus fruftum Fuci, ramum Con- fervae, aut etiam alius cujusdam plantse radicem aquis immerfam, aiimentum attrahere per poros, caulem facpe & fruftificationem protrudere atque reftitui totaliter; & plurimos ramos, nec non ipfa folia fepe, dum madids inferuntur terra?, in plenas accefcere plantas, more Polyporum; aut potius forte Polypos more vegetabilium Tom. IL E crefce-

66

T JE N I A.

crefcere, prout hi in regno animali, proximos flios habeant limites regno vegetabili.

§. III.

Quemadmodum plurimi hujus faeculi Curiofi plerumque in duobus occupati fuere, fcilicet in indagando Syftemate Naturali in triplici regno rerum naturalium i.), & inftituendis novis obfervationibus circa qualitates Polyporum (§. 2.), ita Medici etiam, faltim noftrates, plures infti- tuere obfervationes circa vermes corporis hu- roani, quam unquam antea, quibus & fuas per plures annos adjunxit curas Cl. Archiater D. D. ROSEN. Et certe co?nitio vermium, uti res eft maxime neceffaria, ita etiam difficillima; cum enim vermes ipfi non fint morbus, verum caufla morbi*, ita etiam fymptomata excitant diveriifli- ma, & morbos a fe invicem, toto coclo dirfe- rentes, pro fede & loco, quem in tubo in- teftinali occupant, & pro partibus etiam cor- poris , quae iisdem infeftantur, quod quoque raaximam peperit difficultatem Medicis in diagnofi, in indagando fcilicet figno eftentiali vermium in tanta diffimilitudine fymptomatum, ut indc tuto concludere polTent ad eorum exiftentiam in corpore humano, & fic medicamenta preeberenc appropriata.

Inter vermes vix ullum habemus, qui veZ major eft vel majores parit dolores corpori hu- mano, quam Lumbricus latus , Tania diftus ; diffi- culter etiam hic dignofcitur, & adhuc difficilius expellitur. Ut Taerlia hsec clarius innotefceret Medicis, innumeras fere inftituere cum eadem

obfer-

T M N I A.

obfervationes Pra6tici maximi nominis; in hoc autem pun£to, unicus cafus fortuitus plura no- bis detexit de indole Tfeniae, quam vel unquam antea omnes inftituti labores, vere Herculei. Huic vero fini obtinendo, non fuffecere antiquo- rum regulte prattic^e, nec recentiorum tantum obfervationes, aceuratillima? licet; verum requi- rebatur ut r. Botanici, ad id faftigium. quod rmnc attigere, pervenirent, in inftitutione CLAS- SIUM NATURALIUM , & analogia animalia inter & plsntas. 2. Ut indolem ac fpecies PO- LYPORUM detegerenc , quomodo fcilicet alii eftent proliferi, ut polypus C). Backii tertius. 3. Ut Zoologi plures impenderent horas ob- fervationitnis inftituendis circa INSECTA, eo- rum genera & fpecies , qualem jam praeftitere operam inter noftrates NobilifF. Dn. Carol. Ds Geer, & Celeb. Dn. Ptcefes. 4. Ut Medicis ofterrentur plurimi AEGRI, qui hac Tienia cru- ciarentur, eoque ipfo nancifcerentur occafionem inquirendi ora vermium, aut inftrumentum illud, quo tot, tantosque excitant effectus dolorofifii- mos Ta?niae, quemadmodum Celeb. Rofen & Spx- ringio. Si adhuc quidquam eorum, quorum mentio- nem antea injecimus, defecifiet, forte cognitio horum animalculorum pofteritatem latuifiet. Hae enim obfervationes occafionem prasbuere Cl. Prae- fidi excitandi difcipulos, Medicinae ftudiofos, ut accunte ohfervarent iri Anatomia comparata, quando aperirent Anatomicorum Martyres, Ca* nes , quos vermes ejicere obfervaiTent , ut fpe- cialiiTime inquirerent caput Tamia?, ex quo etiam felicifiime evenit, ut, dum quidam diligentiflimi mei Commilitones *) in hoc ipfo elTent occupati,

E 2 in

*) L. Klafe, S, Nauclerus, L. Mentin, M. K*iler.

<58

T M N I A.

in uno fubje&o Anatomico ultra quatuordecim invenerint diftin&as Taenias, inque aliis paucio- res, quas vivas Cl. D:no Prsefidi obtulere , qui- que etiam materiem & occafionem prazbuere mihi vircs periclitandi meas, circa horum ani- malculorum defcriptionem & alias circumftantias.

§. IV.

Primus gradus fapientias eft res ipfas noffe, confufis enim generibus & fpeciebus, confundi omnia neceffe eft. Dum enim veteres defcripfe- re nobis materiem medicam , negle&a fpecierum hiftoria , defecit fcientia & irrita reddita eft. Non enim fufficit nobis fcire plures tepides & plantas dari venenatas, verum fcire etiam opor- tet quaenam fpecies fint venenatae , & quid quas- vis efficiat; alia enim medicamina ei infundimus, qui Opium fumfit; alia, qui Arfenicum ; alia, qui Hippomanes; alia iterum, qui Aconitum. Vel exempla e Scrpentibus proferam : morfus viperae , longe alia efficit fymptomata , quam Afpidis, Haemorrhoi, Najae , Dipfadis, Sepis, Crotalophori. Antidotum mdrfus Crotalophori prsfentiffimum eft Senega Polygala; fpecies, Najae vero Ophiorrhiza, & fic in aliis. In Hiftoria ita- que fufficienti & defcriptione Taeniae feu vermis pertraclandi , primum jam occupabitur opera noftra; ut enim plures dantur fpecies vermium in corpore humano, nulkim etjam eli dubium, quin fingulae fpecies fuam habeant diverfiffimam indolem, & diverfiffimos etjam producant effe&us. Sine diftinfto conceptu generico, difficillimum eft, fi non plane impoffibile, diftinfte proponere fpecies; omnium ergo primura removenda funt

gene-

T JE N I A,

69

genera affinia, ut tandem tanto clarius fpecies patefcant Tteniae,

Verraium nomine veniunt communiter apud Medicos, omnia ea animalcula, quse vitam de- gere obfervantur in tubo inteftinali, quamvis rariflima fint exempla, quod hic bofpitentur alia, quam verme^, animalcula, uti INSECTA, quas quoque ut fingulariflima in obfervationibus Me- dicorum adponuntur. Non pigebit, paucis re- jtulifle cafum de Infe&is intra tutJum inteftina- lem, ante duos circiter annos heic Upfalia? obfer- vatum. Ancilla ruftica, per cbmidium fere anni, dolore ftcrnachali & torminibus cruciabatur, cum vomitu, anxietate & pervigilio. Fruftra praefcribebantur a Q. D. Prailide & aliis, omnia quse vermibus opponi folent, hinc relicla fuas genti & rufticis, ei a vetula ofFertur decoetum Lichenis cujusdam, Elfnafwer dicli, eujus vis & effeclus femper in hunc usque diem Medicos latuit, praeter eum tantum ufura, quem contra Aphthas prajftitit, & eft bic MUSCUS cumati- lis Mat. med. 492. Poftquam a?gra, per aliquot dies, hoc aflumferat decoctum, per vomitum fex vel feptem ejecit vermes ovatos, caudis elongatis, quos, Cl. D:no Pra^fldi, die vomitum hunc fclicem infequente, exhibuir ipfa, dum, examine inftituto, invenit eos tantum eflTe Lar- vas MUSCJE tenacis. Faun. Suec. 1084. Sed infeclorum, utpote a vermibus diftincliflimorum animalium, confiderationem prajtereuntes, ad vermes nos conferimus.

E 3 «. V.

70

T M N I A.

§. V.

VERMIUM Claffis in Reptilia , Mollufca, Teflacea Lithopbyta & Zoopbyta , difpefcitur. Syft. nat. 6. p. 70. 71. Ex hifce quinque nefcimus uHos alios inventos efle in tubo inteftinali, pr.Tter Reptilia tantum & Tasniam. Reptilium genera quinque funt. r. Gordius. 2. Afcaris. 3. Lumbricus. 4. Fafciola. 5. Hirudo. Ex hifce removemus primum HIRUDINEM, ut aut vivi- param, aut fpeciem oviparnm, habentem ova vel etiam jiullos fub abdomine adglutinatos. Hae fanguifuga?, fi improvide ingurgitentur cum aquae potu, femper ferme vomitum cruentum caulfantur,- ut patet ex obfervationibus medico- rum. Secludimus etiam GORDIUM, utpote in abdomen llhtum, non diu ibi manentem; cum enim gracillimus fit, fetas inftar facillime vifcera & corpus ubique tranfit; & dum hoc ipfo major m corpore excitatur calor, fuperficiem corporis approximari cogitur , ubi inftar punfti minimi, caput fuum per cutem exferit, auram- que libeiiorem frigidoremque trahit. Medicis Americae notiilimus eft Gordius, fub nomine VentE Medinenfis , & fepius obfervatur in utraque India, ubi etiam fenfim fenfimque e corpore ex- trahitur. Qujus generis autem ifte fuit, dubita- mus, qui apud Fermones, ante aliquot annos oblbrvatus , plurimos morti nddixit, antequam PofTetum adplicare edocti funt a?gri, in quod fe recepit ifte hoftis, corpus dcrelinquens aegrov tantis.

FASCIOLA inteftinalis. Syjl. nat. 10. pag. 649.

Faun.

T M N I A.

7i

Faun. Suec. 1268. Tasnia continua plana, ful- fcis longitudinalibus.

Spcering. Acl. Stockb. 1747. ^flg. 108. iab.l$. fc 6-

Plat. Prax. p. 993. Ligula inteftinorum.

Magis apud pifces & canes qu3ra homines obvia eft; conftat tamen obfervationibus , eam etjam inventam e(Te apud homines, rarilfime ta- men. Ha.ic Fafciola dum in proprio vivit ele- inento, in torrentibus fepiffime obfervatur, juxta lapides, corpore ovato, vix fuperante magnitudi- nem feminis Melonis. In Gafterofteis Pungiciis vul- garis eft, quorum ftomachum fsepe replet, ficcrefcens in magnitudinem feminis cucurbita?. Confervatur in Mufeo horti Academici , ante duos annos e Brama extracta Fafciola intettinalis , ulnse ferme longicudinis ; ubi enim fufficientia invenit ali- menta, querriadmodum in tubo inteftinali anima- 3ium, in immenfam crefcic magnitudinem. Ne ergo cum Tamia confundatur, fequentem habe ejus defcriptionem : Eft vermis candtdus, longus , linearis, planus vittce inflar, obefiufculus , extremita- tibus rotunditis, latere fuperiori £f inferiori lineis tribus longitudinaUbus exaratus; latera feu margines obtufi funt cf cremtlati , ai extremitates autem mar- gines funt acutiores. facillime a Taenia dignofci- tur, cum minime fitin transverfim divifus aut articulatus. Ratione confiltentiae cft etjam pau- lo obefior, quam ulla fpecies Taenia?.

ASCARIDES funt vcrmes minimi fubulati & ad extremitates acuminati, inltar fcrme vermis cafei, Faun. Suec. 1019. ab eo tamen diverfiflimi,

E 4 cum

72

T JE N I A.

cum nullam fubeant metamorphofin. Habitant in paludibus & locis lutofis, vulgatiflimi tempore aettivo; vulgariffimi etiam in equis & infanti- bus, & in hifce femper ferme in inteftinis craf- fioribus & reflo hofpitantur; ita ut faepe in rn ,gna copia & catervatim ejiciantur fuper ftra- gula infantum, fub fomno, & faepe etiam apud eos maneant ad adultam usque aetatcm; Quotidie Tcnefmum excitant , & fri fexu fequiori faepe intrant vulvam, & continua titillatione Saty- riafin caufTantur. Apud adultos rarilGme com- parent , nifi fedentarii fuennt homines; tum vero fsepius motu & equitatione expelluntur.

LUMRPJCUS facillime a reliquis dignofci- tur, cum fit cylindncus, fine articulis, circulo fa;pe elevato & denfiori cinclus adverfus finem alterius extremitatis ; vulgariffimus in humo atra & fpongiofa, pr&cipue locis umbrofis; vulgaris quoque eft in tubo inteftinali, ubi ftpe a copio- fo nutrimento ad ulnse longitudinem excrefcit, colore magis candidus aut ruber, quam extra corpus humanum. In homine dum latet, faepe annulo ifto deftituitur cnlTiori circum corpus , quod quidem cauffam pr^ehet dubitandi de fpecie, nifi fteriiem eum dicercnt nonnulli, quamdiu in corpore manet. Violentiffima efficit fympto- xnata, inteftina interdum perforat, quo ipfo mi- ferrima & trucuentilTrna exiftunt tormina & convulfiones & facpe mors. Beatus Prof. Ro- berg vidit nitidflimum equum, in Hippodromo Regio, convulfionibus intcriiffe ex hoc ipfo ver- me , qui poftquam inteftina equi perforaverat, in adomine delitefcens inventus eft, Huic etjam obfervationi alii fimiles exhibuere.

Ver-

T JE N I A.

73

Vermes jam fupra recenfitos aliis accuratius defcribendos relinquimus, quum noftrum non fit hiftoriam omnium vermium dare; quare nos propius conferimus ad confiderationem fpecia- iiffimam ipfius Taeniae, ut vermis, cujus juftam defcriptionem fat diu defideraverunt Medici,

§. VI. 1

TiENIA facillime a reliquis dignofcitur Zoo- phytis vermkim, per characterem ejus effentialem, qui confiftit in corpore fimpliciffmo artiatlato, quo abunde ab omnibus Reptilibus diftinguitur, qua; enim omnia funt vermes, non tantum fine artu- bus, fed & flne articulationibus.

Hujus generis duae Medicis vulgo notae funt fpecies, quae infinitis fere varietatibus inter fe differunt, in longitudine, graciiitate, articulis paulo longioribus , vel etiam brevioribus. Nos quatuor fpecies vidimus, quas heic fiftimus.

* * * * * * * * *

I. TiENIA Solium ofculis marginalibus folitariis. Tab. I. fig. I.

Faun. Suec, 1267. Tsenia articulata teres.

Tyfon act. angl. 1683. n. 146. t. i, 2. /. 24 6, 10. Lumbricus latus.

Andr. f. 5. Solium.

Coulet. Lunibricus latus.

E 5 Plau

74

T M, N I A.

Plat. prax. 993. Vermis cucurbitinus. Beverv. tbef, 202. t. 102. /.3.

Defcr. VERMIS linearis , comprejfus, articth latus , Jlriatus , albus , antice truncatus , apice fenfim in acumen attenuatus , conflans innumeris fere arti- culis. ArticuW finguli funt ovati, comprefji , Jiriis circiter 12 longitudinalibus exarati, angulo altero in medio perforati; apex articuli finguli coronatus ejt margine prominalo , abfolete bifido, & fingulo lobulo- vix manijefte emarginato. Bafis vero finguli articuli truncata, in medio parum prominula.

Videtur hic vermis efie prolifer , aut ejus efle formae, ac fi fcyphi, uno fcilicet ab al- tero recepto, effent intra fefe repofiti, faeie & more Madreporae. Corall. Balt. Fig. XI. Eo quod margines membranacei vermem cingant an- nu'orum inftar, quibus manifefte a fequentibus diftinguitur fpeciebus, quum infequentes fpecies marginem quidem habeant, minime autem mem- branaceum; a reliquis etiam diftinguitur, quod minus fit comprefTus & minus planus. Hujus fpeciei duodecim individua feu diftinfti vermes in cane uno reperiebantur , omnes ferme teretes & cylindrici, pauxillum tamen comprefTi, ut an- guli effent teretiusculi. Haec tamen craffities minus plana eflentialis non eft; vidimus enim plures ab horninibus eje&os, in totum planos, ad inftar vittae, & membranaceos , adeoque infe- quentibus fimillimos. Prteterea figno infallibili diftinguitur haec fpecies ab omnibus aliis Tasniis, eo, quod quivis- ejus articulus in angulo margi- r.ali, non vero in latere plano ut fequentes,

aper-

T JE N I A.

75

sperturam habeat, feu foraraen, quod eft punclu- lum prominens, perforatum, ut in vivo verme cylindricunr fit. Fig. i. c.

'H' 1 *

Vivus dum hic ipfe vermis fuper papyrum ficcam conjicitur, variis locis adglutinatur & ad- hasrefcit, dum repat & fe cxtendat, hinc atte- nuatur & eiongatur, ita ut articuli, aiias ovati, & fepe craflitiem pennae adtingentes, poHicis longitudinem aequent ftliformes, tum etiam juxta articulos feparentur, fecedentibus a fe invieem articulis. Dum autern hi ita feparati articuli , tepidae injiciuntur aquae, vivunt, moventur & paululJum repunt, & priorem fuarn etiam reci- piunt formam, femini cardui fimillimam, quo ipfo apertifliraum eft, hunc vermem per articulos fuos multiplicari , dum a fe invicem feparantur articuli.

Ofculum hujus vermis in medio altefius an- guJi feu marginis pofitum effe diximus , circa quod tamen obfervandum eft, non orones arti- culos in uno eodemque latere os fuum habere, fed alfernare fiepius ita, ut dum unus articuius fuum habeat os a ktere marginis finiftro , fecun- dus a dextro, tertius a finiftro, quartus icerum a dextro, & fic deinceps. Non tamen pro Jege abfoluta haec alternatio ofcuJorum afiTumenda eft, faepiflime enim invenimus tres, quatuor vel quin- que articulos, unum poft alterum , bsbere os in uno eodemque latere, antequam linicus exifteret articulus, qui os proferret a Jatere altero.

Vermes cucurbitini nihil aliud funt qmm ar- tlculi ex hoc verme, modo fupra nominato fe«

parati8

7*

T m N I A.

parati, qni tamen facilius circa extremitatem vermis crafliorem, a fe invicem fecedunt ; fic mukiplicatur hic vermis fecedentibus articulis craffioribus in vermes cucurbitinos , & ex ver- mibus cucurbitinis enafcuntur dein Tsenise hujus fpeciei.

A medicis hae partes Vermiculi Cucurbitini diftae funt, quoniam aliqualem fjmilitudinem cum femine cucurbitae habent, Jicet multo propius aflimilentur femini Cardui, funt enim ovati com- prefli, crafliore apice coronati margine. Benive" riius a) , Aldrovandus b) & Neuholdus c) ftatuunt, hos articulos, diftin&os efte vermes, quorum margo coronans anus effet, & quod unus caput fuurn in alterius anum immitteret, & fic a fe invicem fuftentaretur unus ab altero; rem au- tem fe non ita habere, non alio experimento evinci opus eft, quam ut Taeniam talem integrarn fumamiis, induratam fpiritu vini. eamque longi- tudinaliter aperiamus, dum etiam nudis oculis videbimus, totum cjus parenchyma, unum idem-

que

a) BENIVEN. med. obf. 87- P. 277. de aegro vermes cucurbitinos excernente: qui ita inter fe, (dum fcilicet al- ter akeri mordicus inhsereret) jungebantur, ut cum fua ipll ferie quatuor cubitorum longitudine excederent, cum totutn corpus unam duntaxat feriem putares.

b) ALDROV.AND. infecl. lib. 6. p. 651. patuic Lumbri- cum latUm ex multis , fi longus fuerit, vermibus , femini cucurbitee limilibtis, fibique invicem arfte coadunatis, con-» ititui.

£•) NEUHOLD. obf. patb. tberap. p. 16. dec. 1. ftatuit aniculos Taenice diltinftos etTe Vermes Cucurbkinos , & quod unus caput fuum in alterius anum immitteret, ut fic cohae- rerent & aiimenta unus ab altero hauriret.

T N I A. , 77

que effe corpus; quod autem veteres aliter non sntellexerint hunc vermem, quam quod diftin&is conftaret animalculis, quoniam fingulus quisque articulus vivus per fe erat, progreffui fcientia- rum adfcribendum eft; non enim iis ea inno- tuere myfteria de polypis, quse nobis hodie no- tifllma funt.

Heic probe obfervandum eft, quod, dum vermes cucurbitini exeant una cum alvi excre- mentis, adfint in tubo inteftinali vermis hujus fpeciei Taenia?, qui foli generant vermes cucur- bitinos, & quod feque-ntes fpecies Teenite nun- quam progignere poffint vermem cucurbitinum. Ex hoc etiam fequitur, vermes cucurbitinos non efTe ova hujus fpeciei, verum veriffimos articulos a majori verme, ad extremitatem ejus craffio- rem, intra hominis inteftina, feparatos. In homi- nibus faepius hic ipfe vermis maxime planus, macilentus & fere membranaceus ejicitur, inltar vittas, quod ex eo forte eft, quod raro, nifi mortuus ex homine expulfus obtineatur; & fic mortuus fpiritu vini committitur, ut fibras fuas ab irritatione fpiritus contrahere nequeat, quem- admodum fit in vivo verme fpiritui indito. in hac facies fat affimilatur .fecundae fpeciei, diftingui- tur autem facillime, per articulos longiores, per fuperiores margines latiores, & per ofcula ad angulum lateralem, non vero latere plano obvia, uti in fequentibus.

* * # * # • # * *

II. TJENIA vulgaris ofculis lateralibus geminis.Ffg.2. Faun. Suec. 1266. Taer.ia articulata plana.

A ScbencK

78 * T M N I A.

Scbenck. obf. III. p. 308. Tsenia.

Spigel. monogr. Lumbricus latus.

Bartb. AU. 1673. p. 148. tab.39.

Plat. Prax. 992. Lumbricus latus f. Tarnia in- teitinorum.

Andr. t. 9. Taenia vulgaris.

Beverv. tbef. 202. fig. 202. Tainia.

JWerr. ^wi. 206. Lumbricus latus.

Defcr. Corpus album, planum, lineare & fert membranaceum , articulatum , latitudine vix pollicis , angulis acutis & mediantibus articulationibus quafi ferratis ; altera extremitate plerwnque truncatus efi vermis , a/fer<z ■yero fenfim attenuatus. Articuli Jingnli funt plani, quadrangulares , latiores plerumqm quam longi: Ofculo fubtus in latere plano finguli fegmcnti gemino: altero fciiicet verfus bafin articuli, conflante foramine minime marginato aut prominulo, £f «//o foramine minus confpicuo, ante prius ob- vioy in centro fere articuli, longitudinali : rima*de~ bifcente.

Hic eft ille vermis, qui proprie dicitur Lumbricus latus , & faepe in longitudinem plunum ulnarum excrefcit, faciem vittae gerens, vnlga- tiflimus inter Taenias, homines infeftantes.

Articuli hujus vermis faepiflime latitudine longitudinem fuperant, quando autem vermis vivit & repit, longiores multo funt articuli,

quaiu

T M N I A.

79

quam lati, infuper funt articuli hujus vermis undecim circiter lineolis longitudinaliter exarati, ab utroque latere.

Si hic vermis luci & meridiei objicitur , ut peliucidus confpiciatur, in eo obfervamus quafi inteftina undulata & flexuofa, intra fingulum ar- ticulum, diftinfta & propria. Si jam bafin arti- culi eam dicamus partem, quse alteram ingredi- tur; invenimus in altero latere plano bafi pro- ximo, magnum teretem porum feu foramen, quod os dicamus, cum per ' illud humores fugat, ut & auram interdum attrahat, cum bullas aereas, aquse redditus vermis, poftquam aeri fuerat ex- pofitus, hifce foraminibus expellat.

In hoc ipfo poro feu ore finguli articuli, ob- fervatur etiam Roftrum minimum, cylindricum, quod pro lubitu emittit vermis, ut eo facilius repat, & eo innitatur ac vellicet adjacentia, & eo demum alimentum attrahat, quod a paucis obfer- vatum. Patet igitur apertiilime, unumquemque articulum vermis hujus os proprium habere, feu aperturam juxta bafin alterius lateris , per quara roftrum fuum rainimum emittit cylindricum, in ufum reptationis & nutrimenti. Proxime ante hoc ipfum ofculum, paullo proprius ifti lateri, quod fequentem excipiet articulura, alium ha- bet porum, oblongum tamen & adeo parvum, Ut vix oculo nudo obfervari queat.

Vermis hic crefcit more reliquorum , novis articulis accrefcentibus verfus apicem anguftiorem. Cum autem fefe multiplicet, fit hoc communiter ad . extremitatem craffiorem, ubi a fe invicem ar-

ticuli

8o

T M N I A

ticuli feparantur, & feparati articuli fecundum longitudinera abbreviati, in latitudine vero audi, formam acquirunt feminis hordei. Unde & hanc fpeciem corpori ineife cenfendum eft, dum ejus- modi in excremencis obfervantur corpufcula.

* * * ♦ * * * * *

III. T.ENIA lata ofculis lateralibus folitariis. Fig. 3.

Defcr. Confiat corpore plam , membranaceo, lineari , antice truncato , poftice fenfim in acumen at- tenuato, articulato, fecundum articulos margine fer- rato. Margines in bac Tcenia plicati funt , & fuper- jicies utraque, feu latera plajia, 5 ftriis longitudinahbus exarata ; Articuli in hac longe breviffimi, ita ut la- titudo vermis fape decupla efi refpettu longitudinis ar- ticuli. Ofculum feu porus unicus modo confpicitur verfus bafin articuli, in latere plano, ut in pra- cedente.

Rariflime hic ipfe vermis in hominibus obfer- vatur, vulgatiffirous autem in canibus, longitu- dine & forma priori fimilis, ab eo tamen pras- cipue diftinftus , quod hujus articulus o&avas vel decimaj partis fit ipfius vermiculi latitudinis; omnes autem praecedentis Tsnise articuli, asque longi ferme atque lati. In hac fpecie nulli an- frattus inteftinorum, dum lumini opponitur, con- fpiciuntur , feJ duo tantum obfcura videntur pun&a , vel etiam nullum. In hoc prseterea unum tantum obfervamus porum feu ofculum, nifi ocu- li noftri & nudi & armati etiam nos fallant. Hu- jtis etiam margines magis funt undulati, articuli enim latiores funt a lateribus , quam in medio. Obfervamus tandera, circa extremicatem trunca-

• tam,

T JE N I A.

81

tam, pun&a femper duo obfcura, quae inde pro- veniunt, quod dum propagines deponat vermis, etjam articulus ab eo divellitur, adfint quafi duo nervi, qui franguntur. Circa extremitatem gra- ciliorem funt i\rix transverfae, & articulationes adeo parva?, ut vix nudis oculis diftingui queant. Dum adhuc vivus eft & fe extendit, uno altero- ve 3oco filiformis evadit, & articuli , iis in locis, aeque graciles fiunt , atque pofi: ejus mortem lati funt. Praeterea hic ipfe vermis intrinfece longi- tudinaliter craffior e(l, quam praecedens, ita ut videatur fpina dorfi quafi eum pertranfire, circa rnargines autem seque compreflus eft , atque prae- cedens. Ultimo obfer.vandum , quod baec fpecies inter omnes maxime lata fit a).

* * * * * * « * *

IV. TiENIA canina ofculis marginalibus oppofitis. Fig. IV.

Ruyfch. obf. 84.

Spbring. aSt. Stockh. 1747. tah. 5. fig. a.

Eft Taeniae fpecies, quae praeter fupra jam re- cenfitas, vulgariter etiam in canibus & faepiffime apud homines invenitur. Hujus magnitudo vix

crajfi-

a) SPIGEL. lumbr. lat, p. 12. digitum minimum latum.

VONAT. bift. mirab. /.4. Cap.<26. digitum integrum latum.

HILDAN. cent.l. Obf.yt. digitum latum.

FABRIC. cent.2. Obf.11. grana 6 latum. Omnes certe auftores, dum Ta^nias fuas latifiimas de- fcripfere, de hac fpecie egcrunt, quse latiflima eft, & isepius fecunda duplo latior, 4,

Tom. II. F

82

T £ N I A.

craffitiem fili tenuiores fuperat, quantum nobis ob- fervare etiamnum licuit; quare etiam adhuc fub judice lis elt , fitne, ha?c nova fpecies vel etiam tantum proles alius cujuscunque. Pelluciditate a reliqais difiinguitur fine punctis intra fuhftantiam obfcu- ris, & quod articuli ejus lineares , ferme pollicem longitudine aquent; quod vigefies longitudine latitudi- nem fuperent, & quod pars antica nidlo modo mar- ginem babeat, uti antecedentes fpecies. Nihilo- minus planiufculus efl vermis, adeoque hujus ge- neris. Hunc ex fegmento tertii exftitiffe, difficilli- tnum effet alferere, quomodo fcilicst hoc fegmen- tum in latitudine crefceret , cum longitudo nul- lam habeat proportioncm. . ExftitifTe hunc ex pri- ma fpecie, reclamat pelluciditas & privatio margi- num articulorum anticae partis; ut de ore nihil dicamus, quod difficillimum in hac fpecie eruitur, cum vifum fere fugiat; fi vero lente armatur ocu- lus, patet ofcula efle ad margines feu latera convexa. (non vero plana) articulorum, inque eorum medio, uti in» fpecie prima, fed ita , ut ofcula • haec ab utroque latere articuli reperiantur oppofita, quorum tamen ofculorum, alterum femper minus efi & fere obfoletwn.

% VII.

Inventis fic & limitibus pofitis fpeciebus , conliderabimus CAPUT feu partem illam, a Me- dicis tanta cum cura quaefitam, rariflime reper- tam. IVELSCH. ven. medin. c. 4. p. 230. aflferit, omnes ante fe vidiffe Lumbricum latum acepbalum. Dum enim expulfi fuere vermes, doluere Medici caput adhuc refidere, quod novum redintegrat corpus, cum morbum fedatum tantum, non au- tem penitus eradica^um viderinU

Aufto*

T M N I A.

83

Au&ores fi confulamus, apud tres pnecipuos caput Tceniae obfervamus, apud Tulpium nempe, Tyfonum & Andryum , ut taceam Rbodium a), Fehrium b), Lufitanum c) , Rondeletium d) & Fo-

TULPIUS in we^. #Z>. 2. c. 42. caput ge- nuinum lati lumbrici fe detexifTe putat, idque fequentibus declarat: Latum lumbricwn defcripfers quidem quam plurimi , at feniper mutilum & tantum capite tenus , quod tamen bic ipfi imponitur ; non jihum aut pitium, fed genuinum, ac prout id ipfum, dum corpori etiamnum inbcereret, a Francifco IVic- quio, Arnoldo Tholingio, aliisque quam pluribus Me- dicis, indubia fidei, coram confpeVium, idque non fe- mel atque iterum, fed tertium, quippe toties infectum hoc excrevit uxor Guilbelmi Smitii, modo quidem fru- Jiulatim mutilum, fed interim ter integrum & emnibus numeris abfolutum. In hujus rei fidem Do&iflimus Conful Amftelodamenfis caput Ta?nice

F 2 nobis

a) RHODIIIS obf. med. cent.i. 59. in cane epilepfia mortuo, vermibus gravido, cujus inteftinis latus lumbricus adhaefit, capite bifido; fed corpus antice modo bifidum erat, ut in noftra fig. III. B,

b) FEHR. biera picra p. 125. defcribit lumbricum latum, cum collo fenfim anguftiore & rotundiore , in minutiffimum capitulum atrum & verrucofum , triura papaveris feminum apte conjun&orum formam exprimens, definentem.

c) LUSITAN. cent. 6. curat. 74. caput verrucofum & ulbum , ex quo corpus latum procedebat, & quo magis ad caudam accedebat, eo ftrittius evadebat.

d) RONDEL. dignof. morb. c. 17. huic afilgnat caput lon- gum, parvum , oculis deftitutum.

e) FOREST. obj. I. 26. c . 32. aflerit caput in mucronem tanquam fubulam defiifle.

84'

T JE N I A.

nobis depinxit ad corporis extremitatera craflio- rem roftratum, duobus maxillis inftruclum , nari- bus & oculis ornatum , quamvis oculis in tenebri- cofa caligine vix opus habeat, ut piura taceam.

TYSONUS caput in apice extremitatis tenuioris confiituit , ubi truncata cauda terminabitur pilis re~ curvis uncinatis duplici ferie pofitis , quaram exterior brevior erit ; bis uncinulis feu pilis bamofis adhaere- bit inteftinis, & cavebit ne adftringentibus fefe intefti- nis fimul cum facibus eiiciatur vermis. In extremi- tate tenuiori continuo accrefcunt articuli, adeo- que felix judicandus foret vermis, fi quotidie ipfi nova capita, nova cercbra generentur. ' Nos au- tem non fatis mirari poftlimus, quid Tyfonus cura fpinis iftis aduncis ad extremitatem minorem Tae- niae velit intelleclum ; e canibus enim fupra 20 Taenias vivas extra&fs vidimus, & plures ab ho- minibus mortuos expulfos vermes microfcopiis non fpernendis adfpeximus, fed nunquam fpinas has obfervare potuimus, ideoque & has & caput vermis fine cerebro, uti fruftraneum, e foro me- dico relegamus, quamvis fimul afterere debeamus, Tyfonum in reliquis obici vationibus fuis fuifle accuratiflimum.

ANDRY novum detexit caput, ad extremitatem angitfiiorem vermis , apice dilatato & quatuor oculis inftritcto, quamvis hos oculos MERY, qui non vi- vum fed mortuum viderat vermem, pro naribus habuerit; corpus capiti proximum adbarens valde movebatur , ut teftatur audtor, qui motus & capi- tis ftruclura apud nos non valet, quum etiam vivos viderimus vermes & integros, adeoque & ejus caput inter non entia relegamus.

. In

T JE N I A.

85

" In canibus culte.lo anatomico fubjeclis, qui etiam in fe habuere, seque irj Ileo atque Colo, Tsenias plurimas easque fat magnas , facillimum erat invenire harum omnium capita, quse enim adhuc vivebant & reptabant. Ante autem quam Lectori caput exhibemus , necelfum eft , de capite hujus familias pauca praefari , ne caput quasramus aliter, quam prout conveniens eft huic genti.

Commnniter caput animalium dicitur id, quod os & cerebrum continet. Nafus, oculi & aures fi adfuerint; eo melius. In reptilibus au- tem, & ff;pe in aiiis, fit exccptio a regula, e. g. Cancer fuum os in capite non habet , verum fub medio ventre, uti Coccus. Inter vermes adhuc •jnajori cum difficultato in caput inquirimus , quam reliqua membra, ut ne vix quidem Concbarum capita certo determinare queamus, ora licet earum inveniamus. Si propinquiorem familiam Taeniae adiverimus, e. g. Lumhricos , vix anticain a poftica diftinguere valemus parte, lumbrici enim & antrorfum & retrorfum reptant. Unde & credibile eft, latos noftros vermes , vei ca- pita non habere, vel etiam neminem ea invenire pofle, circa extremitatem fcilicet majorem, pro- ut reliqua communiter habent animalia; os au- tem habet Tfenia , & tot quidem ora, quot articulos vermis; habebit enim quivis articulus os proprium, per quod a corpore avulfus fe fu- ftentabit, adeoque integer vermis tot ora, quot Argus oculos. Cerebrum quod attinet ejus, parum refert, five creverit diftinftum cerebrum , five uti medulla fpinalis. In infrma gente animaiium, vermibus fcilicet , longe aliter partes corporis difpofuit Summus Artifex, ubi feepe videre eft

F 3 os

84

T & N I A.

os & anum idera efle, ut ex quibusdam Coch- leis a) & Limacibus i), patet.

Totam vermium fi examinemus claflem, fca- pita borum non ita promincre obfervamus, at- que reliquorum animalium , verum vermes efle ex natura polyporum. Polypi enim faepius ra- mofi funt, praefertim proliferi ditti, & hi ramos dimittunt, qui mox excrefcunt in diftincta & per- fe&a animalia & perfeftos polypos; idem fit fi in plures partes fecentur polypi , dum quaevis

pars

a) Att. Parif. 1710. Cochleas fluviatiles aflimenta per anum recipere, & per cundem refpirare, in quibus aqua» unicum cochlese nutrimentum , intrst, quando anus aperitur; eas inluper carere venis atque arteriis ; hermaphroditas efle, ovaria & veficulas feminales habere, fpeciemque fuam pe? fe ipfas multiplicare. Et plura quae videantur apud AuQo- rem Mery loco citato.

b) LIMAX ovatus lividus margine acuto (Fafciola bepaticay inter minima eft animalcula , faepiffime in paludibus degens, & praecipue in Stratiote obvius , quod animalculum facpe fupra aquam natans, dorfo quiefcere aflblet. In quiete dum ver- fatur hoc animalculum, ovatum eft, reptans autem oblongum evadit; fupra lividum eft, fere planum , macula in medio. oblonga: fubtus planum, fufcum , maeula in medio itidem oblonga , fed albida, e qua macula verfus utrumque apicem linea pallida extenditur. Color animalculi fufcus oritur a vafis fufcis, ramofis, more Dendritae , quee percurrunt difcura animalis, non vero marginem albidum. Thorax ab abdomine non diftinctus. Tentacula duo, ad apicem crafliorem ani- malis punftorum minutiflimorum inftar parva. Inceflus omnj- rio Lamacis, non Hirudinis.

Hoc ipfum animal, dum quiefcit fupra aquam natat fupU num; in medio maculae centralis obfervari poteft, quomodo ofcuhim quoddam inftar puncti fe aperit, quo animal faeces aquae fupernatantes imbibit, & per idem os interdum veficam minimam emittit; per idem etiam os excrementa excernit, idque in firmiflimum robur3 dari inter vermes tales, quorura CS & anus idem. '

T M N I A.

87

pars minima vivit & in totidem recrefcit poly- pos. Ex hifce ergo fequitur, quemque articuluni habere aut mox recuperare f. Principium vita feu vafa, per quae circulantur humores. a. Princi- pium motus feu nervos a cerebro, ut motum de- terminet. 3, Principium nutritionis feu os , per quod alimentum affumat. Si vero unica parte horum careat articulus feparatus, neceife eft ut pereat, quantum ex phyfiologicis principiis etiam- nura concludere Jicet.

Hujus etiam eft indolis Ts?nia, quae primum articulus tantum eft, deinde accrefcit pluribus immo numerofilTimis a) fape articulis, pari modo ac cauda Crotalophori , ut fic quivis articulus noftri vermis animalculum fit diftin&um, fi a toto feparetur; dum autem cohaerent articuli, commu- nem habent fenfationem, eo quo babet modo polypus compofitus.

Quod autem motus a cerebro determinetur, docent Phyfiologi, & fic concipimus unumquod- que cerebrum fuam habere determinationem , vel etiam ut vulgatiflimo fertur proverbio: Quod ca- pita, tot fenfus. Bicipitem autem vidimus

F 4 Colu-

d) Plin. lib. 1, cap. 23, Intra hominem Tsenia rricennum pedum aliquando plurium.

BARTH. att. 2. Obf 47. ubi liorrichius "in segro vidit Taeniam 800. pedum exclufam , ex qua ped. 200. cobEerebant in unum abfolute corpus.

TULP. Obf. raed 1652. /,2. c. 4. Taeniam habet4o. pedum.

Plurimi fatentur, fe vidifle T?enias inteftinis longiores, cum contortuplicatae intra inteftina plerumque lateant.

TFSON teftatur fe in unica Taenia articulos 507. numeraffe.

h) Ante aliquot annos Coluber ejusmodi BLcephalus obfer- vabatur in colle&ione B. Robtrgii, Profefforis Upfalienfis.

88

T E. N I A.

Colubrem, cujus unum corpus fe rnovebat juxta determinationem duorum capitum , & tamen fu- ftentabatur, uti Serpens monncephams c). Cre- dibile eft , dari Cerebrum aliquod longitudinale & commune omnium articulorum Tajniae, quod ]ongitudinaliter vermem occupat, more medullas fpinalis; & quod hoc fcparetur ad genicula arti- culorum, dum fecedant articuli Taeniae, cum omnes articuli a corpore feparati vivant & mo- veantur. Serpens capite vtruncatus , caudam fsepe movet per totum diem. Tefludo Mydas faepe per totos otto dies circumnatat, capite trun- cata, quod mediantibus nervis medullae fpinalis procul dubio fit. Secuturis autem feculis hoc ipfum indagandum cornmittimus, phirima nobis adhuc obfcura forte in lueera protra&uris d). Concipimus interea jam Taeniam, ut Polypum pro- ]iferum, feu ut plura individua differentia in unum concatenata, quamvis concatenata non fmt, fed fimul nata, & proprium fuum habentia os & tu- bum inteftinalem , nec non feparata & fejun&a organa vitae, per quae circulatio peragitur, ut & fua diltinfta fenforia, per quae motus communica- tur; praeterea autem commnnes fuas poffidentia fibras, per quas fenfatio communicatur inter arti- culos; vitam autem hi vermes degunt quodam^ modo vegetabilem, plantae inftar repentis radici- bus fefe roultiplicantis, & ex unoquoque articu.lo, more graminum, novis ftolonibus progerminantis, qui ftolones licet cohctreant, non tamen avulii

per-

c) Hic enim non intelligimus ferpentem ab utraque extre- mitate capitatum, more veterum Amphisbcenje , fed ferpentera ab altera extremitate gemino ca,'ite inftru&um.

d) Plin. Lib. II. c. 3. mihi contuepti fe perfuafit rerum na- tura > nihil incredibile exiftimare de ea.

T JE N I A.

89

pereunt, verum in tot aeque abeunt plantas fepa- ratas; hnic qualitati fi apud Taenias addimus prin- cipium motus & fenfationis , videbimus quod con-« veniat Taenia indole cum polypis & reliquis Plant- Animalibus feu Zoophytis. Qui etiam conceptus huic noftro asvo facillime intelligitur , cum jam noverimus fpecialilljmam illam & verillimam pio- prietatem vitse polyporum; quam nec aeque facile intellexiiTemus , nec credidiffemus , nifi recentio- res naturae curiofi exploratores tot tantaque de- texerint phaenomena in biftoria polyporum. Se- quitur etiam, ofcuia Taeniae non eife refpiracula pulmonum, ut pori infe&orum, prout nonnulli antea putarunt; Taenise enim non infe&a, fed vermes funt; funt vermes aquatici, ideoque non opus habent fpiraculis aereis, quod apertiflimum eft ex reliquis vermibus aquaticis; verum funt haec foramina articulorum veriffima ora, & minima illa roftra intra poros vicem fuftinent dentis, linguae & unguis. Adeoque articulus unusquis- que eft animal, gaudens ore, roftro, inteftinis, principio nutritionis, mctus & vita?. Ex diftis hanc nobis formamus conclufionem : quod fcili- cet Taenia fit animal, quafi ex pluribus compofi- tum. Dari autem animalia compolita , apertiflime patet ex monftris, in omnium animalium genere^ fcilicet foetus duos vel tres in unum concrefcere, patet ex a£lis naturas curioforum, & propria autopfia, ubi organa & vifcera funt & propria & communia, & tamen, licet rarius, viva funt haecce monftra. Adeoque uti monftra in ftatti praeternaturali fe habent, fic in naturali Tteniae..

Conceptum ORIS Taeniae, facilius jam nobis formamus ex diclis. Ubi os eft & alimentum in^ geritur, ibi etiam particulae denfiores & crafliores,

F 5 poft«

90

T JE N I A:

poftquam alimenta extraxerunt, per anum fecer* rantur, neceiTe eft. In fpecie fecunda intuemur quidem in unoquoque articulo duas aperturas, quarum major veriffime ufum praeftat oris; querra autem ufum altera praeftet, non aeque conftat, Unam tantum aperturam prima babet fpecies* aboque ullo roftro, in unoquoque articulo; cre- dibile ergo eft, unicam eandemque aperturam feu ofculum , oris & ani officio fimul fungi ; quemad- modum in fupra di&a Cocblea & Limace (p. %6.) Fit igitur quivis articulus Taeniae quafi animal diftindtum, proprium fuum habens motum & pro- prium os. In fecunda fpecie etiam roftrum eft, quam maxime confpicuum, quod & defcripfimus, cujus ope animalculum forte alimentum attrabit, & validius repit ad acquirendum fibi nutrimen- tum, & eo infeftat tunicam inteftinorum nerveam, unde raotus percurbatur periftalticus. Prior fpe» cies minus opus habet roftro , cum ora ejus ad marginem exftantem collocentur; huic autem fe- cundae magis necefiTariurri eft roftrum , ut attingat fuperficiem inteftinorum & fe moveat, fi alimen- tum fub ejus plano deficiat. Dum enim hoc ani- mal nutrimento deftituitur, vel etiam dum efurit homo, exiftit triftiflima fenfatio, bulimus aut in« quietudo apud aegros; fumto autem cibo, definic triftis illa fenfatio, prcecipue fi cibus fumtus e) etiam vermi fuerit fapidus. Ex obfervatis hifce) judicamus , unde proveniat , quod .intendantur

fympto-

e) Obfervavimus non una vice , Tseniis laborantes , mane Theam haurientes, mox fu&iones & leviora tormina fentire juxta regionem ventriculi , ubi colon annexum eft ventriculo ; quod auguramur fieri a vapore calido Teeniam afficiente per vafa bibula, unde vermis cibi avidus & efuriens irritat, ut ^brineat alimentum , cum h»c fenfatio non apud eosdeo fiat, ii poft meridiem Theam uauriant.

T M N I A.

OT

fymptomata, ftatim poft haufta, in majori dofi, medicamina vermibus lethalia feu Anthelminthica; credibile enim eft, Tsniam, dum horum in fe effe&um fentit, refugium qusrere , & fic, qua facilius defcendat, roftris fuis nervos aggredi, unde plane horrenda evadunt fymptomata. Mi- nutiflimum hunc denticulum, horrenda ifta efficere poffe fymptomata in corpore, minus mirandum eft, fi tantum confideremus, capillum in nafo titil- lationes excitantem nervorum, fternutationes & convulfiones producere totius corporis ; uti & ti- tillationes extremis digitis, fub axillis, vel ad la- tera nudi hominis, facere ut convellatur totum corpus, & agitetur cum emiflariis totius corporis fefe violenter evacuantibus. Hinc etiam conclu- dimus fecundam hanc fpeciem, roftro in unoquo- que ore munitam, aeque efle periculofiflimam fpe- ciem Tffini^, atque eft apud homines vulgatiflima. Reliquae fpecies roftris deftituuntur penitus, adeo- que eas fymptomata caufiari minus violenta, vero- fimile videtur. Sunt qui ftrenue negant, Taenias cauflare horrenda fymptomata; fed hi non vide- runt alios a?gros, vermibus laborantes, quam qui prima gravidi fuere fpecie; contrarium certe de- fendent noftratum plurimi, qui fecunda fpecie fai- pius laborant, ubi Delirium, Melancholia, Con- vulfiones, Syncope, Rifus, Bulimus , Hyfteria, Hypochondriafis & ejusmodi dira fymptomata mi- fere vexant aegros.

§. VIII.

Plurimi Medicorum in ea, cum Spigdio f) , fuere fententia, dari fcilicet unicura tantum ver-

memi

f) Spigelius , qui integrum de lumbrico lato dedis Hbruro, iq toto cap, 10. occupatus eft in demonftration**

TsenUj»

9» T m N I a;

mem Taeniae in Tubo inteftinali, quem SOLIUM etiam exinde dixere; quam autem lubrico hasc fen- tentia nitatur fundamento, certiflimis obfervatio- nibus conftat, dum rariflime unum, fed fepius plures inveniamus. Tyfon certe duas diftin6las Tsnias ex uno eodemque cane habuit; Nos ex tino cane quatuordecim vivas Tfenias, in alio vero tres, extradas vidimus. Nec mirandum, cum corpora il!a breviffima, vermes cucurbkini dicla, quae non raro cura excrernentis alvi excer- nuntur, fint propagines vivi hujus vermis; & fi hfec e tubo inteftinali non evacuentur, excrefcunC in longifiimas Ttenias, quales fuere ills , e quibus feparata; funt. Cum jam hae propagines diver- fillimse fint forma?, pro difFerentia ipfius fpeciei Tcenise, facillime etiam fpeciem Taeniae determi- nant alvi excrementa, cum quibus tales propagi- nes ejiciuntur.

S- IX.

Numne etiam Taeniae per SEMINA propagen» tur? adhuc ignoramus. Certum tamen eft, nos, vix ac ne vix quidem, hos ipfos vermes apud in- fantes invenire la&antes g); contra autem infan-

tes,

Taeniae folitariae intra hominem , phires fcilices uno non nafci, nec in homine bis nafci; & refellit Foreftum, qui duas viderat , easdem pro fragmentis habens.

g) HIPPOCRATES de tnorbis Mbr. 4 putat Tsenias nafci in embryonious & litero matris , indudtus obfervationibus ob- ftetricum , quaj vivos afieruere ex nuper natis ejeclos firiffe vermes cum nieconio dum expurgarentur ; adeoque Taeniam cum homine nafci & cum homine confenefcere. SPlGELIllS autem hanc fententiam, nec fine ratione, in dubium voeat, poftquam interrogaverat obvias quascunque obftetrices per Italiam & Germaniam , quse unanimi ore faffss , fe nunquam Tgenias apud nuper natos vidiffe excretas»

T JE N I A.

93

Ees, ftatim a confuetudine alius cibi, vermibus cruciari. Errant tamen, qui Tsenias, Lumbricos, aut Afcarides ab ovis infeclorum vel mufcarum, in lacte vel alio ednlio depofitis, generari putant, licet enim infecta pnmum fint larva?, & faciem vermium pra? fe ferant, nunquam tamen funt e claflTe vermium , verum mutationem fubibunt, ia nuda infetta tranfitura, qualia fuere parentes; at vermes nuilam fubeunt metamorphofin b). Nec dubitandum eft, quin vermes, in tubo hominum inteftinali inventi , illuc per ingefta fint delati, pratcipue tamen per aquam hauftam; Afcarides enim, & forte Lumbrici, ejusdem^ funt generis cum iis, qua? in paludibus & ipfa terra inveniun- tur; & licet Tsenia rariflime fuerit extra corpus humanum obfervata, minimam tamen Taeniam primae fpeciei adinventam efle prope Jernam Da- lekarlia?, ad fontem acidularem, in ipfa palude circumambiente , ex itin. mif. Dalekarlico Cl. Dni. Praefidis ann. 1744. d. 9. Aug. patet i)> & ex diflert. Cl. Menandri de Satagundia p. 29. edoclus fum , talem etiam Taeniam nuperrime ob- fervatam efle in palude Pifpala. Extra dubium eft, hos vermes fe multiplicare per appofitiones & articulos, eodem modo, quo plantae multipli- cantur mediantibus bulbis; nec ideo negamus, Ta?- nias etiam fuam propagare fpeciem per ova vel partum, aeque ac alia animalia, & ipfi Polypi, qui & propagines & ova deponunt, tefte acutif- fimo D. D. Bceck, Med. Reg. ord.

§• X.

b) Sy/l. nat. 6. obf. animal. 10. t) Syfi. nat. 6. pag, 213. »• I©»

94

T JE N I A.

§. X.

Plurimi in ea opinione fuere , quod Teeniae omnes connecterentur ex Afcaridibus aut vermi» bus Cucurbitinis (ut fupra pag. 76.), quodquo finguli Afcarides gererent formam (fig. I. B.) ova- tam, margine ab altero apice coronatam, toto reliquo corpore latiore, intra quem marginem anus vermis lateret; quodque hi finguli continuo motu quaererent anum alterius & proprio capite alterius anum intrarent , retroire vero aut caput retrahere non poflent, fed connecterentur & con- crefcerent ita in formam moniliformem, in ver- tncm Taeniam dictam: fic

Albinus (Conciliator): lumbricos latos efle ad inftar feminum cucurbitDe, filo unius in alterura conjun&orum.

Taddaus: ligari vermes ad invicem, quafi effent grana cucurbitcc Jigata cum quodam filo.

Savonarola: efle ad invicem continuos & con- nexos, quafi funiculo ad invicem ligatos.

Pedemontanus : eos alternatim fibi continuari ad modum chordell».

Benedictus (Alex.): ita inter fe junguntur, dum fcilicet alter alteri mordicus inhaereret, jungeban- tur, quatuor cubitos excederent, ut unum tan- tum corpus, unum duntaxat vermem putares.

*Vallifnerius hanc fententiam clare & dilucide propofuit, fed afierit, hos plures concatenatos prsediclo modo vermiculo*, nunquam in unum

ecr-

T JE N I A.

95

corpus coadunari poffe, ut revera animal unicum poftea conftituant.

Coulet vero unicum efle lumbricum ab Afca- ridibus fa&um, mediante glutine intercedente, poftquam capitibus intraverint finguli anterioris anum, ut unica deinceps vita omnes vivant, inde unicum animal efle fequeretur.

Nos nihil detra&um volumus aliorum meritis & fama?, noftram tamen fententiam hanc effe afferimus, quod vermes cucurbitini oriantur a Tsenia, nec Taenia a vermibus cucurbitinis; quod vermes cucurbitini & Afcarides fint diftin&iflima animalia: hos fcilicet referre vermes cafei, tere- tes & utrinque mucronatos efle; contra Vermes cucurbitini ovati, extremitate marginati & latere funt marginali perforati. Difleclio longitudinalis Tseniae docet, T&nias non concatenatas fuiffe; ordo & feries proportionata articulorum magni- tudine idem evincit; ad apicem enim tenuiorem fenfim fenfimque tenuiores fatti & longe minores quam afcarides funt ; Si enim accrefceret Taenia ab extremitate craffiore, ubi anus fingitur, quo- modo tunc obtineret tenuiflimam extremitatem anterjorem ? Accedit, quod aliae Teeniae revera dan- tur ofculis ad margines absque roftro, aliae vero, ofculis in latere plano, cum roftro; fed Afcarides omnes ejusdem fpeciei funt, uti & cucurbitini vulgo dicti in fua fpecie dantur, & in excremen- tis interdum fegmenta fatis manifefta ex fpecie fecunda. Verbo: Accrefcit Taenia femper extre- mitate tenuiore novis articulis, iisque minutifli- mis, vifum fere fugientibus, uti folet Natura femper initia minimis aufpicari; ab hoc apice tenuiore, per totam longitudinein verrais, arti-

96

T M N I A.

culi fenfim fenfimque majores craflioresque eva- dunt; usque dum in crafliorem extremitatem trun- catam delinat Taenia; ab hoc apice crafliore, de- ponit vermis continuo articulos, eodcm modo quo accrefcit ab extremitate anguftiore, quod fa- cile apparcbit, fi vermis in aqua tepida, per ali- quod tempus, feruetur; fic continuo accrefcit ab una extremitate & decrefcit ab altera. Adeoque fnepe & fere cum homine coaevus permanet, perenni flore atatis ; fic unicum in orbe notum animal eft Taenia , quod feneclutem non fentit. Haec facillima articulorum depofitio, manifeftiflima eft in charta humida, cui fi adponatur vermis , irt numerofa frufta fponte difcedit femper ad arti- culos; haec inquam docet falfum efle, quod faci- lius alibicunque abrumpatur Taenia, quam ad ar- ticulos.

XI.

Quaeftio fi "inftituatur , undenam proveniac, quod vermes apud homines hujus aevi magis fint frequentes, ac apud majores noftros fuere? Ex obfervationibus patet , infantes debiliorum in- teftinorum, faepius vermibus cruciari, & mulieres vitam agentes fedentariam, per confequens textu- rara habentes laxiorem ; Sacch3rata denique* qui- bus magis hoc ipfo quam prioribus temponbus utimur, forte non minimam efle cauflam hujus mali cenfemus, quamvis bene noverimus, hoslonge a nobis diverfo fapore gaudere & deleftari amari£ fimis & oleofis, ita ut Ta?nia faepe 24 horas iri oleo amygdalorum viva fervari poflit. Laboriofi. contra, gulae etiam & baccho indulgentes, raro aut nunquam vermibus cruciantur, nifi inteftina debilitata fint. Idera etiam obfervatum eft apud

eos,

T JE N I A.

97

eos, qui fortiter Tabacum fumant, aut Vinum vel Spiritus ftillatitios ingurgitant. Nec fine ju> cunditate obfervamus, lumbricos citiflime e ca- vernis fuis fe recipere, adfcendere & fugere, fi vinum infundatur terrae, quam inhabitant.

§. m

Anonymi cujusdam in yJct. Stockh. 1748. p. 78. theoria. quod Taenia fit excrefcentia qua?dam tu- nicx interioris Ilei dicii, vita proinde privata, & per confequens omni alio, preeter illum, qui a motu inteftinorum periftakico provenit^ defti- tuta motu, adeoque & fruftra medicamentis oc- cidi, qua? vita nunquam gavifa: haec inquam ve- terum hypothefis, uti Aetii, Pauli, Mercurialis & aliorum , evincit apertiflime, illos nunquara vidifle vermem hunc vivum, multo minus, quomodo idem iile vermis, per plures dies, in aqua tepida vivus confervari queat: ne plura addam.

Eflent quidem plurima adhuc proferenda circa Semiotica, effeclum & curationem Taenise, ve- rum cum alii ante me plurima, quas de hoc ver- me dici queant, dudum in lucem protraxerint, uti SPIGELIUS de Lumbrico lato, TYSON de Lumbrico lato. Acl. ang. 1683. p. 146. ANDRY de generatione Lumbricorum in corpore humano; VALLISNERIUS , CLERICUS in hifloria de Lumbricis latis , COULET in hiftoria de yJfcaridibus £f Lwnbrico lato. Lugd. Batav. 1720. bcl. qui omnes ex profeflb de hoc verme fcripferunt, ut alios taceam, in allatis fubfifto.

Tom. II.

G

EXPLL

98 T JE N I A.

EXPLICATIO TABUUE. /. A. TJENIA Solium. pag. 74.

In Cane obfervata, integra & naturali longiiw dine.

B. EADEM p'ana ex bomine , ut vafa inteflina mentientia pelluceant. a). ofcula marginalia ple- rumque altema.

C. VERMIS CUCURRITINUS, feu articu-

lus unicus anteceJenlis fponte difcedens , micro- fcopio vifus, ano bilabiato; ofculo ad a) prominulo marginali.

II. A. TJENIA vulgaris. pag. 78.

Figura naturali) prout viva exemta £f fpiritui vini indita confpicitur.

B. EADEM ex homine, articulis microfcopio vi- ■ fis yijubi in prioribus inteftina putata delineantur,

in pofierioribus vero articulis rojirum exfertum.

C. EADEM latere inferiore furfum verfo , ut rojlra (a. a. a.) ex ofculis promineant, micro* fcopio vifa.

III. A. TJENIA lata. p. 80.

Ubi ad bafm fponte fecedunt articuli, in vermes cu~ curbitinos propria fpeciei abeuntes.

B. EADEM parte antica monjlrofa bifida.

IV. A. T2ENIA canina. pag. 81. Magnitudine naturaii, nobis vifa in bomine & cane.

B. EA-

« ' S<VSJl' i/s/ . *

T JE N I 4, 99

B. EABEM magnitudine lente auSta,

Jn omnibus ad dextrum pars antica continuo novis arti- culis accrefcens; ad finiftram pars poftica continuo articulos deponens.

Adjicio Ta?niam fi&am Auftorum cum capite, qua- lem in rerum natura dari nego:

XXI

XXI.

GNUM

COLUBRIN U M

QUOD

PRISIDE

D. D. Car. Linn^ei

PRO GRADU" DOCTORIS RITE OBTINENDO publico examini fubmifit

JOHAN. ANDR. DARELIUS

W - Gothus. Upfalice 1749. Mart. 11.

CAPUT I. INTRODUCTIO.

QLiemadmodum Medicina , ftri&e fic di£h, unice circa morbos vcrfatur propellendos, hi autem medicamentis arceantur necefTe effc ; ica duplici illam fundamento, cognitione fci- licet Morborum & Medicaminum, inniti in pro- patulo eft. His itaque fulcris nifi fuperftru&a fuerit Medici Theoria, non folum incerta erit omnis ejus Praxis, fed faepenumero etiam pericu- lofa & nociva. Verbo: Empirici inftar tota die vacillabit.

II. Pra?-

LIGNUM COLUBRINUM, 101

II. Praefidia contra morbos e triplici Naturse Regno depromuntur: funtque vel Efculenta vel Toxica. Hasc fanitatem expugnatam, corpus mu- tando, priftino reftituunt ftatui; ilia fanitatem, corpus confervando, contra quoslibet morborum infultus muniunt. Pharmaca & Ven^na ita diftingui, ut venena, etfi parva dofi exhibeantur, corpus deftruant, non vero item Pharmaca, pauci opinan- tur. Hanc vero diftinclionem tanquam noxiam hasrefin e Medicorum territorio eliminandamj cenfemus. Quum enim omnia venena inftar fortiffimorum fint armorum, quibus vel faeviffimi, tefte quotidiana plurimorum Medicorum expe- rientia, debellantur morbi , quis prudenti artem- que fuam bene callenti Medico, pro re nata, illa prasfcribere negaret? Juxta tamen haud imme- mores fimus tritiffimi non minus, quam veriffimi, illius: Medicamenta prafiantifima , in manu imperiti, funt uti gladius in dextra furiofi. Venena itaque, jufta proportione & dofi propinata , Medicamenta nobis audiunt Heroica. Nonnullorum fententia de Venenis plus Materiae Medica? adtulit detrimenti, quam alius unquam error vulgaris; id quod exemplis Opii, Chinae, Arnicse, Mercurialium &c. abunde conftat, a quorum ufu respublica Medica, certis temporibus, non fine infigni plurimorum hominum fanitatis & vitae jactura, quam maxime abhorruit.

III. Ne extr,a oleas, quod dicitur, vagari vi- deamur, intra cancellos Medicinae hodiernae nos, oportet, contineamus, ea confideraturi remedia, quse in Officinis hodie proftant Pharmaceuticis , & Medico Praftico ufui effe poffunt, ac debent. Horum quredam Europa e fuo exporrigit finu, qua:dam afportantur ab Arabibus , quajdam extremis

G 3 ab

io2 LIGNUM COLUBRINUM.

ab Indis, qua?dam aliunde. Unde vero cunque proveniant, honi baud dubie eft Medici nullum illorum adhibere, nifi probe exploratis cujuscun- que viribus & natura. Summa igitur Medici cura maximumque ftudium erit, ut Ofjficinalia Medica- menta rite cognofcat , & cognitorum cuilibet morbo apta feligat. Quique horum felecium cum adcurata morborum hiftoria conjunxerit, is eru- ditus Medicus, is felix Pra&icus, merito falu- tatur.

. IV. Ad perfeclam Materiae Medicas cognitio- nem maxime omnium requiritur illa, quam cujus- vis MEDICAMENTI HISTORIAM nominamus. Docliflimorum , omnium ternporum, Medieorum in hoc ftudiorum genere adeo non negamus vi- gilantiam, ut medicamentorum cognitioncrn il- luftrium illorum diligentia? atque experientise nos debere ingenue fateamur ; nefcio tamen , qui faftum fit , ut nonnulla adeo inveteraverint, ut eorum vel originem vel ufum plane ignoremus. Veteres praeftantiflims fibi cognita babuille medi- camenta, quorum jam memoriam oblivio delevit, nemo, qui opera DIOSCORIDIS, ubi medicami- num vires & ufus proponuntur, perluftraverit, eat, fperamus, inficias. Quoniam vero defcriptio- nes Simplicium, iilo tempore, parum erant curse cordique, nec artem eadem adumbrandi delinean- dique calluerunt antiqui , non mirum eft , quod pofteritas perplurima eorum vel ignoret, vel non nifi difficillime detegere queat. Hoc perpen- dentes eruditi Medicorum hodierni, fummo ftudio in id incubuerunt, ut adcuratam & diftinclara cognitionem traderent Simplicium Officinalium, ne futura fecula in eam, fub qua fupenora in- gemuerunt, horum ignorantia & defuetudine, in-

currant

LIGNUM COLUBRINUM. 103

eurrant barbariem. Tali ratione omnium Simpli- cium dillinctos nobis formare pofTumus concepcus, pauca fi exceperis, qua; longiffime a noftris diffi- tarum regionum populi ad nos transmittere fue- verunt. Exoticorum vero hoc difficilius cornparari poteft aliqua notitia, quod vix aliis quam nau- tis & indoclis hominibus, fola ifta invilere con- tingat. Quo fa&um eft, ut nos Myrrham , Bdel- lium, Sagapenum, Eiemi, Carannam, Ammonia- cum, Anifum fteltetum, Ebenum, Afpalathum, Aloes Lignum, Olibanum, Myrob. inda, citrina, Bellirica, Chebula, & alia olim laudatiffima pari- ter ac ufitatiffima remedia, in tanta hodie Me- dicre fcientia? luce, non fecus ac circa Nativi- tatem Chrifti, ignoremus. In detegendis incogni- tis ejusmodi Officinalibus operam collocarunt Sa- niores Medici non perfun&oriam. Exempli loco fit Cortcx Chinas, qui ante paucos annos pri- mura rite fuit dete&us, examinatus & certis ufi- bus deftinatus *) , ut & Cafcarilla , quam nuper conftitit effie fpeciem Clutice; ut Contrajervam , Se- negam aliasque taceamus. Hxc confiderantes , orbi cordate erudito non injucundam nosmet exifti- mavimus prseftituros operam, fi unicum reme- dium , quod ha&enus, fitu & fqualore obductum, fpiffis fepultum jacuit tenebris, in claram protra- here poiTemus lucem. Scilicet LIGNUM CO- LUBRINUM nobis injunximus cxaminandum at- que defcribendum. Etenim Pharmacopola; id cum aliis confundcntes interdum promifcue de- derunt, unde Medici effe&um haud optatum cx- perti, ab ejus medicamenti, licet pretiofiffimi,

G 4 ufu

*) Conf. Experientiff. Prof. Lundenf. D. EB. ROSENll Difi de Cbina.

104 LIGNUM COLUBRINUM.

ufu defiftere coatti fuerunt. Nec mirum: eadem enim fata omnia adukerata fubeunt remedia. Sic, cum Pharmacopolse Hypochaerin Fl. Suec,6^i. ]oco Arnicce, Fl. Suec. 684. Centauream Fl. Suec.yoS. loco Scabiofce Fl. Suec. rio. & Lathraeam ]oco Dentarice Fl. Suec. 518. non raro fubftituant, factum eft, ut optima ha?c tria remedia abierint in defuetudinem. Pari ratione Lignum Colubri- num, cum a peregrinatoribus imperfecte eflet de- fcriptum, cum duobus aliis, ab hoc diverfis, vegetabilibus confuderunt, eundem cum Noftro eftcctum daturis. Ut vero clarum de hoc Ligno nobis formemus conceptum, ab ovo, quod dici- tur, oportet incipiamus.

V. Inter admiranda naturce Phaenomena, ve- nenata illa praefidia , quibus providentiffimus Crea- tor certa quaedam animalia, utpote Scorpionest 'Scolopendras , Formicas , Apes , Colubros inftruxit, haud infimi funt ordinis. Modus, quo ferpens mordeat. non parum torfit magna eruditorum in- genia. RF.DI rem acu tetigiffe videtur, docendo ]etha!es ferpentes mordere majoribus maxillae fu- perioris dentibus, mobilibus illis, excavatis, ad apicem leviter pcrforatis, & ftib bafi veficam fo- ventibus, refertam liquore , qui vulneri fub ipfo morfu injectus caufa eft fymptomatum , qu*e mor- fus ferpentum fequuntur. Caetcroquin adeo mitis eft hic liquor, ut fine periculo ab bomine fano deglutiri queat. Dum vero vulneri inftillatur & fanguini tanquam per fiphonem immifcetur, fymptomata creantur unicuique ferpentum fpeciei propria: fic morfus Afpidis inducit Somnum, Ce- raftis Tetanum , Viperce Iclerum , Sepis Gangraenam, Dipfadis Polydipfiam, Frefteris tumorem *).

CAPUT

0 Amcen. Acad. 1, p. 112.

LIGNUM COLUBRINUM, CAPUT II.

N A 3 Jn

VI. Inter ferpentes maxime venenatus eft vulgo & Ceilanenfibus , NAJA diclus , qui :

COLUBER Naja fcutis abdominalibus 193. fqua- mis caudalibus 60. Syjl. Nat. 6. », 89. §. 7.

Serpens Indicus coronatus diademate feu con» fpicillo infignitus, Raj. quadr. 330.

Vipera Cobras de Cabelos, Naja di£a. Kampf. amcen. 565. tab. 567.

Anguis confpicillo infignita. Amcen, acad.i* p. 112.

Serpens indicus ex fufco & albo variegatus ad duos pedes & dimidium longus, roftro ob- longo & capite plano diademate f. confpicillo infignitus. Muf. Petrop. 454. n. 27.

* Serpens indicus coronatus diademate feu con- fpicillo infignitus, lufitanis Cobras de Capello diclus. Seb. thef. 2. t. 90. /. 1.

Serpens malabarica diademate coronata five confpicillo infignita, Cobra de Capello dicta. Seb. thef. 2. t. 85. /• 1.

Serpens ex regno peru confpicillo infignita, Seb. thef. 2. t. 85- / 1.

Serpens Naja liamenfis cum confpicillo feu Cobra de Capello, vel Cabelo didtus, Seb> tbef. 2. t. 89. /. 1.

G 5 Ser-

1

io6 LIGNUM COLUBRINUM.

Serpens cum confpicillo minor. Seb. thef. 2. t. 89. /.2.

Serpens indicus cum confpicillo lepide circula- tus. Seb. tbef. 2. t. 89. /. 3-

Serpens brafilienfis cum confpicillo cordis ocu* lati formam habente. Seb. tbef. 2. t. 89. /. 4-

Serpens indicus Naja feu lufitanis Cobra de ca- pelfo diftus maximus confpiciHo notatus mas. Seb. tbef. 2. t. 97. /. 1.

Serpens indicus feu Cobra de Capello femina fine pcrfpicillo. Seb. thef. 2. t. 97. /. 1.

Serpens Ceilanica confpicillo notata feu Cobra de Capelio. Seb. thef. 2. t. 97. /. 3.

Serpens confpicillo ornata ex nova hifpania. Seb. thef. 2. t. 97. /. 4.

Cobra de capello femina fine perfpicillo. Seb.

thef. 2. t. 90. /. 2.

Cobra de capello. Kolb. cap. 432. Languet.

itin. 30.

Brikhn. epift. 37. t. 5. 6. 7. Naja Zeilamn-

flbus.

Cobras de Cabelo Lufitanis in India degen-

tibus.

Habitat in India orientali , praefertim in Zei- lona.

Diflferentiae fpecifica? hujus ferpentis funt: cu- tis ab utroque cervicis latere, dum irritatur, ex-

panfiOj

LIGNUM COLUBRINUM. 107

panfio, haud diffimilis illi fciuri volitantis faltus facluri; cutis, circiter fpithamam, ad utrumque latus elongatio; fignum in occipite confpicillo haud diffimile, quod conftans eft, etfi color hu- jus, & interdum totius corporis, variet. Scuta ab- dominalia a Cl. MULLERO *) Prof. Petropol. & illuft. Equite de SAGRAMOSO in mufeo Petrop. nec non a Cl. Prof. KALMIO in Mufeo Sloa- neano Lond. numerata funt, qui, quod vidi irt Jitteris ad Nob. D. Praef. miftis, omnes in eo conveniunt, quod fcuta abdominalia numero fint 193. & fquama caudales conftituant paria 60.

OExMPFERUS, qui in India ipfe hunc fer- pentem vidit, de eo refert: Ferox & hominibus infenjijfima ejl be/iia, qui mordendo exitiale vims in* Jiillat vulneri, nam ab eo qui mordentur, fubito anxie* tates cordis & lipotbymias patiuntur , neglettoque alexipharmaci maturo ufu , convul/i moriuntur. Vel fumto fefius antidoto, partis lcefa Gangrcenam raro ejfugiunt difficulter fanabilem: inde nullum aliud fer- pentwn, quam hoc , genus nudipedes Indos timere & cavere videris. Obtinet vipera bcec 3. vel 4. peditm longitudinem , crajfitiem mediocrem ; cutem fquamatam £f decore Jlriatam , tenfam , afperam , coloris ex fufco nigricantis, in abdomine albidi. Habet boc lacejjita

Jingu-

*) MULLER Gerh. Pr. Petrop. 1748. Jun. 4. No. 29. abdom. 190. caudal. 63. fumma 253. 30. - - 193. - - 60. - - 253. 34. - - 194- - - 59. - - 253. ex qua proportione non fine voluptate perfpicio , quod cum inteoer numerus ex fingulis fquamis & fquamarum paribus coniiatus ubiqne idem fit, id fane maximum pondus addat methodi tua: ex fquamarum mimero, in genere ferpentino conftiniendo.

io8 LIGNUM COLUBRINUM.

fingulare, quod utroque cervicis latere cutem inflari & in orbem planum five compreffum , ad infiar ala vel vitta, extendsre fcleat. Vitta illa in. dorfo ex- attiffimam imagimm exbibet confpicilli albido colore delineati, cujus orbiculi in expanfa utrinque vittay 6? qua bos conneVdt , arcus in ipfo capite expreffi

funt. p. 565.

RAJUS quadr. 318. Serpentis hujus virus ob-' fervatione illuftrat notatu digniffima. Indus qui^ dam ferpeniem magnum adduxit , afferit eundem ejfe innccuum, & ferpentem prius flagellatum Jinebat mor* dere brachium nudum, fanguinem emanantem femori impofuit ; deinde alium minorem Cobram de Capella vemnatiffimum fumfit; cervice ferpentis conflricla, li- quoris ex veficulis maxillaribus circiter gr. 1. expref- fit ; £f fanguine coagulaio fupra femitr impofuit , cui quamprimum admifceretur , niiram illico ebullitionem £f effervefcentiam exciiavit , fermenti modo agens , iU lumque in colorem flavum immutdvit. Paucis dicam: ferpens hic in India adeo exitiaiis eft, ut quili- bet, licet cetera ferpentum genera parum curet, ad hujus tamen vifum exhorrefcat, raaximeque omnium virulentus. Hinc juveni a Naja morfo , dum alter cupit exfugere venenum , ipfe intra boram linquens moritur. Eoder- auclore. Quapropter Circulatores hos pras aliis ferpentes incantant, referente Kampf. p. 566. cum ftupenda fpeclato- ribus oftendere volunt.

CAPUT III.

M U N G 0 S,

VII. Pauca etiam de Muftela quadam Mungo di&a, commemoranda cenfemus,

MUSTE-

LIGNUM COLUBRINUM. 109,

(VIVERRA Ichneumon.) Muftela glauca Syjl. Nat. 6. n. 9. §. 9.

Viverra indica, Qwil & Qwirlpele difla. Raj. qicadr. 197.

Viverra indica ex gryfeo rufefcens. Raj. quadr. 198.

Muftela feu Viverra indis Mungutia, lufita- nis Mungo , batavis Muncus. Kampf. amcen. 574.

Qwil vel Qwirpele. Garz. arom. 163.

Habitat in ASIM fervidis.

Figura Scinri, eo tamen paulo major & geftibvs tardior , pilis ornatur glaucis , in cauda longioribus ex atro ad decorem interpunttis. Kaempf. 574. Hoc animal Najam ita feftatur, ut felis apud nos mu- rem. Quamprimum enim ferpens in ejus venit confpe&um, cum eo belligerare incipit; fi tum a ferpente mordeatur, excurrit ad vegetabile quoddam inquirendum, quo manducato , ftatirn revertitur bellum renovaturum. Indi fibi perfua- dent muftelam edere radicem, quae ipfis Mungos audit, & eatenus veneno liberari. Illuft. Peregri- nator Kaempferus, qui ipfe domitam habuit hanc viverram, contubernalem, commenfalem , & quo- cunque iverit, comitem, dicit fe vidifle hoc certamen ; fed quamnam radicem quaefiverit vi- verra, certo definire non potuit. Quidquid ho- rum fit, & utrum Muftela haec antidotum Co- lubri detexerit an non, verum tamen eft, contra niorfum Najse, facrae inftar anchorae, eiTe radi- cem quandam indicam, quam nobis propofuimus inveftigandam.

CAPUT

iio LIGNUM COLUBRINUM.

CAPUT IV. LIGNUM COLUBRINUM.

Vlllf Quaenam vcro fit illa radix, quoe in india contra morfum Najae adeo fpecifica eft, ut in America radix Senegs contra morfum Cro- tali, de hac re tot fere funt fententie, quot au&ores, qui hujus mentionem fecerunt. Neque hoc miremur: Medici enim Europaei, ob nimiam locorum diftantiam, & nondum inftitutas in has regiones excurfiones Botanicas, exa&am hujus radicis defcriptionem comparare nequiverunt. Hinc Garzias eam Lignum Colubrinum^ Kaempfe- rus Mungum, Grimmius Ekaweryam & alii aliter vocant; mittimus varia alia Medicamenta contra morfum hujus Colubri apud Indos decantata, cum minus ufitata fint, uti Afclepiadis (Fl. Zeyl. 112.) Radicis decodlum pro lotione par- tis, Hugonide (Fl. Zeyl. 249.) Radix trita & impofita &c.

IX. GARZIAS ab HORTO in hifloria Aro- matum apud indos nafcentium, qui hiftoriam Ligni Colubrini dedit , primus eft Lib. I. c. 44. Non modo adverfus animalium , virus ejaculantium , mor- fus iitusve efficax eft Lignum Colubrinum five potius 'radix , fed etiam centra lumbricos , papulas , exantbe- mata, impetigines , choleram, febres &c. In Zeilan infula ferpentis genus eft, cobras de Capelo, maxime noxiwn. Eft item animalis genus magnitudine vi- verrce, huic ferpenti inimiciffimum. Quil & Quirpele vocant. Qjiotiescunque cum ferpente congrejfurum ejl boc animal, iftam radicem ea parte pramordet, qua denudata eft. Prcemorfa radice, pedibus anterioribus faliva confperfis, corpus fibi demulcetj poftea ferpen*

ttm

LIGNUM COLUBRINUM. in

tem aggreditur , nec dimittit eum, donec ecciderit. Hoc fpeElaculo edocti Chingaia hanc radicem venenis refiftere didicerunt. Hinc fole clarius conftat, Garziam & Kcempferum unum eundemque ferpen- tem, candem mufteiam, eandemque radicem ad- umbraffe: Confufa autem idea genuini Ligni Co- lubrini inde orta eft, quod GARZIAS fub no- mine LIGNI COLUBRINI tres d,verfas defcripfe- rit fpecies, quas omnes in infula Zeilana crefcere tradit. Harura fpecierum chara&eres praecipuos feligemus, ut inde quodnam fit genuinum illud LIGNUM COLUBRINUM, concludi queat.

«) LIGNUM COLUBRINUM PRIMUM & LAUDATISSIMUM illud efi , a quo fuhjidium quce- rit viverra, vocaturque incolis Rametul. Duorum vel trium palmorum magnitudine affurgit , paucis vir- gulis , 4. aut 5. duntaxat tenuihus. Radix quce ma- xime in ufum venit , veluti tenuiorum noftrarum vitium radices , multis capitihus aut nodis fe propagat, ita ut femper radix aliqua extra foium fe exferat. Radix hsec ex candido cinerea eft , folida admodum, amaro guftu. Folia perficcz , magis tamen virentia. Flos longe a foliis racematim cobceret, pulcherrimo colore rubens. Fruftus fambuci , fed rubens cf du- rus, racematim cohcerens , veluti in Periciymsno.

(3) SECUNDUM genus , veluti primum , ad- verfus vznena commendatur. Arbor ejl punicce fimi- lis fpinis brevibus & firmis borrida, cortice candido, denfby rimojb, folido & amaro , non tamen veluti prioris cortex. Foliis ejl luteis , adfpei\u pulcherri- mis. Hanc autem , fi juxta aliam quampiam arborem proveniat , per fummos ejus ramos ferpere atque cu- curbit* modo ampletti ferunt. SeUt Lignum cum

radi-

iii LIGNUM COLUBRINUM.

radice ef cortice exbiberi, prafertur tamen radix. Hoc nunquam videre mihi contigit.

y) TERTIUM genus e Zeilona eft , cujus ra- dices funt tenues , dura , nigra, odorata , ramos ha- bet paucos , tenues , 4. aut 5. cubitorum longitudine, qui, nifi alligati, fujientare fe nequeunt , fed per fo- lum fefe diffundunt. Folia rara, lentifcinorum efftgie, oblonga, non viridia, fed maculofa, five nigricanti- bus ex candido maculis refperfa.

X. FRAGOSUS in biftoria aromatum ex utra- que India Lib. 3. c. 37. de Ligno Colubrino agit.

Chingala Lignum Colubrinum venenis refrjiere • didi- cerur.t. Quia in Zeitana infula , Colubri genus ejl coronatum fumme venenatum , contra quod pugnare volevs animalculum magnitudine viverra , lignum boc pramordet vel radicem ejus e terra nonnibil pro- minentem, pedibus faliva inunctis corpus demulcet. Trii hujus Ligni genera inveniuntur in Zeilana. «) PRIMUM & LAUDATISSLMUM efl frutex, 2. vel 3. palmorum altitudine , 4. vel 5. ramis tennu bus, foliis perfica , jlore racemato , coloris helvi , fruclu fambuci, fed rubente & duro. Radix fimilis ejt ra- dicilus parvis nofirarum vitium , nodofa , denfa, co- loris cinerftii , & amara. /3) SECUNDtJM genus eft arbor punica fimilis , fpinis brevibus' & \jjrmis , floribus flavis & rara pulchritudinis. y) TERTJUM genus cfl: arbor parva cum paucis ramis , qni nifi in altwn Hgantfir', fufientare fe requeunt, fed per fo- lum fefe dijfundunt. Folia habent paucn lentifcinorum effigie , oblonga , non viridia , fed macuHs ex candido vigricantibus refperfa. Radices funt tenues , nigra odorata. Hinc evidens eft, quod Fragojus in oranibus Garziam fuerit imitatus, addens tantum

fe

LIGNUM COLUBRINUM. 113

fe vidifTe fragmentum primae fpeciei cum cortice extrinlecus inftar populi albee, intrinfecus colore medio inter venetum & flavum. Hoc autem ipfo rem confundit, quoniam fpecies , quam viderat lecunda erat, non vero prima.

XI. KiEMPFERUS in amarn. exot. p. 577. ita radicem fuam MUNGOS di&am defcribit. Plan-

ta, cui ab amaritie Indi, a viverra Lvfitani nomen dedere , patriam habet Javam, Zeilamm, Sumatram. Radix fimplex, fpithamaa , digiti craffitie, crebro va- goque flexu intorta: Cortice fungofo , rufo, rugofo, Sulfantia -lignofa, dura, fibrarum experte , fragili, albida, amariffima injiar gentiana , fed fubtinoris & minus ingrati faporis. Caulis reftus , tenuis , aqua- lis , ( pedalis : ramulis variis alterne adverfis. Folia oppofita, rariora, angu(ia, uncialia, lanceolata. Pe- dunculi ex axillis furculorum, 2. vel 3. digitorum transverforum longitudine , tenues , decidui. Flofculi circiter 50. praparvi, in plures fafciculos digejii, & in ambellam tantillam , quam ungue obumbres , con- globati,- pulcbre rubentes , nudi, tubulati, 5. aut 6. laciniis. Fru&us pedicillo infidens , didymus fajligiis divaricatis , rotundus, parurn comprejfus & turbina- tus , offeus, magnitudine feminis coriandri, cute car- nofa, nigricante aut pallente , Nucleo albo, pinguiy fatuo.

G R I M M I U S.

XII. GRIMMIUS (Nic.) Medicus Suecus, qui diu in India haefit. In Laboratorio fuo Zeila- nico p. 116.: Radix Serpentum EKAWERYA dicta, pukberrima planta e(l , in altum exfurgit cum ramis tenuibus , foliis longis , acuminatis cum parvis raris fruttibusx qui funt racemi fimul conjunfti. Radix

Tom. II. H cum

1

ti4 LIGNUM COLUBRINUM.

cum nodis fub terra , valde lignofa , alba , fufca , cor- tice cinereo , fapore amaro. Hatc efl prima fpecies , ^Mrtjtt Garzias ab Horto inter ligna ferpentum defcri- bit. Vires ejus non minores , quam ece , quas magna, Serpentum arbor poffidet. Incola plurimum eam ex- tollunt contra omnia venena, vocatur Cinghalenfibus RAMETUL. Hinc manifcftum eft, Grimmii fpeciem Ligni Colubrini fuifle primam (IX. a.) eamque genuinam ; ejus vero magnam ferpentum. arborem eflTe fecundam fpeciem, in fequentibus oftenfuri fumus; at vero cum ftatuit plantam ab incolis Rametul dici, ab Hermanno difcedit.

XIII. HERMANNUS CPaul.) |n Cynofum Mat. Med. p. 234.; Lignum Colubrinum, quod profiat in oficinis , potius radix e(l , quam truncus , ex arbore Timorenfi , cui radix lignofa bracbium craffa , folida , ponderofa , amariffma , inodora , cor- tice ex fufco ferrugineo, fubinde maculis cinereis no~ tato. Idem Herroannus in Mufeo Zeilanico p. 55.; NAGHAWALLI Colubrina Zeilanica , periclymeni fpecies , foliis maculatis ; transfertur ex monte 'Adami. A Nagha , Colubro appellata , cujus ittus hujus plan- tce folia mirifice & fpecifice fanant. Idem ibid. p. 37. : EKAVVERYA , Periclymenum zeilanicum berbaceum , foliis variegntis : diverficoloribus maculis ornntis. Parad. Bat. Prod. p. 363. Hinc vide- mus, quodnam vegetabile. ad mentem Hermanni, fjt Ekaiverya Grimmii (XII). Hoc Par. Bat. pro- dromi Periclymenum Plukenetius in phytograph, tab. 212. f. 6. delineavit.

Sic adparent veftigia, quibus infiftentes, ob- fcuram hanc de Ligno Colubrino materiam in- dagare potis fumus, ut tandem certo conftet,

quae-

LIGNUM COLUBRINUM. 115

qusnam ,planta genuinum Lignum exhibeat Co- lubrinum ; quid reiiqu* diut fpecies Ligni Co- lubrini apud Garziam; quid Mungos K,vmnreri, Ekawerya Grimmii & Naghawalli Hermanni fgni- ficent. Pneter bos, Acofla, CameUus & Rum- pbius fpecies nonnulias ligni colubrini defcripfe- runt.

XIV. ACOSTA duas exhibuit fpecies e Mala- baria defumtas , quarum Figuras habet Dalecham- pius in appendice Hijioria pl. Lugdun.

1. LIGNUM Colubrin. primurn Acojl. ap. 276. Dalecb. biji. 191 1. /. I.

Clematitis malabarienfis , foliovitis, colore dra- cunculi. Bauh. pin. 301. videtur elTe Ari aut Dracontii fpecies.

2. LIGNUM Colubrin. fecund. Acoji. 276". Dalecb. hiji. 19 ri. /. 2.

Clematitis malabarienfis altera, radice ferpente. Bauh. pin. 301. imperfecte defcripta.

XV. CAMELLUS etiam duas recenfet fpecies Ligni Colubrini feu Mununga, ex infulis Philippi- nis, quas RajUs in bifi. pl. vol- 3. Dendrolog. 119. propofuit. Amba? vero ita imperfe&e funt de- fcriptse, ut huic rei nihil lucis adferant.

RUMPHIUS etiam Ligni Colubrini fpeciem edidit, quam vocat Caju ular admodum a ceteris diverfam. Has autem varias Botanicorum difcre- pantes fententias] conciliare non facimus noftrum,

H 2 in

ii6 LIGNUM COLUBRINUM.

in praefentiarum contenti , quodnam fit genui- num illud Lignum Colubrinum Officinale, oiten- diffe.

CAPUT V.

S P E C I E S.

LIGNUM COLUBRINUM i. VERUM.

XVI. GARZIAS primus Lignum Colub. de- texit, idque in Zeilana crefcere, a Mujlela qua- dam contra morfum Najce (ut §. IX. diximus) comedi, gentemque iilud contra eundem morfum, tanquam fpecificum , ufurpare patet. KjEMPFE- RUS idem (§. VII.) in India audivit, viditque Najam , Mujlelam & radicem Mungos. Kaempfert defcriptio (§. XI.) cum Garziae (§. IX.) in omnibus adeo ex a(fe convenit, ut nullum fuper- ffr dubium, quin Kasmpferi Miingos (7), & Garzice Lignum Colubrinum Laudatiffimum , unum idemque fit vegetabile. HERMANNUS in Zei- lana degens de Naghawalli feu Colubrina Zeila- nica p. 55. refert , quod mirifice & fpecifice fa- net iftus Colubri, Naghse f. Najce. In Hermanni proprio herbario vidimus Naghawalli, ab eo ipfo in Zeilana lectum, una cum ejus nomine & viri- bus, propria manu adfcriptis; ut certo fciamus hoc & OPHIORHIZAM Mungos Fl. zeylan. p. 482. fpecie non differre. Conferendo hanc cum Garziae & Kampferi plantis, idem effe vegetabile liquet. RADIX enim amara fupra terram eminet ; CAU- LIS unam, vel maximum daas fpithamas , altus ejt; FOLIA lanceolata perficce ; FLORES funt rubri, racematim cobcerentes. Ha?c ultima nota fpecia-

liffima

LIGNUM COLUBRINUM. 117

liffima efb , a Garzia, Kaeropfero & Grimmio fedu- lo adnotata, inque alia planta rariflirna. Kai-mpfe- rus etiam monet flores elie digeftos io umbellarti tantillam , quam Ungue obutnbres, quod convenit cum Ophiorrhiza florefcente, etfi racemi deinde excrefcant, dum fructum rftaturare incipiunt, qui didymus eft & femina coriandri magnitudine asquant. Contra ea OPHIOXYLUM ferpentinwn Fh zeyl. p. 398. nec flores habct rubros, nec eos tam exiguos ut microfcopio confpiciantur , nec bina geftat folia oppofita, fed 4. folia decuilatim & vcrticaiiter oppofita. Hinc intelligitur , Hermannum erralTe, dum fuain Ekaweryam genuinum effe Lignum Colubrinum exiftimavit. Concludimus itaque, Lignum Colubrinum maxime genuinum & opti- rnum effe ac dici debere.

OPHIORHIZAM Mungos Fl. zeyl. 402. Mat. med. 79. t. 1.

Mungos radix. Kcempf. amcen. 577.

Lignum Colubrinum laudatifiimum. Garz. arom. 163.

Clematitidem indicam , foliis perflca?, fruclu periclymeni. Bauh. pin. 301.

Radic. Serpentum Ekawerya dict.. Grimtn> labqr. zeyl. 116.

Crefcit in Zeylona, Java, Sumatra.

Facies MITREOL^ fimillima, cui viaxime affi- rtis; Caule erecto, fimplicijfmo ; FoJiis oppofitis , fmplicibus ; Corymbo tirrrlincfli racemofo; Floribus fejjilibus. Fruciu autem dijfert divaricato , nec erecto. Conf. characT;. FJ. Zeyl. p. 239.

H 3 XVIL

ii8

LIGNUM COLUrRINUM.

XVII. Dolendurn autem, praftantiflimam hanc radicem, confufa cji.s co^nitione, adeo raram & ob oletam factam effe, ut in nullo Pliarmacopolio Ei.Topieo obtineatur, fed in locurn hujus frufhila ligni cujusdam arboris longe diverfiflimie fubfti- tpantur. Ut itaque Medici in pofterum fi{?na haheant, unde hiec radix dignofcatur, eadem hoc dabimus. Radix erit fnuplex , nec longior fpithama, nec digito crajfor, curvata, andofa, flexuo- fa, lignofa, dura , fragilis , albida, amariffima: Cor- tice rugofo , fungofo , ruro. Q<ja? vero radix omni- bus his non gaudet ebaracteribus, nec laudatiffi- mum Lignum Colubrinum falutari poteft.

LIGNUM COLUBRINUM 2. OFFICINALE.

XVIII. LIGNUM COLURR. fecQndum Garzia, ARBOR eft fpinis brevibus, quae, fi juxta aliam quampiam arborem provcniat, ejusdem Ramos wnplehitur. FOLIIS elfe luteis arborem hanc tradit Garzias, cum tamen re ipfa viridta fintQ Sed obfervandum folia in omni Strychno per ex- fjccationem tantum lutea evadere . & Garziam, uti ipfe fatetur. arborem ipfam nunquam vidiffe. Ha?c itaque arbor fpecics eft Nucis vomica, quod Hcrmannus in Mat. Med. Dalseus & alii tuto aflerunt.

STRYCHNOS Colubrina fofiis ovatis, cirrhis fimplicibus. Linn. Mat. Med. 78.

Soianum arborefcens indicum , foliis napecse majoribus magis mucronatis. Breyn. prod*. 2. p. 301.

Clematitis indica fpinofa, foliis luteis. Baub. pin. 301.

Arbor

LIGNUM COLUBRINUM. 119

Arbor raagna Serpentum. Grimm. labor. 116. Modira-Caniram. Rbeed. malab./. p. 10. t. 5. Lignum Colubrinum. Dal. Pharm. 358» Crefc.it in Timor, Zeilan & Malabaria.

Hoc eft illud Lignum, quod in noftris Euro- paeis Pharmacopoliis proftat. Hujus SIGNA vera fequentia funt: Radix lignofa, bracbii crajjitie, fo- lida, ponderofa, acris , amariffma , inodora, cortice ferrugineo maculis cinereis notato. Lignum Colubri- num, ex officiriis noftris , transverfim difteftum fibris conftat f. potius Laminis albis numerofis , confertis , e centro ad peripberiam ductis , nec non aliis circidaribus remotiffimis albis , int&r quas Cellulae quadrata, cava , iaminulis transverfis paffim inter- texta; Fiftula? aliquot, cylinririca , anguffijjima <, per- pendiculares , minutiffima in fingulis cellulis refident. At vero, cum plurimae cellulse vix unam alteram» Ve fiftulam ferant, vacua? faepius confpiciuntur, hinc Ligni fubftantia valde fpongiofa efi e5> porofz9 licet fimul dura.

LIGNUM COLUBRINUM 3. PERF.GRINUM.

XIX. LIGNUM COLUBRINUM tertium Garzia RAMOS habet tenues , 5 cubitorum longi- tudine, flaccidos, FOLIA maculofa, five nigrican- tibus ex candido maculis refperfa. Hoc itaque Ve- getabile, pra?cipue aPlukenetio, fidelirer delinea- tum explicatur:

Periclymenum zeilanicum herbaceum, foliis variegatis diverficoloribus rcaculis ornatis. Herm. prodr. 363. Pluk. almag. 2S7. t. 212. f.6.

H 4 Clerna-

120 LIGNUM COLUBRINUM.

Clematitis indica foliis lentifcinis, candidis ma- culis adfperfis. Batih. pin. 301.

Ekawerya. Herm. zeyl. p. 37.

Creftit in Zeylona. Non obtinetur in noftris Pharmacopoliis. Kadices tenues funt, duras, nigras & odoratas.

CAPUT VI.

V I R E S.

LIGNUM COLUBRINUM VERUxM.

XX. Ex praecedentibus videmus 3 Species Ligni Colubrini inter fe & genere & fpecie & virtute differentes. Ne itaque vires unius fpeciei tribuantur diverfis non modo fpeciebus, fed & generibus, in animum induximus harum trium fpe- cierum vires medicas figillatim exponere.

RADIX SERPENTUM f. 1. Colubr. Laudatiffi- roum (§. XVI.), quo carent Pharmacopolia nofira, virtutibus gaudere infra recenfendis, fcriptores teftantur fide digniffirgi.

GARZIAS p. 764. Radix ex vino aut aqua cordiali propinatur a Serpente Naja perculTis: Teritur etjam & vulneribus infpergitur; & plura

K.EMPFERUS p. 577. Radix adfumitur cum ad praifervationem , tum ad curationem, ab in- ferendo vel illato Veneno> drach. 1. vel dimidiae

pon-

LIGNUM COLUBRINUM. 121

pondere, cum hauftu aquae dulcis, vel cujusvis liquoris, five rudi frictione five cultioris roodo in pulverem reda&a. Vel puis ex pulvere radi- cis cum fputo vel aqua facla imponitur. Jn fcbri- hus patridis morbisque malignis , radice feliciter lifus eft, & multis lucceflibus infallibili adverfus canis rabidi morfum in brutis aeque ac in homi- nibus.

GRIMMIUS lib. 116. refert chinghalenfes eam extollere contra omnia venena, venenofos mor- bos, iclus venenatos ferpentum, Rabiem, Synocbum* &c. DOSIS eft ex dimidia ad unam drachmam. Idem celeberrimus olim Medicus, qui in Columbo Zeilanae diu degit, ligno Colubrino plurics ufus eft, ut patet ex Ejus Comp. Med. Cbym. Vienn® 1684- edito, ubi fequentia habet. PRiEPARATA e Ligno Colubrino.

Spiritus in Mixturis fudoriferis fcrup. j-3(3. In

Scorbuto, pnralyfi , Colica, Scirrho hepatis > Arthritide. Uti patet ex pag. 99. 101. 178. ai8. 354-

EJfentia in Mixt. Sudorif. gr. xx-3R. In con- vulfione , Jclero, Hydrope. Febre intermittente % Arthritide, Syphilitide. Ex pag. 78. 125. 238. 327. 328. 329. 355. 366.

Sal Fixum ex Pharmac. indica p. 464.

COMPOSITA in quibus recipitur Lignum Co~ lubrinum, ex Pharmac. Indica.

Tinctura Bezoardica p. 423. e Ligno.

Acetum Bezoardicum p. 426. e Ligno.

Extracium Alexipharmacum pag. 437. e Ligno.

H 5 Liquor

122 LIGNUM COLUBRINUM.

Liquor diaphoreticus p. 427. ex Spiritu.

CONJUNGITUR Lignum Colubrinum ab au* £tore communiter cum Ligno Ebeno, uti viribus huic admodum affini.

LOCHNERUS *) radicem Mungos in Purpura maligna eximiam praedicat. Dofis Pulveris *5f$- Scrup. ij. in infufo Theae vel alio adpropriata liquore. pag. 84.

Compofitum ex hac radice eft Lapis de Goa, fe- cundum auftorem pag. 87. cujus formulam* cum minus frequens fit, heic addere lubet.

LAPIS DE GOA.

Rec. Rad. Mungos

Angelic. afric.

Serpent. Virg.

Contrajerv. aa 3> Pulv. e typhis Cerv. Zwelf. 9y. Chel. 69. marin. Corn. Caprse bezoard.

Alcis philof. ppt. ali 3(3- Spin. Viperin. dj. Ambr. grifeae

Mofch. orient. ai q- v. fignetur.

m. f. pulv. fubtiliif. fup. porphyr. laEvigand. & mediante gummi aliquo combinand. in formam fubglobof. auro obducend.

BON-

*) LOCHNERUS M. Fr. Mungos Animakulum & Radix. Korib. 1715. in E, N. C. cent. 3, append.

LIGNUM COLUBRINUM. 123,

EONTIUS *) radicem ligni colubrini, ligno aloes magis amaram, extollit contra Tineas, Lumbricos , Afcarides , Idus venenatos, Febr. Intermittentes , nec non contra fehreui Tymo~ renfem, quae Synochus ex fantalo eft. p. 30.

LIGNUM COLUBRINUM OFFICINALE.

XXI. LIGNI COLUBRINI vulgaris f. fecundi Garziae, quod in officinis noftris adlervatur (§. XVIII. ), vires ita expofuit HERMANNUS in Mat. med. 235. Ligni ufus non efc nifi anno- iioris; recens enim primo anno maniam, tormi- na, hinc vomitum & tandem convulfiones ex~ citat. Laudatur in Febribm intermitteniibus , quar» tanis, nec non vermibus necandis, fed deleteria gaudet facultate.

RAJUS hift. 2. p. 1807: Commendatur ad- verfus venena, veluti primum Lignum fcil. Lau- datillimum , & eodem modo ufurpatur.

HEIDE centur. obf 7, Ad febrem quotidia- nam fedandam adfumfit tornator quidani pulve- rem circa vefperam. Subfequenti nocle fefe fa- tis bene habuit, fed raane furgere & corpus mo~

vere

*) BONTIUS Jacob Hift. nat. & Med. Ind. Orienr, Amft 1658. fol. pauca de ligno colubrino habet. p. 4.6. refert Cobram de capello ferpentem eflc parvum, craflitie digiti , fupra nigrum infra flavum. Obfervavit Maurum ab eo morfum in pollice , qui brachium itaque ardtifiime ligari conceflit, at praj dolore vinculum obnixe laxari oiavit» quo fafto confeftim exfpinvit.

124 LIGNUM COLUBRINUM.

vere fatagens fentiebat tremorem in membrig; accerfitus exhibui mixturam bypnoticam , & intra paucas horas tremore liberatur a?ger. Ejusdem Ligni 3 3 aflTumta a muliere cacheclica preeter tremorem excitavit & ftuporem, ita ut a?gra nul- lius rei curam haberet, nefciens fe eiTe in mundo vel vivere ; curatur mixtura hypnotica. Retulit Domina famulum fuum ab adfumto hoc Ligno inftar fatui extitiife.

ERGO ufus arboris contra Febres intermitten- tes , Morfus ferpentum & Vermes. Dofis ffB ad fummum in decoclis; vel 3(3 in Effentiis : Ligna enim rariftirae in fubftantia, propinari debent.

Etfi tremores & Jlupores lignum hoc, fecun- dum Auftores nominatos, cauftatum fit, e materia tamen medica non magis illud cenfemus ejicien- dum, quam vinum e re cibaria, quod etiam in nimia dofi ingurgitatum , eundem fere habet efFeclum. Prudentis enim Medici efl dofin reme- diorum jufte determinare, & hac arte e venenis faluberrima propinare medicamina, uti idem patet ex Opio, Senega & aliis heroicis medicamentis.

LIGNUM COLUBRINUM PEREGRINUM.

XXII. LTGNUM COLUBRINUM tertium Garziaj (§. XIX. 3 Veneno arcendo, & venena- tis fagittis obtundendis idoneum effe fertur, id vero, cum non tantam , ac priora illa Jigna, ad- huc meruiffe laudis famam , neque a Botanicis rite cognitum & examinatum fuifle, conftet, id ficco, quod ajunt, jam praeteriifle pede religioni non duximus.

XXIII.

LIGNUM COLUBRINUM. 125

XXIII. OPHIOXYLON ferpentinum foliis qua- ternis, Fl. zeil. 398. Linn. Mat. med. 474. tefte Hermanno & Bunnanno, Serpentum Morfibus > Ve~ nenis & Venenatxs morbis opponi folet; fed quod, ut medicis magis ignotum , noftrum non faci- mus. Dods eft 30 in infufo.

XXII,

t

XXII.

R A D I X

S E N E G A

QUAM

PR^SIDE

D. D. Car. Linn^o

PRO SUMMIS IN MEDICINA HONORIBUS OBTINENDIS publicae ccnfurae fubmifit

JONAS KIERN ANDER, and. fil.

O - Gothus. Upfalia 1749. April. 8.

INTRODUCTIO.

1. I atura SERPENTES minori prsefidio in- I ftruftos, quara quidem cetera animalia, -* primo, in terram dejecifTe, videtur in- tuitu , dum reliquis animalibus Pedes partim ad evadendum , Alas partim ad evolandum, partim denique Pmnas largita efl: ad effugiendum hoftium fuorum infultus. Attamen propius Serpentes in- fpicientes, clariffime cernimus, providam natu- ram, ne ad incitas redigerentur, horrenda adeo quibusdam concefliffe arma, ut excellentiora fa> pius animalia eos exhorrefcant , immo ad con-

fpe&um

RADIX SENEGA.

fpeftum Serpentum, etiam veneno deftitutorum, tota fere obftupefcant. Tela horum, utut non adeo magna, longe tamen funt periculofiflima: quin immo natura ipfa ln terrorem reliquis hos ipfos pofuit animantibus. Nec immerito: cum in univerfo animalium regno, iclus Serpentum oranium malorum peliimum fit. Plin.

2. ARMA horum animalium in genere Den- tes judicantur, cum hos juxta in maxilla fuperiori fint collocata, & plerumque duo a latere utro- que; Dentibus etjam aflimilantur, his licet paullo fint majora: in eo vero ab eis difcrepant, quod non folum horura adminiculo cibum conterere nequeant ; fed etjam , contra dentium proprieta- tes, mobilia exiftant, tenui etjam ofli infixa ho- rizontali, cujus antrorfum & retrorfum traclu, aut elevantur, aut deprimuntur; in apice fimul perforata confpiciuntur, cum aliqua intus exca- vatione, adeo ut munere perfungantur Syringce, dum in venas animalis vulnerati fuccum fuum immittunt deleterium.

3. Dentes per totam licet Serpentum fami- liam, quae punduras infligit lethales, eodem fint modo conformati , variat tamen Virus vel liqui- dum illud, quod veneni infignitur titulo, maflk immixtum fanguinese; cui rei ipfa etjam fuffraga- tur experientia, qua edocemur, diverforum i£lus Serpentum diverfa comitari morborum genera. Sic Jcterum alii, alii Spbacelum, alii Coma, alii Haemorrbagias excitant. &c.

4. ACTIONEM liquidorum in liquida ratio* ciniis, fubtiliter licet excogitatis, velle demon-

ftra-

128

RADIX SENEGA.

ftrare, noftri non magis eft propofiti, quam ut determinemus, qucenam ratio fit, cur lac venis, juxta methadum infufionis, Medicis olim ufi- tatiflimam, receptum, a?que ac venenum, in- terimat.

5. Genus Serpentum, ob armaturam fibi do- natam perniciofiflimam , terroe vel beatiflima? maximas faepe adfert CALAMITATES. Europa Viperam: Africa Afpidcm: Afia Najam: Americn Caudifonam fuam alit. Europa ceteris creditur felicior, cum hoftis minus, quam reliqui^ pericu- lofus fuam ibi fixerit fedem : nam licet morfus illius triftem interdum eventum inducat, femper tamen funefttis adeo non deprehenditur, dum contra reliqui, fine repentina vitee jactura, inco- las vix unquam aggrediuntur.

6. Caudifona, terras inhabitans AMERICA- NAS, iltius terrge hominibus offcnditur truculen- tiflima Facit haec, ut ex viru fuo penetrantifli- mo ultima fepius experiantur. Hinc folliciti fem- per fuere Incolae de certo illius inveniendo An- tidoio; perfuafum fibi habentes, Creatorem ita difpofuifle Sapientiflimum , ut, ubi venenum dilTe- xninatum fit, ibi etjam repofita ejus habeatur Medkina. Nec falfo. Rudes enira & fylveftres Penfylvani, in radice penes fe crefcente, donum cjusmodi reconditum effe divinum leeti animad- verrere; quam etjam arcani inftar, nullo praemio Chnftianis Virginiam inhabitantibus, detegendi, fibi refervarunt; donec Dn. Tennentius (praeroio, ut fertur, a fupremo Senatu Anglicano definito) e tenebris, in tot hominum falutem, eandem protraxit. Hic, Medicina potitus, non fruftra

augura-

RADIX SENEGA.

120

suguratus eft, eam, cui tanta ineffet virtus in mafla fanguinea puriticanda a diro ejusmodi ve- neno, non omni vi deftitutam efle ad debellan- dum alios etjam morbos.

7. Orbi noftro erudito ulterius ne lateat exi- mium iftud SPECIFICUM, contra morfum Cro- talophori, in Specimine hoece Academico idem delineare conftitui, ea inductus fpe & fiducia, ut non iis folum noftra profutura fic opera, qui Maceriam tra&ant Medicam , fed Medicis etjam, Pra&icis, qui radicem nec viderunt, nec virtu- tem ejus experti funt, nec fcripta evolverunt, qua? idiomate Anglicano de hac radice nuperrime in lucem prodiere.

8- C^rotalophorus eft GENUS Serpentis, in quo

^ Scuta abdomen caudamque fubtus tegunt, nec non Crepitaculwn articulis urceolatis caudam terminat. Syftem. Nat. N. 91.

9. SPECIES generis du» tantum innotuere.

I. CROTALOPHORUS Durijfus Scut. abdom. 172. Scut. caud. 2i. Squamisque 3. Surina* menf. Grill. 17. Amcen. acad. 1. p. 500.

Virginianis Rattle Snake.

Suecis Penfyhanis Skaller-orm.

II. CROTALOPHORUS Dryinus Scut. abdom. 165. Scut. caud. 28. Muf. Princip. 24. Amcen. acad. 1. p. 296.

Tom. II. I Vipe-

II. CROTALOPHORUS.

i3o RADIX SENEGA.

Vipera caudifona americana minor. Catesby carol. 2. p. 42. t. 42. an?

Habitant nmbae Species in Amevica partibus, cum Meridionalibus , tum Septentrionalibus : prse- cipue tamen in Virginia, Penfylvania & Carolina, Brafilia, Mexico , Surinama, Canada, infra gradura elevat. 45.

10. DESCRIPTIONEM Animalium horum eo lubentius pra;tereo, quo magis in Diff. citatis fufficientiflime eadem tradita eft, eorumque Ana- tomia accurate exhibita a Tyfone in Att. Londin. N. 144. pofteaque recitata a Rajo de Ouadrupedi- bus 291. & quidem mihi praeterea fcopus fit, non Serpentem depingere, quin potius ideam tradere remedii contra vim illius veneni.

11. CAUDISONA fcil. Vipera, CROTALO- PHORUS Rattle - Snake , Skaller-orm, communiter hic denominatur Serpens, ob fingularem prorfus appendicem, quem cauds ferpentis hujus, nec ulli praEterea, quantum quidem in hunc diem in- notuit, animali, anneclere voluit Summus rerura Creator. Conftat haec quafi vertebris concavis, otTeis, elafticis, quarum quisque articulus fuo apice fubfequenti inferitur, ut decidere nequeat: unde evenit, ut, cum ferpens huc & illuc fe fle&at, vel etjam ad refiftendum praeparet, fo- num quafi ex tintinnabulo emittat, quo homo in- terim monitus mature fefe fubducat.

12. Dn. CATESBvEUS, recentiflimus fcriptor, qui in Carolina Serpentem ipfe vidit, & delinea- vit, fequentia, quae ad illuftrationem fpectant, adeoque nec heic omittenda, adfert. Caudifona

hsee

RADIX SENEGA.

hsec vipera fufco eft Capite, Oculis rubris, in Dorfo colore fubfufco, ubi etjara ftrice decurrunt irregulares nigrae. Ipfum Crepitaculum etjam eft fufcum, multis celiulis, inter fe connexis, con- flatum, membrana conftantibus, qu<e ad duritiem cornu fere accedit. Cellularum figura eft pyrami- dalis & undulata. Harum articulatio multa abun- dans fynovia, mobilitatem faciliorem partibus conciliat annulis inferioribus inclufis, ut eo me- lius ad latera eorum allidere poflint, fonuroque illum producere, qui exauditur, dum Serpens cau- dam agitat. Dum mordet hic ferpens dentibus fuis, qui interdum longirudine funt digiti unius transverfi, nonnifi pericuioiifljma exinde redun- dare poffunt Symptomata, pra^fertim fi longitudo dentium ejus ad nobiliflima maximaque penetrat vafa , quod flepius contingit. Si eveniat, ut magna aliqua Vena his fuerit pertufa, omnis fru- ftranea eft Medicina, nifi amputatio partis vulne- ratae illico inftituatur. Triftis enim docuit ex- perientia, quod hoc modo lEefus vix ultra minuta 5 aut 10 vitam fervare poflit, interdum vix ultra duo, & flc, antequam medicamentum vim fuam internam exferere poflk , occidit. Si vero in partem carnofam & mufculofam truculentos fuos infixerit dentes, fine vulneratione partis cujus- dam nobilioris , facra iis Ancora eft radix qua?- dam, ubi ad manus ftatim fuerit. Inter viperas horribilis maxime hic ferpens eft Caudifona, cum omnium earum & maximus fit & crudeliflimus. Maxima, quam vidi, pedum erat 06I0 vel no- vem longitudine, pondere aequans odlo vel no- vem libras. Horrendum hoc animal clam in sedem Chiliarchae Blake Carolinse fe furrepfit , ubi absque dubio fat diu delituiftet, nifi omnia do- meftica animalia clamore irufitato domum inhabi-

I 2 tan-

432

RADIX SENEGA.

tantes de hofte praefente commonuifTent : Canes, Porci, Meleagrides, avesque domefticae omnes, pari aeftuantes odio, fingularem fignificabant con- fternationem, crines criftasque erigendo ; &, ut acerbitatem fuam teftatiorem facerent, eam cir- cumcingebant , non tamen propias accedentes, quam ut ab invafione immunes eilent. Minas intcrim eorum fprevit , ienteque derepfit a). Hacc vipera, omnes inter, fumma in motibus utitur tarditate. Nulla aggreditur animalia, nifi quae, prasdae inftar, ei inferviunt, vel quae injuria quadam eam lacefiunt, dum agitatione crepitaculi vindiclam ante denuntiat. In eo Americae tra&u vencnatiflimus creditur hic ferpens efle: nec mul- ta obtfant, quin & ipfe credam, cum & maxi- mus fit, & maxima det vulnera, in quae magnam veneni ingerit copiam. Remedium, quod adhi,- bent Indiani, ne venenum ulterius fpargatur, praeter partis laefae amputationum , cujus ante mentionem feci, fuclio eft vulneris, ex qua opta- tus interdum obtinetur effecius, dum exiguum illud deprehendatur. Ab hoc malo liberati femel quotannis eodem, quo vulnerati fuerunt, tem- pore, dolores perfentifcunt periodicos (id quod etjam evenit ex pun&ione Tarantularum^. Ad- verfus morfum varias adplicant radices, ut Afa- rwn (13.) Prenanthes (13.) & radicem quandam (16.) quam Indiani ex Virginia & Carolina, ab interiori regionis fuae parte advehi curant, quam fecum in pera geftant, manducant, fuccum de- glutiunt, & mafticatam vulneri imponunt. Com-

muni-

a) Novaccalis Virgina depellitur Crotalophorus cultura Suurn , qui hujus hoftes funt infenfifllroi , & ferpentem totutn excepto capite devorant, tcfte Cl, Kalmio neftrate in literi» Philadelphja datis.

RADIX SENEGA.

muniter in tota creditur America, quod vi in- c-mtante gaudeat hic ferpens, attracti-va alias difta, qua animalia, ut devoret , invita ad fe impellat. Hujus rei teftis non quidem fui un- quam oculatus, fed qui omnes facli hiftoriam dederunt, quorum ingens numerus eft, in hoc amicifiime confoirant. Dicunt animalia, prsecipue aves' & Sciuros, quibus maxime vefcitur ferpens, r,on prius unum eorum refpexiffe, quam falien- tes, de ramo in ramum volantes, hoftique, fine 'animadverfione inftantis periculi , magis magis- que appropinquantes , gellibus & claraore per- turbationem eorum indicante, e fummitatibus arborum ad Serpentem usque defcendunt, qui faucibus apertis efcam obvenientem aflumit, & in inftanti devorat. Qui ab hac Caudifona fau- ciantur, magnum fentiunt dolorem, cum inflam- matione vulneris; refpiratio fit diffieilis, tuflis, fputum cruentum, pulfus durus & inflammato- rius; interdum debilis & celer. Vulnus fphace- Jus exurit, teefus intumefcit , & in faniem colli- quefcit caro. Sub Sirio ictus multo eft periculo. fjor, quam alio anni tempore. Hsc omnia D. Catesbaus.

13. Poftquam fedem fixerant in America fa- gaciores Europaei, Serpente hoc Caudifona vul- neratos diris his viderunt premi calamitatibus , fimul edo&i , fylveftres Americanos antidotum huic fibi folis fervaiTe fpecificum, radicemque iJlud eiTe, varias plantas tentarunt, unde in- tellexerunt plura efie vegetabilia, quae huic vul- neri aliqualem medelam 'adferrent; utpote

1. ARISTOLOCHIA Serpentaria caulibus infirmis angulofis flexuofis, foliis cordato- oblongis, I 3 flori-

134 RADIX SENEGA.

floribus recurvis folitariis. Gron. Virg. 57. Serpentaria Virginiana officinarum.

The Snake - Root of Virginia.

2. ACTiEA racemofa racemis longiflimis. Gron.

Virg. 37. Black-or wild Snake-Root Novanr

glicanis.

3. ASARUM e terra Mariana, violas luteae vel

afarinoc foliis ; Serpentaria nigra: Pluck. alvi. 53. T. 15. F. 3. Raj. hijl. 2. p. 1857.

Black Snake-Root Anglis.

4. PRENANTHES alba flofculis plurimis, foliis

hafoatis angulatis. Linn. Hort. Cliff. 383. (<*).

Prenanthes autumnalis, flore dilute purpureo deorfum nutante, fpicatim ad caulem difpo- fito, foliis fcabris incifis, caule fingulari. Gron. Virg. 89.

Dr. fVitfs Snake - Root.

5. VERATRUM luteum caule fimpliciffimo. Gron*

Virg. 195.

Refeda foliis lanceolatis, caule fimpliciflimo. Gron. Virg. 56.

6. OSMUNDA virginiana fronde pinnatifida cau-

lina, fruftificationibus fpicatis. Gron. Virg. 195. Fern Rattle Snake - Root.

7. CUNILA mariana, Thymus foliis ovatis acu-

minatis ferratis, corymbis lateralibus termi- nalibusque pedunculatis. Gron. Vtrg. 64.

Dittany. Virgin.

8. SANI-

RADIX SENEGA.

135

8. SANICULA canadenfs foliis radicalibus com-

pofitis, folioiis ovatis. Gron. Virg. 146.

Black Snake- Root. Coldenii. Radix fudorifera.

9. UVULARIA perfoliata caule perfoliato. Gron.

Virg. 37.

Radix cwn aqua contufa iUui Caudifona applicatur apud Noveboracenfes. Cold.

10. ALETRIS farinoja. Hyacinthus caule nudo, foliis linguiformibus acuminatis deutatis. Gron. Virg. 38. & 151.

Radix antifebrilis , catbartica*

14. Nullatn vero harum (13) genuinam fuiffe, demonftravit fatis dilucide Cl. D. D. Tennentius, Scotus, qui fua, nifi fallor, induftria, hoc ab Americanis fylveftribus tandcm. ante annum 1736, primum confequutus eft , ut veram dignofcere candide illum edocuerint. Hic nofter Tennentius eandem POLYGALiE effe fpeciem in fcriptis fuis poftea palam fecit, qiiae tamen fpecies Bo- tanicis hucusque parum cognita fuit, & qu?e a reliquis fpeciebus, fub vafto Polygalse genere comprehenfis , haud facile diftinguitur. Ut igitur genuino habitu fefe commonftret hcec noftra Po- lygala, vere inventas in hunc usque diem illius Species, in praefenti enumerare conftitui, ne in vera eligenda errori ultcrius porta pateat: hujus- que pra?tcrea iconem fubjunaam, cum in Biblio- thecis noftris rariftime confpiciatur illa a Pluke- netio fubminiftrata.

III. POLYGALA.

15. (^HARACTEREM generis Polygala?, cum ^ in Gen. Plant. Dn. Praefidis A7. 686:

I 4 fit

136

RADIX SENEGA.

fit definitus , de novo heic defcribere fuper- fedeo: illud folummodo inculcans, quod, uti Po- lygala Tournefortii & Pensa Plumerii fub eodem comprehenduntur genere, ita etjam eas, quae fub carina filamentofum fervant fafciculum, ut Poly- gala vulgares , & qua? talem fafciculum non fo- vent, ut Penaa, huc rcferre oportat. Unde nota exfurgit valde luculenta, fpecies in duas dividendi Phalanges, quarum prior criftatas, po- fterior imberbes continet.

i<5. SPECIES Polygala?, quse in hunc diem Botanicis & nobis rite innotucrunt, fequentes funt.

r. POI^YGALA vulgnris floribus criftatis race- mofis, caulibus herbaceis fimplicibus pro- cumbentibus, foliis lineari-Ianceolatis.

Polygala foliis lineari - lanceolatis, caulibus difTufis herbaceis. Virid. clijf. 70. Hort. ctiff' 352. Roy. Lugdb. 393. Fl Suec. 586.

(*) Polygala foliis omnibus acutis. HalL belv. 606. Polygala major. Baub.pin.2is-

(/3) Polygala foliis imis fubrotundis, fuperiori- bus anguftis acutis. Hall. belv. 606.

Polygala vulgaris. Baub. pin. 215.

(y) Polygala minor foliis circa radicera rotun-

diufculis. Vaill. parif. 161. t. 32. /. 2.

(<T) Polygala, acutioribus foliis, monfpeliaca. Baub. pin. 215. Faill. parif. i6j. Magn. monfp. 207.

Onobrychis tertia purpurea. Dalech. bifl. 491.

2. PO-

RADIX SENEGA.

2. POLYGALA bracteolata fioribus criftatis race-

mofis: carina criftis longiore, caule fuffruti- cofo, foliis lineari - lanceolatis.

Polygala africana lini folio, magno flore. Old. afr. 32.

Polygala frutefcens anguftifolia ramofa, flori- bus in fummitate velut umbellatis. Raj. app. 640.

Polygala foliis oblongo acutis, Hore purpureo Iatiori. Burm. afric. 204. t. 73. /.5.

Polygala africana glabra, florum galea binis criftis fimbriatis ornata ex involucro &ct Pluk. alm. 300. t. 53. /. 2.

3. POLYGALA bratteolata /3 floribus criftatis ra-

cemofis: carina criftis breviore, caule fuffru- ticofo, foliis lineari - fubulatis.

Polygala foliis lineari - fubulatis. Hort. cliff. 353-

Polygala frutefcens, foliis linearibus , flore majore purpureo. Burm. afr. 202. t. 73. /2.

Polygala africana frutefcens anguftifolia major. Tournef. infl. 175.

4. POLYGALA bracleolata y floribus criftatis race-

mofis, caule erecto fuffruticofo fimpliciffimo, foliis fubulatis.

Polygala aethiopica, ftricliiflimis glabris foliis, flore phosniceo. Pluk. mant. 153.

Polygala foliis linearibus acutis , flore pur- pureo miuore. Burm. a/r. 203. t. 73. /3.

Polygala capenfis, folio anguftiflimo , flore mi- nore, Pet. ficc. 247.

5. PO.

138

RADIX SENEGA.

5. POLYGALA bracleolata <T floribus criftatis al-

ternis , caule erecto fuifruticofo ramofo,

foliis linearibus obtufis fcabris. Polygala folio lineari obtufo, flore albente mi-

nimo. Burm. afric. 204. t. 73. /. 4. Polygala athiopica, anguftis hirfutis foliis,

flore obfolete purpureo. Pluk. mant. 153.

t. 404. /. 6.

6. POLYGALA myrtifolia floribus criftatis race-

mofo- fparfis : carina lunulata, caule fruti- cofo, foliis lanceolatis obtufis.

Polygala foliis lanceolatis obtufis, caule fru-

tefcente. Hort. cliff. 353. Polygala frutefcens , foliis oblongis glabris»

flore purpureo. Burm. afric. 200. 1. 13. /. t. Polygala arborea myrtifoha, capitis bonas fpei,

floribus albis intus purpureis. Comm. bort. I.

p. 87. t. 46. Raj. app. 64.0. Poiygala arborea, myrtilli fubrotundis foliis,

fru&u magno tordylii. Pluk. mant. 153.

t. 437. /. 4.

/3. Florum carinis crift.a deftitutis.

7. POLYGALA cruciata floribus imberbibus, fo-

liis quaternis.

Polygala foliis quaternis. Gron. Virg. 80. Polygala quadrifolia f. cruciata, floribus ex vi-

ridi rubentibus in globum compa&is. Pluk.

alm. 301.

8. POLYGALA ciliata floribus imberbibus, capfu-

lis ciliatis, caule herbaceo erecto. Fl. Zeyl. 268. defcr.

9. PO-

RADIX SENEGA.

139

9. POLYGALA glaucoides floribus imberbibus,

pedunculis multifioris lateralibus, caule difFu- fo berbaceo ramofiflimo, foliis acuminatis.

Fl. Zey\. 270. defcr.

10. POLYGALA veriicillata floribus imberbibus fpicatis, caule erefto herbaceo filiformi ra- mofo, foliis Jinearibus.

Polygala caulibus filiformibus, foliis linearibus alternis, pedunculis fpicatis. Gron. Virg.ij2.

Polygala quadrifolia minima marilandica , fpicis florum parvis albentibus. Raj. app. 6"30.

Polygala mariana quadrifolia minor, fpica par- va albicante. Pluk. alm. 153. t. 438. /. 4.

11. POLYGALA Senega floribus imberbibus fpi- catis, caule ere&o herbaceo fimpliciflimo, foliis lato lanceolatis.

Polygala caule flmplici ereclo, foliis ovato- lanceolatis alternis integerrimis , racemo ter- minatrice erefto. Gron. virg. 80. defcr.

Polygala virginiana, foliis oblongis, floribus in thyrfo candidis, radice alexipharmaca. Mill. lexic.

Plantula marilandica , caule non ramofo , fpica in faftigio fingulari, e flofculis albis compo- iita. Raj. app. 640. vide Pluk. phyt. 439, cf 453-

Seneka officinarum. Geoff. Mat. 2. p. 137. Senega, Seneka, Seneca Indis Penfylvanis. Ha- bitat in Virginia , Penfylvania , Marilandia.

12. POLYGALA mrefcens floribus imberbibus globofo - capitatis ; caule erecto herbaceo fim-

pliciflimo, foliis lanceolatis obtufiufculis.

Poly.

\

14®

RADIX SENEGA.

Polygala foliis lanceolatis alternis, caule fimpli- cillimo, corymbo terminali capitato. Gron. Virg. 80.

Polygala rubra virginiana, fpica parva com-

pacla. Pluk. alm. 300. Poiygala mariana, floribus rubris fpicatis. Pet.

muf. 462.

r3. POLYGALA lutea floribus imberbibus ob- longo-capitatis, caule ereclo herbaceo, fo- iiis lanceolatis acutis.

Polygala f. Flos ambervalis , floribus luteis in capitulum oblongum congeftis. Pluk. ahn. 301. Raj. app. 639.

Polygala virginiana, flore luteo capitato. Pet.

hort. 5. 8.

4. POLYGALA* Penaa floribus imberbibus la- teralibus folitariis, caule arboreo, foliis ob- tufis petiolatis.

Penaea arborefcens, buxi folio afpero. Plum. Spec. 22.

5. POLYGALA diverftfolia floribus imberbibus racemofis, caule arboreo, foliis fenioribus obiongo- ovatis, recentibus fubovatis.

Polygala foliis ramorum prove&iorum oblon- go-ovatis, tenellorum fubovatis, caule ar- boreo. Hort. clijff. 353.

6. POLYGALA Chamabuxas floribus imberbibus fparfis; carinae apice fubrotundo, caule fru- ticofo, foliis lanceolatis.

Polygaloides. HalU helv. 601. Chamarbuxus flore colutea?. Baub. pin. 471.

Cha-

RADIX SENEGA.

141

Chamsebuxus flore colutese llavefcente. Tour- nef. att. 1705- p. 3T2.

j3. Polygala fruticola buxifolia, flore ex pur- pura rubente. Tourn. inft. 175.

17. POLYGALA fpinofa floribus imberbibus Jate- ralibus, cauie arboreo fpinofo, foiiis ovali- bus mucronatis.

Fruticulus ramis anguiatis in fpinam definentibus. Folia parva fedi, ovalia, glabra, integerrima, fparfa, fubfeffilia, apice parum mucronata. Flo- res axillares , feffiles , albidi, folitarii aut bini. Locus JEthiopia.

ig. POLYGALA triflora floribus imberbibus, caule herbaceo ere&o, foliis linearibus alter- nis, pedunculis fubtrifloris. Fl. Zeyl 269.

IV. SENEGA,

17, OENEGA, five ilia planta, qua? veram ex- hibet radicem Raitle Snake-Root dichm, vel antidotum Crotaiophori , fpecies eft Po- lygalse undecima, cujus levem defcriptionena heic addimus , in Tabula II. vero Fig. 1. Radicem; Fig. 2. Herbam magnitudine fere naturali deiineatam.

RADIX perennis, fibrofa, lignofa, flexuofa, varie ramofa, apice feu bafi in varia tubercula di- latata, unde caules enafcuntur.

CAULES plurimi, firnpliciffimi, pedales, teretes, vix manifefie pubefcentes, debiles.

RAMI nulli.

FOLIA

RADIX SENEGA.

FOLIA fuperiora lanceolato - ovata, media an- guftiora, & magis lanceolata, omnia in petio- los vix manifeftos ciefinentia, integerrima, raargine nonnihil fcabra, utrinque giabra & viridia , fubtus autcra pailidiora, acuminata: quo bafi caulis propiora eo etiam minora, adeo ut infima vix lineas duas longitudine excedant, fumma autem poJlices duos trans- verfos longitudine, unicurn vero latitudine attingunt. Cofta longitudinalis folii fubtus promincns, teretiufcula , ad angulum re&um vafa exeuntia verfus marginem, fed admo* dum obfoleta, emittens.

STIPUL^ nulls.

SPICA pedunculata; terminans caulem, pedun- culo foliis breviore.

FLORES in fpicam tenuem digefti, albi, feffi- les, circiter quadraginta, innati SCAPO. ftriato *).

Eft adeo facies plantse fere Perficariae, aut Epilobii aquatici.

V. QUALITAS.

18. "DADIX folummodo Medicorum promeruit attentionem , cum huic virtute reliquse

non

*) Partes fiorum ab exficcatis fpeciminibus , quas ad ma- nus fuere, determinare non licuir, adeo ut horum ope ge- neris illuftrationem anneftere non potuerim. Quia vero de- fcriptio Godofredo inferta videtur e(Te Cl. B. Jufiei manu exarata, minus de genere dubuamus , poftquam cynofuran» acutiffimi ejusmodi Botanici fubierit; praeterca ipfe plantae Tsabitus vix ramofus , fpicatus, fiaccidus, foliis fimplicibus „ idem genus confirmat.

RADIX SENEGA.

i43

non poffint aequiparari partes. Hinc in praj- fenti neceffarium duxi, plenariam radicis tra- dere defcriptionem , ut eo melius a Medicis & Pharmacopcsis dignofci queat, ne falfas radices loco genuinas fubftituant.

*. Facies radicis eft lignofa, flexuofa, fubfpitha- malis, digito anguftior, in plures ramos di- varicata, fubnodofa, insequalis, cum Carina minus evidente fecundum longitudinem duc"U & radicem verfus idem latus Coarctante. Conftat radix hcec Cortice craflb & quafi re- fina faturato; Subftantia vero lignofa , foli- da, five non porofa, teretiufcula.

j3. Color Corticalis fubftantise albido - flave. fcens, cuticula cinerea obducla; Medullaris vero nivea eft.

y. Sapor hujus primo eft farinaceus, mox fub- acidus,* denique penetrans , excitans, urens fauces cum tufiicula, fere conftringens.

Sapor hic acris exurens fimulque acidus fingu- laris adeo fentitur , at fimilis in toto regno vegetabili vix reperiatur.

Odor nullus.

19. ANALYSIN feu adsquatam radicis Chemi- cam refolutionem in hoc themate fubjungere animus fuit; fed quum fufliciens ejus mihi defuerit copia , negotium hocce , prout volui, exfequi non potui. Interim taraen pro ea, qua licuit, quantitate, a Cl. Praefide communicata, nonnulla inftitui experimen- ta, ut inde cognofcerem, quos partes effent plantae conftitutivse , quibus pnecipua com- prehendatur virtus , quae denique medica-

menti

144

RADIX SENEGA.

menti forma optimam «egrotis opem pra?fta- ret. Ambse tin&urae, cum fpirituofa, tum aquofa, cum folutione Lacmus rubefcunt; cum Syntpo violnntm vircfcunt. Oftendit ita- que folutio Lacmus acidum, Syrupus vero violarum alcali, contrario modo; quod exin- de derivatur, cum acidum in radice latens citius detegatur folutione Lacmus, quam fyrupo violarum; cum fuccus ille Lacmus cum alcalino fit combinatus, fyrupus vero violarum cum acido. Hinc elucefcit & aci- dum & aicalinum quici adefie. Acidum porro demonftrat fapor, alcalinum vero mercurii fublimati praecipitatio , lenta licet , tamen contingens, alba quafi & nebulofa. Ex his allatis ac ex tin&uris tam aquofis quam fpi- rituofis, earumque fapore & modo agendi in partes oris interiores (36), concludo ra- dicem conftare particuiis tcrreftribus , refi- nofis, gummofis atque faiinis, fummamque refidere virtutem in falino - gummofis.

VI. VIRES. -

20. VTires bujus plantae funt evacuatoria:, refol-

* ventes , & forte vulnerarise, quse omnia clarius fignificabo.

21. SIALAGOGA: quivis enim, qui vel mini- mam hujus portiunculam deguftaverit, fatis percipit, quam copiofe confluat faliva ; movet prseterea in fauce fcreatus copiofilfimos.

22. Vomitoria evadit, dum in ratione fubje&i majori, quam par eft, propinatur dofi; licet nondum credam, quod a prudenti Medico

Prafti-

RADIX' SENEGA.

145

Pra&ico hac mente praefcriberetur , cum ob- ftent urens ejus fapor ac ignea fere acrimonia.

23. Purgans obfervatur, licet non adeo fpecifice: interdum enim leviter alvum fubducit, inter- dum usque ad catharfin; interdum in has vias ne minimum quidem operatur. Forte di- verfitas hujus effe&us a varia petenda eft fubje&orum temperie.

24. DIURETICA vis radici fere nativa adjudica- tur, qua efrkaciam fuam fingularem extra omnem ponit dubitationis aleam. Urinam enim pellendo, purulentum , putridum, five aliud ceconomice animali inimicum, e mafia eliminat fanguinea; quo locum fibi vindicaC inter pra;llantiflima medicamenta diuretica.

25. Diaphoretica non adeo eft confpicua, cum unice fere diurefi agat; au6la enim una ex- cretione, femper diminuitur altera.

26. INCIDENS eft praeftantiflimum tam in cali- dis, quam frigidis morbis; miriuiji enim in modum tenacem humorum compagem ac ge- latinofam dividit, & antiphlogifticam eorum diathefin folvit.

27. Expectorans egregium, dum levi quodam fti» mulo pulmones ad concufliones ftimulat.

28. Vulnerariam & Detergentem vim denique illi addit Cl, Tennentius, argumento a Pleu- ritide defumto; quo in cafu agat, necefle elt, balfamici inftar, abftergendo & pellendo urinara.

Tom. II.

K

VIL

H<5

RADIX SENEGA.

VII. usus.

29. Tn ICTU Crotalopbori. Hic fpecifica diutur- *■ na penes Americanos experientia & obfer- vationibus reccntiorum Medicorum, cxtolli- tur, modo jufto praebeatur temporc, antc- quam virus per univerfam humorum maffani fefe diiTundat. Hine omnibus cordatis Medi- cis adverfus noftrarum viperarum puncluras experimenti loco merito eandem commenda- mus; cum conftct, comerraneorum noftro- rum plurimos, harum ftepius fticcumbere ve- neno: nondum enim detexit dies certum ali- qucd Antidotum, ad quod in hoc pun&o, in inftanti periculo, fit confugiendum ; ne- que enim fpcm noftram implevit, quod adeo depraedicatum cft, oleum olivarum. Vide It. Gotbl. p. 306.

30. PLEURITIDE, PERIPNEUMONIA, Pleu-

ropneumonia , & Parapbrenitide. Videns DD. Tennentius eosdem , qui Crotalophoro vexati erant ,^isdem fere ac qui febribus hifce in- flammatoriis conflietantur , ur?eri fymptoma- tibus, quid in hifce valeret Radix aufus elfc experiri; ceffit ei adeo feliciter experimen- tum , ut nullum adhuc dum cognitum fit re- medium, cui tanta in his confanandis com- petat prserogativa *); unde hoc horum mor- borum unicum fpecificum dicere haud veri- tus ert. Optandum certe eflet, ut ]n noftris

etiam

*) Pro bac rnedicina in Pieuritide perfananda Tennentius prsemium 75 librarum a Parlamenco Philadelphiae obtinuit, Penfyh. Galett, 1739. n. 555.

RADIX SENEGA.

147

, etiam fervaretur Pharmacopoliis radix, cum meroorati morbi plurimos penes nos, pra> cipue de plebe, immature exltinguant. Di- vulgacis de hac re obfervationibus auftoris faepius nominati in Virginia, eo cum frucr.u in his cafibus ufurpari ccepit, ut raro tres aut quatuor jam e centum e vita decedant, cum tamen antea ultra partem dimidiara eo- dem defungerentur fato. quotannis.

31. HTDROPE & Aftbmate experimentis etiam eviftum, ob vim fuam eximie incidentem.

32. ARTHRJTIDE , Podagra, Rheumatifmo , pras- eunte itidem experientia, infignis etiam de- prehenfa eit radix.

33. MARASMO virginico. Hic morbus Virginia; elt Endemius, Europeeis prscipue dccretorius, qtii illuc advefti fuere. In hoc profligando magna certe pra^ftitit. Hsc ratio fuit , cur Dn. Tennentius eandem in incipiente Phthifi adhibuit, cum a?grotantium interdum profpe- ris rebus.

34. f~^RUDAM aut ficcam barbari eam appli-

^ cant a ferpente Caudifona percuffi.

35. PULVIS ad grana XXXV. pncfcribitur, afl: in forma liquida citius afflictis medetur.

36. Tinctura fpirituofa efl: Colore flavo , Odore vinofo, Sapore caiidiflimo initar ignis urente; qui calor & fapor ita oefophago inhserent,

VIII. PRjfcPARATA.

K 2

ut

148

RADIX SENEGA.

ut fi non femper vomitum, tamen nunquam non conatum vomendi excitet, cum multo fputo & muco. Hac ideoque nunquam ufus eft Tennentius.

TinUura aquofa primum Sapore & Odore eft fere vinofo ac grato, poftea vero peculiari fapore fere radici proprio, ad fauccs candem properante, femperque tuffim excitante vix coercibilem, dum operacur quafi pungendo & falivam provocando. Haec tinclura colo- ris eft albidi, & plerumque adeo mucilagino- fa , ut chartam vix penetret emporeticam five linteum, dum colatur. Nec hanc ad- hibuit Au6lor D. Tennentius.

Tinttura Vinofa, cum vino edentulo parata, Colore eft fubpurpurafcentc , Odorc medns & Sapore fere radicis. Dofis cochlearia tria. Hcec Tennentio fuit ufitatiffima. Conncitur hoc modo:

Rec Rad. Seneg. comminut. Uncias IV. - Vini Canarienfis\^ Libr. I. Stent in digeft. perTII. dies loco cal. Decant. col. ferva ufui.

37. EXTRACTUM fpirituofum eft Colore, Sapo- re, Odore tinclura? fpirituofse, fed mitius.

Extrattum aquofum Colore fubfufco, Odore gra- to vinofo balfaroico, Sapore primum acido, mox acri, pungente, ftimulante; adeoque fere cum radice eodem. Hasc duo nec un- quam praxi accommodavit Tennentius.

38. DE~

RADIX SENEGA.

149

38. DECOCTUM, quod toties ac tin&ura vi- nofa fuit ufurpatum, fequenti prseparatur methodo:

Rec. Rad. Seneg. dijfett. Uncias III. Aqua font. puriJJ. Libr. II. Coque ad tert. part. confumtionem. Cola per linteum cum expreffione, tepidum ofFeratur. Dofis Cochlearia III.

IS. THERAPIA.

39. ICTU Crotalopbori (29). Americani radicem * mafbcant, fuccum illius deglutiunt , mafti- catam de cetero vulneri imponunt. Idem etiam efficit Decotlum illius lacte edulcora- tum, quin imo tinctura vinpfa, cum in hifce pracparatis omnes radicis particulae junftis viribus agant.

40. FEBRIBUS pblogijicis (30). Ha? a Dn. Tennentio fequenti expugnantur medendi methodo: Circa initium febris primo fecetur vena in brachio vel pede ad X vel XII uncias fanguinis. Poft horas quadrantem dofin unam tintturce (36) vel Decacti (38) porrigit , tertia quaque hota eandem repetcndo , donec remi- ferunt fymptomata. Potus ordinarius fit in- fufum theze, aut radicum malvce melle vel faccharo gratum. Cibus fit puls ex farina cum aqua, panatella (Bouillon) aut poma aiTata. Si fymptomata fint pertinaciora, quam ut poft tertiam dofin fint dimminuta, celebretur iterum vena Jettio, ad quam etiam

K 3 pro-

RADIX SENEGA.

progrediendum, fi haec de novo exacerbari videantur: ita tamen , ut intra nyfthemeron femel tantummodo pertundatur vena. Raro evenit, quod ultra fecundam vel tertiam vi- cem neceffaria fit hsec medendi ratio. Mi- tigatis fymptomatibus quarta vel fexta hora folummodo repctatur dofis medicamenti: Si vero augeantur, intra brevius fpatium ilhid dari neceffe eft. Si Diarrhoea ex medica- menti ufu a?grotum pra;cipitare videatur, ra- rior fit illa, vel etiam fiftenda hauftu heic fimul praefcripto: t

Rec. Aqu. Cinnamom. f. v. Uncias II. Lapid. Cancr. ppt. Grana XL. Sal. Tartari Scrup. Semis.

Syrup. Cydonior. UnciamSemis. m. f. hauftus, una vice hauriendus.

Cavendum tamen, ne hoc vel aliud obftipans adhibeatur, fi diarrhoea fucrit critica, aut haec fine virium jaclura perfiftat: in alio ve- ro cafu

Rec. Rad. Seneg. pulver. Drachm. Semis. Specier. Diafcordii Grana XV. Aq. Cinnam. f. v. Unciam I. M. pro una vice.

Huic infiftit medendi viae Cl. Tennentius, do- nec in urina appareat fedimentum coloris la- teritii. Si enim levari videsntur sgrotis cum fedimento albo, minus certus eft Autfor de omnimoda crifi morbi, quin recidiva mul&entur.

41. Fri-

RADIX SENEGA.

41. Frigidis (31) in morbis & Dolorofis £32) abs- que febre, Radix curn fuis pntparatis, irf" curationem trahitur; pro fubje&i diverfitate dijudicatur tunc neceffitas Phlebotomiae.

X. SUCCEDANEA.

42. T>OLTGALJE VULGARIS (16: 1.) radix ■* analogam fere viriutem hac cum noftra habet Senega; huic tamcn & fapore, immo vi & efficacia longe eft inferior. Parificnfes *) hanc optato cum eventu in P LEURITIDE cum aftinibus adhibuerunt, licet vi debiliore agat. Screatus movet copiofos, & fmguis po- ftero die ab hujus ufu minus coriaceus & multo floridior apparet, tefte Godofr. mat. med. t. 2. p. 141. Valdopere miror, hunc Godofredum eandem folummodo ad XII. grana praefcribere , cum ad Senegam in dupla ratione tuto poflit aflumi. In votis omnino eft, ut non negligerent Medici noftrates, quid penes nos in viperarum puntfuris effi- cere poftct, tentare, donec copia effet veras Senega:.

43. VALERIANA ojficinalis Cfive Pbu, qux longe prasftantiori gaudet virtute) in tinttura cum Radice Senege a Dn. Tcnnentio fub- jungitur, & quidem* ad unciam unam cum femifle. Hanc valde deprsedicat in morbis Dolorofis (32:41) & Tabe, (33) unde brevi convaluere a;groti. Non omnes modo, uti

K 4 vera

*) du Hamel ail. parif, 1740.

152

RADIX SENEGA.

vei* Senega, excretiones pellit, fed etiam quidquam fovet anodyni, ,quod ipfe odor evidenter fatis indigitat.

44. DULCAMARA : ftipites in infufo potenter adeo omnes promovent excretiones: veluti alvum laxare, fudores elicere, menfes, Jochia & praecipue urinam pellere, ut his dotibus ad Polygalam hanc propius accedere prorfus videatur; immo etiam Valerianee. Cum jam omnia Antidota excellentiora, contra Ser- pentum Iftus, fint pcllentia & diuretica, perquam gratifllmum nobis effet, fi experiri etiam vellent Medici noftri, quali, & in ex- ftinguendo noftrarum viperarum veneno , & in febribus inflammatoriis curandis, hasc effec, efficacia.

XI. EPILOGUS.

45. "Dreviter fic &, ut opinor, perfpicue fatis hiftoriam dedi fpeciei hujus Polygalce, alias dicbe Senega?. Primam plantse bujus cognitionem , uti antea diximus, jufte defe- rimus Cl. Anglorum Medico faspius memora- to, Dn. Joh. Tennentio, qui in tra&atu fuo, hoc infcripto titulo: Effays on ihe pleurefy, Philadelph. an. 17 tf). in $vo. editO', eandem, cum multorum segrotantium ingenti com- modo, erudito orbi lubens communicavit. In Phyftcal disquifitions , five disquifitionibus fuis medicis ulteriorem hujus, quoad vir- tutes, ideam tradidit, quarum duas folum- modo Londin. an. 1735. typis idiomate Angli- cano, expreffas hucusque vidi. An quarta,

Tafe.II,

RADIX SENEGA.

153

quinta & fexta fub prelo jam ftident, vel du- dum publicam viderint iucem, prout hic nofter in prima fua pollicetur disquilitione, non certo definiam. Oleum tamen & ope- ram me non perdidiffe judico, dum excel- lens hoc & divinum fere remedium in popu- larium meorum inilgne emolumentum hifce vulgatiflimum reddere decrevi.

XXIII,

XXIII.

G E N E S I S C A L C U L I

QUAM

PR^SIDE D. D. CAR. LlNNiEO

PRO GRADU DOCTORIS fiftit

Stipendiarius Regius

JOH. OTTO HAGSTROM Jemtlandus.

Upfalia 1749. April. 5.

/. INTRODUC TIO.

I. \ JUTATIONI perpetuae omnia creata in V I triplici natura? regno fubjiciuntur, & unius deftrudio eft alterius reftauratio. Vegetabilia humum confumunt, ha?cque deftru&a in humum redeunt, unde primos duxerunt ortus.

Animalia vegetabilibus nutriuntur, & emenfo vitoe curriculo, humum, ceu originem fuam, de novo quafi formant.

Lapides deftruuntur quotidie, & e deftru£tis novi pariter generantur.

II. LA-

GENESIS CALCULI.

155

II. LAPIDES GENERANTUR. vel in terra Ut SAXUM Syfi. nat. 6. n. 31. in aqua ut TO- PHUS, S. N. 32. in aere ut STALACTITES, S. N. 33. in igne ut PUMEX S. N. 34. in Lapidi- bus nt iETITES. S. N. 35. in vegetahiiibus ut TARTARUS S. N. 36. in animalibus ut CALCU- LUS. S. N. 37.

III. CALCULI animalium II) funt vel Natu- vales vel Praternaturales : ad NATURALES re- feruntur :

«. Teftacea animalia, quae tegmina fibi parant lapidea, ut Conchoe, Cochleae, Patellae, Cypraiae, Lepades: in his obfervamus fpecies Marinas in- jftfucVas e(Te teftis craflioribus, quam fpecies aquae dulcis^ hasque, fcilicet aquce dalcis, tefta craffion, quam Terrejires.

/3. Zoophyta ajdifkant domicilia lapidea feu Co- rallia, in quibus habitant.

y. Avium ova teguntur crufta lapidea, quae eis brevi accrefcit, pridie enim antequam ponun- tur, ne veftigium quidem hujus teftae lapideae cernitur.

S. Cancrorum oculi officinis ut & tefta eorum, funt veri calculi, qui quolibet anno gignuntur & decidunt.

Omnes hi (ufiyS') Calculi funt indolis cal- careae, unde ex his uftulatis evadit calx viva cum aqua effervefcens, uti ante uftulationem cum aci- dis effervefcebant.

IV. PR^TERNATURALES Calculi (III.) in Bobus, Equis, Suibus , Canibus, &c. prae-

cipue

GENESIS CALCULI.

cfpue tamen in animalibus phytivoris, minus in carnivoris gcnerantur, faepe etiam in Homine.

V. NOMINA varia fortitur calculus, ratione Loci natalis & Liquorum, ex quibus componi- tur, ut

«. Calculus urinarius ex Urina in renibus aut vefica urinaria.

/3. Tartarus Podagrce e Synovia in geniculis.

y. Tartarus dentium e faliva dentibus adhae- rens.

<£. jEgagropila e liqucre gaftrico in ventriculo pecorum.

Bezoar orientale in Capris Gazellis di&is. S. N. 32: 8.

Bezoar occidentale in Rupicapris S. N. 32: 5. aut Mazamae Hern. mex. 324.

Pedra del Porco in Hyftrice S. N. 17: 1.

e. Cbolelithus e Bile intra veficulam felleam.

VI. CALCULUS HUMANUS Urinarius fun> mo cum falutis & vitte difcrimine generatur. Urgens igitur neceffitas mortales impulit ad quas- rendum auxilium contra tam horrendum generis humani hoftem. Hujus igitur generationem ri- mari, mihi in praefenti animus eft ; praecipue cum multo facilius praecavetur ejus generatio, quam promovetur ejus partus.

Medi-

GENESIS CAJ.CULI.

Medicorum ingenia femper exercuit hic *) cal- culus, quapropter variis Autorum fententiis de genefi calculi fuperfedeo, cum apud hiftoriai Me- dicae fcriptores iponte occiirrant. Anguftia? tem- poris & chartoe diffufum fcribendi modum haud permittunt.

Obfervationes & Experimenta mea, qua? huic materia? illuftrandie inferviunt, orbi eruditorum examinanda offero. Erunt illa, ut fpero, fuffulta veris principiis Hiftoria? Naturalis, Mineralogite, Chemiae, Diaetetices, Pbyfices & Phyfiologia? : quas fingula ad hiftoriam Genefeos Calculi con- currant, necelTum eft, ut modus mirandce hujus generationis rite & diftincle percipiatur. Felices illos praedico, qui e magno & abundanti penu omnium defideriis fatisfacere valent; fufficit mihi ex arcla fuppelle&ili pauca tantum depromere.

II. L 0 C U S.

VII. Ab omni humore $ corporis animalis ftagnante calculus nafcitur, hinc nulla corporis pars, in qua liquor diu retinetur; a calculo im- munis eft.

«. Calculus urince S. N. 37. 1. admodum fre- quens eft; in renibus natus Calculus renum audit, ad veficam delatus urinariam, ibique a circum- ambiente urina auctus, Calculus Veficce vocatur.

|3. Cal-

■) Calculi in corpore humano ortum , rem efie obfcuram, intricatam , nondumque ha&enus cognitam , Medici fagacio- res , quamvis & ingeniofiflimi , fateri coguntur. £. N. Cm dec, 1. ann. 4, obf, 16 7.

158

GENESJS CALCULI.

/3. Cahulus Salivcc S. N. 37. 1. vulgatifMmus eft, & dencibus plerumque accrefcit; in glandu- ' Hs etiam falivalibus & fublingualibus interduin repertus eft.

y. Calculus Pulmonum S. N. 37. 3. generatur ex muco pulmonum, horum glandulse ad fingu- ]as dicbotomias broncbiorum fitse, mucura fe- cernunt, lubricantem pulmones.

Lapicidce & alii, qui lapidibus csedendis, agris pulverulentis torrida seftate arandis, aut pavimen- tis fabulo fparfis mundandis occupantur, huic ex- pofiti funt. Nam pulverulenta materia lapidofa, per aerem difperfa, refpiratione in pulmones at- trahitur, a muco glandularum coadunatur, auge- tur, afthma, tuflimque ficcam excitat, adeoque tufliendo fepe expellitur, ut videre licet inter lapicidas Holmienfes & rnfticos Orfenfes Da!e- karliae, quae hanc ob caufTam Phthifi pulmonali plerumque moriuntur. Parifienfibus , pnefertim lapicidis, aqua? cretacece & vini potatoribus fami- liaris eft hic calculu*. VAILLANTIUS, celebris ille Botanicus, hoc fato periit.

cT. Calculus Gaftricus S. N. 37. 6. gignitur ia ventriculo ruminantium Pecorum a fibris aut ra- mentis radicum indigeftibilibus, ut & pilis linclu degiutitis, qui in globum compa&i crufta lapidea fenfim obducuntur, uti in Rupicapris alpium, Rhenonibus, Bobus &c.

e. Calculus fellis S. N. 37. 4. in Bobus ple- rumque nafcitur, e quibus Turcs & Judsei eura diligenter coliigun-t. Sxpe etiam reperitur in Ho- minibus , prsecipue obefis, & fpiritus vini potato- ribus. Generatur a Bile coagulata. Hujus calculi

fuper-

GENESIS CALCULI.

159

fuperficies polyedra, flava, figura indeterminata, ]a?vis, crufta duriore circumdatur , magnitudine plerumque feminis Vicise; in aqua natat.

£ Calculus Podagra poft paroxyfmum podagri- cum fsepe effoditur e riifuris articulorurn manuum, pedumque. In Mufeo Regio Societ. Londinenfis fervatur crus defuntti cujusdam Podagrici, cujus vafa majora funt impleta materia quadam calcarea. Monuimus ab initio hujus §. ab omnibus liquidis itagnantibus poiTe dari calculos; id quoque Obfer- vatores teftantur. Sic LISTERUS vidit calculos in Cerebro, Pulmone, Vcficulis Seminalibus , Utero, Ventricv.lo , Inteftinis, Articulis manuum & pedum. BOERHAAVIUS in Ore, Auribus, Oculis, mufculis Cordis > Placenta uteri, fiftula Ani. Alii in ipfa Clandula pineali *) , & fic in aliis.

In Mufeo p. m. Ziervogelii , in Pharmacopolio Regio Holmenfi, aflervatur cor, cujus valvulse exefae ad exortum aortse , earum loco tres val- vulas lapideas formarunt; idem cor, Celeb. Dn. PRiESES exemit cuidam famuio ex palpicatione cordis, cum tuffi ferina & fudore colliquativo, demortuo.

Omnes hi calculi («. /3. y. «T. £. ) funt indoiis calcarese, pariter ac calculi Naturales animalium (§. III.), nam calcis inftar cum • fpiritu nitri, vitrioli aut aqua forti efFervefcunt & folvuntur. Horum omnium frequentiflimus eft calculus urinse a)9 hinc ad coniiderandam urinam pro- peramus.

///.

*) E. K C. cent. 9. obf. 63.

a) Bilis & Urina praecipue Calculc* ginerant, Bcsrb,

GENESIS CALCULl.

///. U R I N A.

VIII. URINA eft excrementurn f. lixivium jriaffaj fanguincaj, fecretum per renes, deinde ad veficam urinariam delatum, ubi plerumque quid- (]iiam retinetur, tandem per urethram evacuatur. Ergo urina eft faex chyli, feu r'jfiduum maffai fanguinea;, poftquam vires vitae praecipuas dotes iibi alTimilaverunt, ad nutricndum, rcnovandum & fecernendum.

Urina maximam partcm conftat aqm, quae multum falis foluti continet, terra fubtili & invi- fibili, & pauco oleo *).

IX. MUTATUR URINA ab ingeftis qua oto- rem , faporem, & colorem. Sic a Terebinthina . Ju- nipcro, Balfamis, Afparago, Myriftica, Mace, Allio, Carduo, Cynara, odorata evadit; a Copai- va, cibis falfis, potu acido & vinofo, fipidior redditur; a Rhabarbaro & Curcuma flava: a fructu Opuntiae rubra; a feminibus Leviftici fufca.

X. Efculenta diverfa indolem urina? variant: ab efj VEGETABILIUM urina fit inertior, a CARNIUM acrior.

Neque heic reticendum, quod urina certis temporibus, & quibusdam in morbis plus fedi- menti ponit, ex, quo praecipitato tam multa Me- dicorum progrioftica in febribus.

XI. Confijlentia ingeftorum urinam quoque im- mutant. Dum Boves hyeme FOENO SICCO nutriuntur, urinam turbidalfi, fedimento plenara reddunt; at aeftate, cum VIRiDI HERBA pafcun-

tur,

*) Oleum hoc fcetidura amarefcens ex pinguedine & Ca= lore , quod ifchuria retentum, fgepe intra dies XVIII. necat, B.

GENESIS CALCULL

tur, urina limpida & clara confpicitur, vixque fedimentum relinquit. Linderjlolp.

Boves Ungaricos hyeme feirper calculo labo- rare, eundem vero, dum gramine vefcuntur, fol- vi, teftatur Kramer. medic. cafir. Cbir. p. 176.

XII. Omnia animalia, quae alimentis falfis deleclantur, per urinam SALEM reddunt, idem- que faj per evaporationem col'igi poteft.

Scorbutici, & illi, qui maftam fanguineam mul- to fale faturatam habent, urinam dant falfam, fcetidam, copiofo cum fedimento; horum urina muitum cruftae ad latera matulce, multumque ma- teria? tartarea; ad fundum ponit.

XIII. TERRESTRES PARTICULiE difficile quidem vaforum ofcula pertranfeunt ad f <gguinem; fubtiliffimaj vero quin intrent, cumque (anguine circumferantur , non eft, de quo haefitemus. Vir quidam Uluftris in Patria noftra per plures annos acido ventriculi laborabat , cui medendo varia abforbentia ipfamque Cretam afiumtbat; urina mifla, a creta per acidum foluta, .albida inftar laftis apparuit, evidens certe argumentum, quod particulae cretace-ae tranfeant ad maflam fanguincam, cumque ea circulentur usque ad veficam urinariam.

XIV. MATERIA heec lapidea (XIII), feu ter- reftres pa/ticulse, in omnium hominum corpori- bus generatur a cbyli faece (VIII.) ; forfan etjam ab eo, quod per viies vitae quotidie teritur de corpore humano *), quodque urina fedimentum

vulgo

*) Terra hgec tenuiffitna eft quafi ultimum folidum noftri corporis, cujus gluten erat oleum , vel aqua, vel utrumque. Hsec eft materies & vera mater. infelicis calculi, ut pulchre probavit Helmontius de Lithiafi. Tom. II. L

i6i

GENESIS CALCULI.

vulgo audit, ex quo latera roatulaD incruftantur. Haec crufta non folvitur in aqua utpote coalita a terra, fale, oleo & aqua intime combinatis VIII ). Sic mnteria calculi in omni urina efi , £f infeparabiiis a fanitate perfetta. Boerh. calc. 37.

XV. In .urina nuper mifla nullum animadverti- tur fedimentum, at frigefacta , opaca fit cum nu- becula, quse fenfim fundum petit; tandem^latera inatula?, particulis cruftaceis, veluti CryftalHs, obducuntur, uti Boerhaavius in Pralect. cle Calculo (Gattingae 1744. od.) hiftoriam Urina? pulcre de- fcribit: p. 33. 36. Sumfi urinam, inquit, recens reddilam, adbuc calidam, bominis fani, qtii nec ipfs unquam calculo laboraverat , nec in familia ejus cogni- ta erat fybiafis. Talis urina pojl omnes coctiones peractas reddita, fcil. 12. boris poft pajium ultimum, accepta fuit vitreis vafis cylindricis , quorum diame- ter erat fesquipollicis , ut microfcopiis primi generis poffet melius confpici; erat coloris citrini , apparebat liquor homogeneus , pellucidus , fed microfcopiis calens infpecla nullum dabat rudimentum calculi. Talis uri- na ab omnibus judicabatur ab omni calculo immunis, Reliqui per \ bora, tunc per microjlopium examinons inveni plenam corpufculis pluribus , fed aquabiliter dijinbutis. Hac per microfcopia apparebant floccu- lenta, qua non babebant aquabilem politam fuperfciem, fed aliquid tomentofi; ha particula avidijfime furfum & deorfum agebantur , quot defcendere videbantur tot videbantur afcendere. Nihil alteri praponderjibat in tota urina, fed omnia aquilibrata erant. Tandem aliquid albefcentis apparuit , quod prius non appare- bat; Tum videbantur Iotio inbarere Jlrata quadam fpirituofa pinguedinofa. Obfervavi tunc Jlrict.ijfime , quod