■r„.-^"'Si-
*if .
.;.;- \ " '• ^.r^'^^'.fetvi^!fS
^
f»'
vt)
n
« -J
iK^
^
/-■'■
.J^-^A-
m
w~
••
7^
• /^
^
J
f
\
.(
1
f
'i
Km
A',. V. '.
"^
^
J^/^r^;.
LIORVM
S AGROR VM
CVM GLOSSA ORDINARIA
lAM ANTE Q^V I D E M A S T R ABO FVLGENSI COLLE C T A-
NVNC AVTfeM . ;;;^
NOVIS, CVM GRAECORVM, TVM LATINORV M PATRVJW
EXPOSITIONIBVS tOCVPLETATA:
Annotatis etiam ijsP, quse confufe anteacitabantur,Iocis:
Ec Poftilla Nicolai Lyrani ; Additionibus Pauli Burgcnfisad ipfumLyranum.* -^
acadeardem Matthix Toringi Rcplicis;
' Per Fratrtm Trancifcum Feuardentium Ordinis Minorum , loannem ^adrAunu i
(f Jaco^umCuillj, Do^oresT^heologos Pari/lenfes,:
TOMVS SEXTVS
Hac fane quidcm Vencta editionc ^ quam plurimarura didionum mendls expiirgatus , multijquoqucverbis, & vcrfibusaliaspractermiflis fuppletus.
7..
V F N E T 1 1 S> M D C I
.«^.
Llbrorum qul Sexto Tomo contlnentur, Authorumque
,5^
qui In fingulos citantur^ feries .
rpiflok D.fauU .
AdRomanpsT. \^(\ C^orinthiosi. qnlnthasir; >i ^ bphcdos I . Philippcnfcsi. Coloircnfcs I . ffJiSf ;>h)ni.ccnfes i. 'Timothcuniz. Titum I. Hcbrarosi.
Quas explicant. A Algcrus.
Amfcrofius . «^— - Ambrofius Catrarinus. Ammonius . AnaRalius. S.Andrxas. ^
Anfclmus. Arnobius . Atl^atiafius. Athcnagoras. Auguftmus. -
B Bafilius.
Bcda Vcnerabilis. Bcrnardus.
Canoncs Apofiiolorum. CairiaoLis. Chryfofjlomu? . Cleriiefts Romanus . Clcmens Alexadrinus. Cyprianus.
Cyrillus Hicrofolymit. Cyrillus Alexandrinus.
D Damafccnus. Dionyfius Areopagita. S.Dominicus.
E F phrem Syrus . Epipbanius. Euthymius. Eufcbius Ccfarienfis . Eufcbius EiBificnus.
F
Fulbertus. Eulgcntius.
(j- Gcnnadius . Grcgonus Magnus . Grcgorius Naziiizcnus Grcgorius Niflcnus .
H Havmo . Hcgefippus.
Hefichius . Hicronvmus . Hilarius. HJdcphonTus. Hugo dc S. Vittore,
I lacobus frater Domini T facius. Idiota. Ircnaus. liidocus. luo Carnotcnfis . lufiinusManvr.
h ^
Eact;intius l^irmianus.
LcoPapa. M
SMarti.nlis. Minutius Felix.
C3
Oecumcnius. Optatiis Milcuitanus . Origcncs.
P Pafchafius. PctrusBlefcnfK. Petrus Damianus j^i 35 Philo ludxus. Photius. Pius» Primafius. Profpcr.
R Rabanus.
Richardusde S.Vi£tt Rupcrtus.
S Sedulius. Seucrus Sulpitius. Sophronius .
T Tclefphorus. Tcrtulhanus. Theodorctiis . Thcophylactus. D.Thomas dc Aquino.
V Viclorius.
A
Anibrofius. Athanafius . Auguftinus .
B Beda Vencrab. Bernardus.
C Chrvfoftomus. '
Clcmcns Romanus . Clcmcns Alcxadrinus. Cyprianus.
Cynlhis Hicrofolvmit. Cyrillus Alcxaudrinus.
D" Damafccnus.
BcdaVcnerabilis. Bernardus , Bocthius .
C
C;rfu-ius Arclatenfis. •Clcmcns llomamis . Clcmcns Alcxadrinus.
bioaylius Arcopagi;a. Concilium Laodiccnfc
Ephrcm Syrus. Epiphanius. F.ufcbius Ca:faricnfis . Eufcbius Emiircnui. .
F Fulgcntius .
G ..;.:LL Grcaorius Maa;nus.
Concil, Milcuitanum. Concil. Vvormacieirfc . Concilium Mcldcnfc. Cbncilium Florcntinu. Cornclius prmius. Cyprjanus . Cvrillus Alcxandrinus. ,s Hicrofoilvmic,
^ jrcgoriu^ ivi.iu,ims. ,
Grclonus Niircnus /fpiJi^: ■ i^i-pii
H Hicronymas. ,- Hilarius. . y r Hippolytus .
I Ircn;«us. ' Kidorus . . luflinusMartyf.
Laclantius Firmianus.
M Martialis. Maximus Epifcopus.
O Oecumcnius. Origenes.
P Philo ludxus. Profper. Prudencius.
R Rabanus. Rupcrtus.
T TcrtuPianus . Theodorctus.
EpiHoU Canonfct.
lacobi r . Petri i. loannis 5. luda; I.
A Alexander primus. Ambrofius. Anafiafius. Athanafins. Augufhnus .
B . Bafilius .
Dam.ifccnus. ^ Dam.aiUsPapa. * ; • Didymus Alcxadrinus Dionvfius Arcopagita
E Ephrcm SyruS . Epiphanius. Eufebius Cefaricnfis. Eufcbius Emifrenus. Euodius. Euthiniius .
F Fulgcntius .
G GrcgoriusNaziazcnus. Grcgorius Primus . Grcgorius Magnus . Grcgorius Niflcnus.
H Hieronymus.
Innocentius Primus . Ircn;Eus.
lunilius Aphricanus. iuftinus Martyr.
L LaAancius Firmianus. Leo primus.
N Nicephorus .
O Oecumcnius. Origenes.
P Philo ludanis. Profpcr.
R Rabanus.
S Salui;uius Maflilicnfis. Scneca Philofophus.
Tertullianus. Theophyladus. Theodoretus .
.t t/tpocatypfis ioannif^ \
hanc illufiranf.
I
' A
Amhrofius, Andreas.
Arcthas Cappadox. Athanafius. Auguftinus.
B Bafilius. fj Bcrnardus .
C Clcmens Romanus , ^ ' Glemens/^Icx^it-f^ms. Cocilium Ancyranum. Cocilium Toletanum. Cvprianus . Cyrillus Alexandrinus.
D Dam.ifcbrius. Dionvilus Areopagita.
' E Epiphanius. Bufcbius Emiflcnus. Eufebius Ca:faricnfis . Euthymius .
G Gilbertus . Gregorius Ma.gnus . Gregorius Naziazeniis
H Haymo. Hieronymus . Hilarius .
I Ircneus.
lulianus Toletanus . luftinus Martyr .
L Laftantius Firmianusi
M Methodius .
O Oecumcnius. Origencs.
P Primafius .
R Rich.irdus a S. Vi<^orc, Rupcrtus .
T Tcrtullianus . Theodorctus.
5
6
P R AE F A T I O S. H I E R O M Y M I"
IN OMNES EPISTOLAS
SANCTI PAVLl.
B
jordiiuuit
Temil. libr. 4c Pudici- - lia, cap.io Eufel». libr. 4. biA. cap. 38.
Rimum qua:ritur , quarc^ poll: euangclia , oux fup-
! pkmentu legis iuut, &: 111 quibusnobis exempla, &: prarcepcaviuedi pleniflmie (iigefta iunt, voiuerit Apo-
ftolus has epiftolasadlin-
gulas Ecclcfias deftinare ? Hac autcm caufa fa- dum vr , vr fcilicct initia nafcentis ccdefia: no- uiscaufiscxiftentibus pr?ueniret, &vtpr?lentia atq;orientia rcfecaret vitia: & poftfijturasexdu deret qua^ftioncs cxemplo prophctaru , qui poft edicam legem iVloy fi , m qua^ omnia Dei man- datalegebantur , nihilommus tamcn dodrina fua rcdiuiua fcmpcr populi comprefterepcccata, & proptcr cxcmplum viuendi libros ad noftram etiammcmoriamtranrmiferunt. Deindequs- ritur . Cur non amplius.quam decem epiltolas ad ecdefiis fcripreiitPDecem (untcnim cum ca^ quicdiciturad Hebrajos. Nam reliqua?quatuor addifcipulos rpecialitcr funt porreCt^.Vtoften- derccnouum non dilcreparcavctcri Teftamen- to , &: fi: contra lcgcm non £iccrc Moyfirad nu- mcrum primorum dccalogi mandatorum luas cpiftolas t dcftinauit,& quot illc praiccptis a Pha raoncinftituitlibcratos, totidcm hicepiftolisa diaboli , & idololatria: feruitutc cdoccc acqui- fitos.Nam,& duastabulaslapidcas> duorumte- ftamentorum figuramhabuiftc , viri cruditiffimi .tradidcrunt. Epiftolam fane, quxadHebraros ' fcribitur,quidam rauli non cffe contcndunt, co qu6dnonfitciusnominctituIata,&propterfcr- monis ftyliquc diftantiam,fed auc Barnab? iuxta Tertullianum.aut Luca: iuxta quofdam, vcl cer- leClemcntisdifcipuli apoftolorum, &epifcopi Romana: ccdcfiae poft apoftolos ordmati . Qui- bus refpondcndu m cft. Si propterca Pauli non crit,quia eius non habct nomen : crgo nec alicu- ius crit,quia nullius nominc titulatur . Quod fi inconucnicni , abfurdumquecft, ipfiu? magis elTe credenda cft,quae tanto dodrmx (ux fulgec cloquio. Sed quoniam apud Hebra^orum eccle- fiasquafi deftru6tor lcgisfaliaiulpidonehabc- batur.voluittacitonomincdefigurislegis, &VC
ritatc Chriiti rcddcre rationcm, neodium nomi nisinfrontepra^iiiulativtilitatcmcxcludcretlc-
dionis. Non cft fane mirum,fi eloqucntiorvi- dcatur in proprio,id cft, Hcbra^o, quam in pcrc- grinojid cft,in GraEco,quo czter* epiftoL-c func
rcriptae
fcripta: fermone Moueretiam quofdam,quaro Romanorum Epiftolain primofitpofita,cum eam non primo fcriptam ratio manifcftct. Nam hancfc proficifcentem lerofolymam {cripfifte teftatur , cum Corinrhios, & alios iam antc, vc minifterium quod fecum portaturuscrar, colli- gercnt,hccrisadhorcatusfit. Vnde, &intclligi quidamvolunc,iraomnc.scpiftolasordinaras,v£ prima poneretur, quamuis pofterior fueric deft»- nata.vtpcr fingulasepiilolasgradibusad perfc- dioravcnirctur llomanorum namquepieriquc tam rudes erant , vt non intelligerent Oei fc gra- tia,& no fuis meritis cfle fal uatos, !& ob hoc duo * intcrfepopuliconflid:arcnt.Idcirco illosindige e rcaircriccorrigijvitia Gcntilitaris pnoracommc morans:Corinihijs autcm iam dicit fcienrix gra i. Cor.j.a tiam cflc conccilam , & no tam omncs incrcpat. quamcur peccantesnon increpauerint, repre- hendit.ficucait : Auditurinrcrvosfornicatio. Et iterum : Congrcgatis vobiscum meofpititu itjasb tradcrehuiufmodi Sathan.T . \n fecunda vero laudantur: & vt magis ar magis proficianr,com- monentur. Galatha» vcro iamnuHiuscriminis arguuntur, nifi hoctanium, quod callidiffimis pfeudo apoftolis crcdidcrunt. Ephefi fane nul- la teprarhefioncfcd multalaude iunrdigni,quia fidcmapoftolicam feruauerunc. Philippcnfcs ctiam multomagiscollaudantur, quinecaudirc '•Thcfl".». quidcmfalfosapoftolos volucrunr. Th^fl^aloni- cenfesnihilominusin duabus epiftolisomnilau dc profequirur,eo quod non ictlum fidem incon- F cuflam letuauerint veritatis,fcd ctiam in pcrfecu tionc ciuium fuciintconftantesinucnti. Coloi- Coi,».» fcnfisautem cales crat , vc cum Apoftolo vfi cor- poralitcrnonfuiflcnt, haclaudcdignihabercn- < tur. Etficorporcinquicabfensfum.fedfpiricu vobifcum fum , gaudens, & videns ordinem ve- i.Theff.t ftrum.DcHcbrJEisvcroquiddicendumefipquo- rum Theflalonicenlcs, qui plurimia laudati iunt, imitatoresfadicflcdicuncur. Sicutipfeait. Et vos fratrcs imitatorcs fadi eftis cccltiiarum Dci, quiEfuntinlud^a. Eadcmcnimpafsielbs , &^^^ vos a contribulibus veftris , qu^, & illi a lud^is. ' ''°'^ Apud ipfosquoque Hebra:oseadcm commemo racdiccns. Nam,&vin6liscom,pafrieftis,&ra- pinam bonorum vcftrorum cuna gaudio fufccpi ltis,cogoofcentes vos habcrc mcliorcm, &ma'. ncncem fubftantiam.
Scxtus Tom. a a
<!
PROLOGVS SPECIALIS
I N E P I S T O L A M
AD ROMANOS.
D
r
Bxo<i.i4.e
Ibii t}>4
Sicod. i},d
Omant funt , (jm ex //*-
dAts, ^ Genttbus credi-
derunt. Hifuperbacon^
tentione 'volebantfe alte-
^ rutrumfuperponere. Na
^^ ^ luddidtcebant: Nosff^
muspopulus DetiCjuos ab imtio dtlexit^ etfo- m. jii\ ^^y^ j^Q^ circuncijfl ex genere <iAbrahamfan cia defcendimus ex Hirpejet notus retro apud ludAum tantum 'Deus. Nos de <iAe^jtftof- gnis ^ei , Cf 'virtutibus liberatiymare ftcco pertraflmmuspede, cum inimicos qrauiffimi fluBus inuolueret.N obis pluit mana Domi- nus in deferto , et quafi filtjsfuis c^leflepabu ^ lum minifirauit . Nosdienociu^incoluna nubis ignif^. prAcejftt , njt nobis tn inuio iter oftenderet . Atq-, vt cgtera eius circa nos im~ menfa beneficia taceAmuSjnos folidiqnifui^ mus Dei legem accipere, et voce Dei loquen- tisaudire i eiuf<j^ cognofcere 'uoluntatem.In qua lege nobis proximtis efl Chriflm^adquos etiam ipfefe njenifle teftattis eft dicens : Non njem, nifi ad oues, q ^erierant domus Ifrael: cum vos canespotius , quam homines appeU lauerit. Aequu ne ergo eft,vt idola hodie de- ferentes, quibus ab initio deferuiflis nobis co- paremini : Cf nonpotius profelytorum locum exlegis autoritate^ confiietudine deputemi ni^ Et hoc ipfum non merebamini^ ntfiquia largafcmper ^ei clementia voluit vos adno flram imitationem admittere . Gentes etiam econtrario refpondebat: Quanto^enim maio- ra erga vos Dei beneficia narraueritis ,tanto maioris 'vos criminis reos ejfe monUrabttis. Semper hts omntbus extitiftts ingrati . Nam ipfispedibus quibus aridum maretranfiftis, ludebatis ante idola, qu&fecifiis : ^ in ipfo cre quo paulo ante ob necem aduerfariorum^ C domino cantaueratis , fimulacra^vobisfieri fopofciflis ; illts ocults quibus venerado Dett in nube,ueligne cenfpicerefoUbatiSifimuU'
Mm.ijr.c
cra intuebamini. Manna quoque 'vobisfafti^ dtofuit , ^femper tn defe^to contra domtnu murmuraftis,ad Aegyptum 'vnde 'vos manu 'valida eiecerat,redire cupientes . Quidplu- ra? Itapatres veflrt crebra prouocatione do^. minum trritauerunt, vt omnes in eremo mo- rerentur,necplus exfenioribus eorumiquam duo homines terram repromijfionis intraret. S.edquidantiquarepltcamus , cum etiamfl illa mintmefecijferis.de hocfolo nemo 'vos di- gnos venia iudtcaret , quod dominum Chri- fitim prophetarum fmper vobis 'vocibus re- promtjfum, nonfolumfufcipere noluiflis,fed< etiam morte peffimaperemiftis?Quem nos,vt cognouimus ,ftatim credidtmus,cum nobisde eo anteanonfueritpradtcatum.Vndeproba- tur, quod idolis feruiutmus,nonobfiinationi e mentisyfed ignorantta deputandu Quienim cognitum iltcofequimur, olim 'vtiquefeque- remur fi antea cognoutffemus. Sic autem vos degeneris nobtlitate iaClatis , quafi non mo^ rum imitatio magis , quam carnalis natiui- tas fllios 'vesfaciat effe fanBorum. Denique Efau, ^ Ifmaelcum deftirpe fint Abraha, minime tamen infilijs reputantur. His tali- ter altercantibus,Apoftolusfe medium inter- ponens , itapartium dirimitqu&ftiones , *vt neutrum eorumfua iuflitiafalutem meruif- fe confirmet,ambos veropopulos, ^ fcienter, ^ grautter deltquiffe.Iud&os quidem, quod perprmaricationem legis Deum inhonoraue rint . (jentes *uero , quod cum cognitum de creatura creatorem^^vt T)eum debuerant ve- nerari,gloriam eius in manu fa£ia mutaue- rintfimutacra. Vtrofque etiam fimiltter ve- niamconfecutos 3 ^quales ejfe 'veriffimara* tione demonUratf^ prsfertim cum tn eadem ^ legepr&di^umflt, ^ lud&os, ^ Cfentes ad Chriflifidem 'vocandos effe oflendat.Quam- obrem 'vicijfim eos humiltans , adpacem , ^ eoncordiamcohortatur.
JO
n
PROTHEMATA IN OMNES EPISTOLAS PAVLT,
Sx rra Jiicroa.
^cSla
N £p!ffol'S qurdS funt gcneralfa, qus om- nibiis conucniur, quzdam fpccialia qux ad fin2,ulospcrtincar.Primoconfiderarda,gc ncralia.dcinde vidcamusqua: lint fpccialia. Hxc irnquefunt gcncralia. Quxritur quare port Euagelium fcriprajfunt £p:ftolx,cu in Euangclio fit do«.lrinA perfcilio, pcrlciia rcgula viucdi,ho- neftoTuqiioq; morn integracoformatiot^Eftctqoquarcdi- cantur EpiftoIa:,& qu.c matcria earum;& cois inrentio om- nium.Dcindcqnarrirurdcordincenru^&rnnmcro.H^cpdi- ■fta gcncralia funt oibus Epiftolis coucnicntia. Ifta vcro fpe- cinhk funt. C^iiarrirur cniin qmlinis fcribantur,&: caufa fcribc- di;quid cc in lingulis fpccialfter intedaf . Prima: qoni fic rfi- detur.(;^od io fcnptij funt poft Euangcliu.vt in cxordio na- fcetis Ecclcfi(j nos cotra callidas h?reticoru pr^munircc op- pugnationcs,orietia quoq; vitia rcfccarct,8d pofi futurasex ciuderct qoncs. In Euangdio naquc fic difta funt qua:da,vc tacile male intelligentibus ambigJitas,^: crror fubonrctur. Sicutilludquoddranno. p.Chrif^nscflcbnptizatus; vnde cuida herctici voluerur c6cipcrc,vt nullus antc jo.annu rc- ^c baptrzaretur. Erat ct pr^tcrca qu.cda in Eu.1selio fic ob- fcurcdifta.vt indefidclcj et dubitarent.Itaq; proptcr haerc- feshas,&:aliasqu^tnncin Ecclcfia pullulabantcxtirpadas, « if^asApofTolusfcripfitcpif^olis Hisitaq;dccaulisprqdiajs •^ ppf^ cuangclia fcripta: funtcpifloK-e. non fupcrfiuc,fcd que- • admodurn prophetizpof^lcgcm,ficcp«flol2 pofteaagclfa '• valdcfuntvtiles,&:ncce(raria?. Qnamuiscnunmlcgcfuc-'
rit pcrfcfta dotJrina,nec aliud in prophccis quam in lcgc co tinctur, quardam tamcn ibi crant lub velamme dida qux in prr»phetis apcrtius cxpofita quodammodo djlucidam ur,
NOcandum quoquccf^,q3 hocopus 4 quibufdam voca^ fupcr addifo : Et cft tradum de pcrabola ilia cuagelica tiit.IB.a qua dv.Homa q:i'iiam deftendcbtt *li le^ufalc in Jericho , & tncidit in latrones, i.humanum gcn» q^ dc caclcnis lcrufilcm patria defccndit in mundum,intcr malignos vidclicct hoftcs.iijj/a etiam dejpoliaucrm eum & flaZ" imfQfitit nktTHnt ftmminQ rtlUlo
i. di-
t.Cnr.ia-a .Cor 7.a
|fU<ti>i
> ->
Prooeminm Nicolai dcLyrain Epiftolas Pauli .
Sapitcia Piii> ?
^* Ifiipttirf
r Cccdefcripfi eamtibitripliciter. Prouer.ji c.Quod '"' verbum de fapicntii defcriptione diciturSapientia Pauli Apoffoh principalitcrcoiififtit incognttionc Dommi Noftri lefa Chnfti pro redcmptionc huma ni generis pairi.proptcr qood dicit Panlas. i.ad Co- rinth.t.a. T^n iudicam f/it aUqudfcm inter vos,iif:tantum Iffmin CUrifturn, ^ hfnc crufifixum . Hanc aatcm fapientiam dcfcripfit tripliciter,f.litteri$ Hebratis,Grzcis,& I.atini». ficur praefigura- tum fucra't in defcriptione litoli Crucis qai fcriptos fuit Hebrai- ce,Grxce,& Latine,licut habetur loan. i j.d.Per hoc enim qaod m tribus linguis fafta foit hxc dcfcnptio,fiearata fuic fld5 Chri C fli cfucifixi P totu orbc forc jcncralitcr publicanda,quod potif- fimcimpletu fuit p doftrina Pauli Apofloli,& fcnpturS.Propter quodpotuitdiccroerbumpr^afTumptum; Frcfdefcripfi.&c.ln «juo notanttr quatuor caufx huiui Apoiloli doftrinx, f cffefti-
na,finalis,& formali».
Circa primu cfl Botandu,quod licet Paulus fuit fcriptor huiu j doftrinx, quod noiatur cu df: tcce defcripfi , hoc tii fuit mimftc- tialiter;Chtiflu$autprincipalitcr;^pteTquoddicitadGal.l.b. 'hlotum vcbisfacicfratres Euangelium Chrifit tquodeuangtlii^atum efl a me ; quia uon tfifecundum hominem , ntque enim ego ab bomine MC(fpiiUud,& nttjue didici,ftdperreuelati*nem leCu Chnfli. & idco «]uia Chrifto reuclante,& diftante hanc doftrina dcfcripfit.con- Bcnienter dicere potuit verbumBaiuch , quod habctur lerem. J 6. d. Ex ore lotiuebatur ad me ijuafi legens inliJno emnes fermones iftosi& e^ofcribibam in vr,lumi>ie atramcnto. B<iinch qui interpre- tatur bencdiAuj . figura fuit Apoftoli qni confccutus cft miferi- cordiam,&b<nediftioncmDei.Ieremi3s,vcroquiintcrpretatnr excclfuj Deo.Icfum Chriftum figurauif quem Deu$ patcr exal- tauit, & dedit illi no.quodeli fuper omne no. vt dicitur Philip.l.b. & ideo bcne potuit dicere Paulu» Apoftolui de Chrifto; Ex ore fuo loquebatur ad me qunfi legens in /i.i.diftinfte, & apcrtc mihi re- oelando j & cgo fcribcbam fecundum cins rcuolationcm in volu- Ifiincatramenfo . Epif lola» emm fuai faltcm aliquas, vcl proali- quaparte eaifi manu propria cofciipfit. vndc in finc primx Epi- ftol» Cor.d.dicitur; Salutati,, tnra manu Tauli. fupple fcripta cft. hoccnimmodofignabatepiftolasruajpernotariucofcriptas.ne fuo noie ci' epiftoi? a falfis apoUolii fcript^.a fidelib.rccipercnf.
Circa fecftdu lcicd&,«juod fitut inphilofophia naiurah corpui
mobilc
i.diucrforum dogmatumerroribui cum fubfugauerunc.^c cidit autemmfacctdos quida>n,& Uuita dim tranfirent eadem vig , eo vifo praterirrHnt.Ltx.n.S^ prorhct^ humanum gcnus cura rc non valiicrunt. Samariia-ius ai4tem.c\.\f\os ille verus, videlf- cet Chriflus iterfaciens.,i.c<ittncm afIumens,mi/>WW/:* motus eft. Et apprvpians alligauit vulncra eiiis ir.fundens okum.,& vinura,'\. gratiam fpirituffandi,.V noui Tefll. doarinani,qua: fic inc bnac , vc tcrrcnorum defideriorum obliuifci faciac.Ef impo- nens Htumiumentoduxitinfiabulnm & protidn duof denarios diccs fiabulatiouuram illius habe,&fi cjuid fuperero^aueris^e^o eum redie to redd.im tibi . Dedic enim Apofiolis, & ca^teris doaoribus nouum, & vetus Tcf?m qui plura fiipereroganerunc, vc Paulus, &mBltiaIij. Potef^cci.im pcr hoc opus illafcala ^'^^'^^-'^ flgnificari , in qua vidit fscob afccndcnrcs Anaclos , quo- - rum cypum gcffit Paulus cum ad certium caelum raptus cf^, *'^ vbi vidit fccreca,&c. Condefoendit eriam incantum huma- *•* nir ici , & fragilicaci, vc dicerecvf^ir reddatdebitmn fxori ,
E'>iflolxdicuriturfup?rmi{fx,i.fupereu.ingdium milTx . Haimo Quatuordecim funtcpif!ola:, dccem ad ccclefi,is, qua- tuoc ad perfonas , niquonumcro voluitoftcndcrccuan^^e- u lio,& legi fe concordarc. Djnariusnamquc,iddccaIo-'^u n u P'''»'«2'» cgis,quaccrnanusad cuangeliapcrcinccRomanfs fn hac c- piftolafcribicproalccrcacionequ;ccracinccr ;]los. Alccrca- tio aucem caliscrac. Diceb.inc ludx; fe de gencr.* Abrah? cf- fe.-fccciam legcm, & propheta<; accepilfc,&: nfiquim idola, ar r fedvnumvcnimDctimcoluitfc, Gcncilesca les immun- *^^"'^'"- *7-S« dos appellabanc, Econcra Gencilcs fe. ina:t:ii<H xwis ebediffe . diccbanc.quod ipfi bonaing.-.'nio,&fu(j niKur^ afcnbebanr. Sap.j.4 ludxosauccm non lolum nonobcdilfc Chnflo, vcrumccia tuipiflima morcccumcondcninaffcdiccbmc Icaex vcraq; paiccfupcrbiaj&niillahiimilitas. Q^iibus fcquafimcd.um intcrponic Apol^olus.vcrofgue confutando,vt lic louiccc ad hun;ilicaccfr,vcomniaattnbuanfgratiicDci. .E
Morcm redc fcnbcncifi Hpiftolas feruat pra:ponendo fa Re^o {cribea lutktioncm , in qua capt^c bcncuolcntiam a pcrfou.i fua, vbi ^*' ''B'^»^* dicit; VmIus .Apoftolus , fciliccc,ChriIii. A ncgocio.vbi dicii, """*
(juod
nDobilet.lt :obi«itu lubroiic abtoluta,& in parttaiiuus libns (ub ronibus determinatis, vt corpus mubile ad htum.iii libro ca;h,& inudi,& corpus mobile ad formSin libro de generationc,& cor- ruptioue;Sic Deus fub rone abfoluta eft fubic^ii m facra fcnpcu ra,in partibut veroeiut fubdeterminans coitibus , vtin Vcteri Teftamfto fub r6nccreacionis,& gubernationis,& in Nou .■ fub ronercdeptionisingenerali.InFpiftolis vero Pauli tubrone ir<a eisdetermin.ita,f.fubroneredcptionisp fua patlionc. ideodicit Canli finalw. Paulus. I .ad Cor. i .d.Vra:dca'nus Chnfinui crucfixuw^luddis q'ii • dem fcandatumyGitibus aulem Halttttnm^ipfts aultw -pocatis lnaKts^ attjueGrjttis Hlium DeiChriflim Dei virtwemy & Dei fjpientii^m , Hxcigitur fjpientia doArinx Pauli qux eft caufa fubic£tiua tangitur cum dicitur; Eam de qua dicit AA. J ^e. 7<{i'S vobis cam annunciamus , qiu adpatres nofltos repromifito faCiaefl, de. Ctmfi» pro fati4te mundi paffuro.
Circa tertiu co(ideradu,quod ca finalis huius do^flrin; eft vti- litastotiusEccle(ix,quxnotaturc&dl^, r;i>/.i.ad vtilicite tua.c^a pcr hancdoiftrin5mtellcOa,& opereadimplet2h<ibetur vitagia tix in &f«nti,& glorix in futuro.de quo pot accipi quod df Pro- aer.j.b. Tracepta mea cor tuim cuHodiant., longiiMdinctn enim die- tum,& 4nnosvit.f,& pacrrn apponent tibi.D>cninnos\n^,c]ain- tuadvitigrarix, & longitudinemdirrii, quantund vitagiurix, qux xteruitatc mcludit a parte poft, & pacem, i. quietc appett- tus, ^ade ronefinis vltimi eft, qund quictettotalitcrappetiiii . k Circa quartu,f.c«ufam formale eft fciendu, quod diiplcx eft for- Tripk» mo. ma do^rinx,f.forma traftatuSi& forma traOadi.l-ormatrartadi d.uagciiili tft modus agedi,^ triplex eft apud.phiIofoplios,f diflinitiuus,di- uinuus,& ^batiuus:& hoc triplici modo vtif aliu^ide Apoftolus. vndeinEpiftola adHebr.i i.a.fidcdiftiniuitdiccs;f/</«c/?/«6- ftatia reru fpcradari4,argnmctii tio appatetiii. Simiiitcr.i Cor. i j.V gratiS diuidit diccs: diuifioncs autemgrati.irum funtjdem autcm fpi riiur. & fubdit: .Altj cjuidem pcr fpiri;urii datiir ftrmofapteutiXy&c, Similiter. I .Cor. 1 5 . ex Chrifti refurrcdhonc jpbat refurrcftionS
fcneralcmmoriuorii ccfutuia:ficut poflibilccftin talimatcria. t hgc formalisci tangitur,cu df;Triplict:cr: dequo pot accipt quod df EccIcr4.c.FH«;cb/ttJ triplcx difficile rumpitur Forma vcro traftatuscofiftitindiuifionedoftrins Diuiditursui tota do^ri ra in tres partes,fccundtj quod ti ibns pcipuis gctibus fcribif ,pri- mo Romanis qui pcellcbat alias Getcs in poteria.lciudo Gr.Tci$ qui prxcclUbanc aliat Gentcs fapientia.ienio Hebrxis qui pr^- ccllcbant in diuinx lcgis notitia. Romniiis tantum fcripfit vnain £piflolain,^ux primo cxponcturjlicut cft ptitaa rcfpedtualiatu. Tonu.^, • I
ii ^ Glofiord.&NicolaidcLyra.
J2
tfttoddntepremiftrat. Ab au£lorc,vb'i dicic, ^ui fafius »R e's. Ab A auditoribus,vbi dicic, in quibm eflis cp^ vos vo.&c.
Affignatjs racionibus opcns,numcri, &: ordinis Epiftola- rum , cxplicacodenique vnde&quare Apofiolus Komanis fcripfcric,fupcrcft dc matcria,& mccntionc,&: modo cradita- di cxcqui. Gcneralis omnium Epiftolarum matena eft dcv- ^rina tuangcli j. Inccncio monct ad obcdicndum Euange- lica: doiSnna:, Prxcer hxc aucem in fingulis propnas inccn' tiones, & macerias requirimus . Prima icaqucEpiliola ma- tcriamhabct Romanorum vicia, acqucgrMCi.e Dei dona,ad quz cos horcatur. Incencio corum vicia incrcpare,&: ad vc- ram paccm frarernamqucGoncordiam fub manu gratix hu iniljarc. Moduscraftandi. Mt>refcribcnciumEpiftplasfa- Jutationcm prxmiccic.In qua pcrfonam fuam,negocium,&: aU(florem ncgocij commqndac, in quibu» congruc captac bcHcuoIenciam. Com.ia hnnc Hay.mo. Poft falucacionem vcriufque; parcis vicia arguic , \Qi\ian. Qftcndcns QcciJles n nacurali raciunc, 6c ludxos a lcgeexor-
bicanfe,
bicafte , Dcindc pluribus modis oftendit iuftitiam , & falu- ccm aequc vtrique effe non per legem , fed pcr fidem Chri- fii, vc a lege eos collat , & in fola fidc Chrifti eos confticuat . Circa fiuem vcro moralis fubditur inftru(aio,acque in ndio- ncgraciarum fjnem cenec Epiftola . InceromncsEpilioIa- rum fcripcorcs incribus Paulus fingulanccr cxcellic.In opc- ris fciliccr profundicace; quia caiccris prDlixius,&:ad inccUi- gcndum difficilius. In fidei aiiercioncjquiaad fidei Cacho- licx affcrcioncm congiiia audtoricacum lcgis , & prophecisE induGuncur ccftimoiiia.' In gratiarcommendacionc; quia contraarrogantes,& fupcrbos dc fuis openbus prxfumen- tes procorpmendanda Dci graria^rudcnter , & fortitcr di- micauic . Qui nimirum , &: m illo cuidcncior clariorquc ap- paruic , quia inccr alia vchcmentcrEcclefiam Dei pGrfecu- tus, pro quo fummo digHus fuic fupplicio; pro maledi- ilione confecutus efl gratiam , pro damnatione fufccpic mifencordiam, in quo Hc fpes noftra plurimum fuble- uacur.
D
il
I
PanJus esrf( lit fcript«r in cribus.
i.Cer.i^a
':v|y:i.i>-j''r.!;Mi.o^¥f'"t>^-
fliym»
GwtfB/.Intcrprctantur fub]imcs,fiue tonantes;
quia illotempore quo Apoftolus hac Epifto-
iam ad eos m]fit>,cun6tis dominabantur gcn-
tibus.Ideoque fublimiores cranc omnibus po
pulis,& intonabacprgccpca publicaj& pnua-
B ta.eorumqucfamaomnium
hominum rcfonabac in orc.
... ..,, 4« Hierony. Vrbspoccns,
tm/aS vrbs orbisdomina,vrbs Apo
teiri, Itolivocelaudata, mterpie-
tarc vocabulum tuum . Ro-
ma , aut fortitudinis nomcn
Cft apud Gr?cos,.'iuc fublimH
tacis , iuxca Hcbr^os . Serua
guod diccns j vircus cc excel-
fam faciac , nori voluptas bu-
milcm .
i; * riu. 1«. * Auguflinus . Ex Catone |,.,j.«u.»,i«. ^^^^^l^^ n,3gnoj fecerunc
dotni induftna, fonsiuftum ( Imperium, animus in confu-
k lcndoliber, nequeltbidiue,
' nequede!i£toobnoxi\is. .;>;
b yiCo)-i??r/^5.0rig.HanccumdeConnthofcripfiflecuide-
RomJU.a ter nf»onftraturexCOquoddicit;Cow»!e«rfo7'o6uT'/;fk«/"oro-
remnoflrammimfiramEccl(fice,qu£e(tCenclms. Cenchriscnim
locu^ dicitur Corintho vicinus , immo portus rpfiiis Corin-
thi. Et cxeo quoddicic-' SdutatvosGaius hofpes meus . de c^uo
i.CorT t fcribcns Corinchijs commemorac, dicens; Gracias ago Deo
""^* '* mOi^uod ncrnincm ve/irum baptiTiauiyHifi Crifpum,& Gaium.
Haymoauceni ab Athenis Apoftolum fcripfilfe Romanis
dicic in his verbis ; Ab Athenisciuitate Gr^corum fcripfic
ApoftolusRomanishancEpiftolam;,Quosnoipfc,nonPc-'
^ trusjvcl aliquis duodecim Apoftolorum primum inftruxit;
fcd quidam ludieorum credcntium,qui fide Chrifti ab Apo-
ftolis pcrcepca , venienccs Romaro , vbi princeps orbis rcfi-
dcbaccui eranc ipfi fubiedti,quxapud lerofolymam didice-
rancRomanis cuangclizaucrunc.
' f ufeb. Hb, t. jf" Ecclcfiaftica camcn hiftoria ficlcgicur;Claudij ceporJ-
J(iit.cap.i4.& buselernenciadiuinas prouidccia: Pecrum ad vrbem Roma-
r. wU'.'J
ArgQmentum in Epiftolam Payli ad Romanos .
Oma ni funcpardslta- \'\x. Hi prasucntirurita falfis Apoftolis, & fub nomine Domini noftri Icfu Chrifti in legem , & Prophctas erantindudli. Hos rcuocat Apoftolus ad vcrara Euangehcam fidcm: fcribens eisa b Corintho.
nam
natr. deducit;Ifte aducnicns primus in vrbe RomaEuange-
lij fui clauibus ianuam rcgn i ca-lcftis aperuit.
^ Ircna:us. Macchsusin Hebra:isipforumlinguafcripcu-^''»'3'«-«
ram cdidic Euangclij,cum Petrus,& Paulus Romx cuarigc-
lizarcnt,&:fundarencEcclcfiam. p
^ HegefipJDus. Erant (ccm- tib.j.cap,* poreNeronis)RomePecrus, -, & I^f uIus,Do(i1:orcs Chnftia- noriijfjblimes opcribus,clari inagifterio, qui vircuce (uoru opcrum Nerone aduerfum feceraHC , captu Simonis Mar gideliramcntis,&c.
4« EufebiusCasfar. Claudij In Chroniet Imper.anno,y^Pctrus Apofto lus , natione Galilasus , Chri- ftianorum Pontifcxprimus, cum pcimum Antiochcnam Ecclefiamfundaftcc, Roma proficifcicur,vbi Euangclium pra:dicas, vigintiquinqiie an- ni.s, 'eitifdem vrbis Epifcopus , perfcucj-ac»
4£ Hicrony.fuper prxfentem Epiftolamad Romanos, vbi fci iptum cjPj; yt diquidmpertiar vobisgjtudijfpiritualis , aic fic; Romanos Pecri prqdicacione fidem ccncnces confirmarc fe vcllcPaulus dicic. Nonquod minusacccpifiTcncaPecrojfecl vcdupbus Apoftolisacceftantibus,atqueDo(iloribus,eorum coiroborarentfidcm. Harum igicurauftoritatum cofliclum dirimentcs.diccmus Pccrum primum prxdjxafle Romanis" quantumadaiios Apoflolos: ied nqnprimum qunrtcumad omncscredcntcs. ItemdicemusAthenisEpiftolxpartcm fcripfi{fe,Coiinchiv,eroperfecifie,atqueindeRomaniseam' deftinaile.Pro altercationc fcribit Romanis,confucans mo-' do Iud2os,modo Genciles,doccns coshumiliari,vtomnia attribuant grati« Dci.iudasifalutcm generi fuo,gentes vcro ingcnio,&. naturi^ attribucbaot.Prima hqc ponicur;quia pri- „ mum gradum erroris dcftruic . Commendac perfonam , &; ^ negocium , &; audorem ncgocij , in quibuscongruecapcac bcncuolenciam.
EPISTOLA
ItiniSo.
Poftilla Nicolai de Lyra fuper Prologum in Epiftolam gd Romanos.
Ornanit&c. In hoc breui Prologo ad compendiofam manifcrtationcm dictndoram in fubfcqucnti Epi- Ibla tria breuiter tanguntur.quia primo defcnbu- tur illi, quibus E piftola ilia eft dcftiuata : Sc hoc in pnncipio prologijcum dicitur:i^o»w«»i:fccundo po tjitut caufa finahs,vcl (quare fcripta eft caufa motiua,ibi: Hos re- tiocat .'tpolhlus . tcrtio tangitur locus a quo cft traufmifla , ibi : Scribens eis a Corintbo. Prima pars diuiditur in duas: quia primo flefcribuntur a rcgiono,fiue patria^bi: Tariis Italiit. fccundo de- ff nbuatur a reiigionc falfa.ibi; Hiprxuentifunt afalfis ^pofiutis. vbicirca deccptionctriatanguntur.pnmo dcceptorcs.ibi;.///^/- ffs^poflolis. fccundo forma deccptionis, ibi; Sub nomine Domini noiiri lefu Chrifli. terrio matcria in qua erantdcccpti, ibi: l^ia ftt lege.m,& prophetas erant induSi, quantum,rcilicet,ad ob fcruan f iapi lcgalium , & ccremoniarum lcgis : quibus ramen Chriftus ^f^eqi impofuit. Qicc.% ?4ufa|i) fioalcm duo tangi^rur:quia primq ■ ' fjfuocatifii
rcuocatio ab errorefillitatis, ibi: Hos rcnocat .Apoflolus. fecundo inuitatioad cognitionem vcritatis ,ibi, ^dveram Euangelicam ytritatem. Exquabrcuidiuifionc fatis patcnt partes prologi . Circa vcro tcrtiam partcm , quxtangitlocumaquotranfmiffa cftEpiftola, altercaciocft, & Doftorum faltcm verbalis con- trouerfia . Nam dicit Haimo, quod ab Athcnis ciuitate Grae- corum lit tranfmifia Romanis,quos non ipfe,non Petrus, vei ali- quisduodecim Apoftolorum primum inftruxit, fcd quidam lu- dzorum crcdcntium, qui fidc Chrifti ab Apoftolis perccpta,ve- nientes Romam, vbi ptinceps orbis rcddcbat, quar apud lerofo- {ymam didiccrant , Romanis euangeiizaucrunt . Origenes vtro dicit cammiifamaCciintho, cuiconfonat finis praefentis pro- logi , cum dtcitur , Scribenseis aCorintho . & proiftoinducirur quod fcribit Apoftolus cap. vlti. a. pr.Tefentis Epiftolar; Commen- lio vobis T^heben fororem noftram qu£ c(l in minijterio Eccltfis. , i^utt efl Cenchris . Cenchns vcro , vt dicic Origencs , locus dicitur Corintho vicinus , immo portus ipiius Corinthi . Harumau- ftpntatura confliftus difToIui poieft , vt dicatur Paulum partcm Epiftolae fcripfiflc Athenis; Corinthi vcroperfccifle,aiquecam inde Ronjianis dq^inaCe.
j:
AdR
omanos
A
EPISTOL A P AVLI
AD ROMANOS, C A P V T I.
Cap.f.
j
4
D
^ulus , BccJa fupcr Actus Apoflolicos Paulum
anno Paflionis, Sc Refurrcdionis Chrifti ad fi-
dcm vcnifTc dicir. TertJo vero dcH:imo anno
poftChrifli palTloncm Apoftolanim Gencium cum Barnaba.& Pauli vocabuIumacccpiflTc.prius cnim Sau- JusaSaule pcrfccu-
EPISTOLAPAVLI
A!t^9.i
Aft. f J. Aug.li.de Ipi- ritti,Stlic.7. Serm. 4». «5* fjDftis inhuc Inriini , & in PiJl 71. • tJd muniiJ A-
B
loan. i. f Mirc.f.b
Com.adPni-
lemonon. Aft.M.b
Piulus vnde.
Proafmio in
hinc F-ptil- Luc.j .f Aa.ij.b
lacH-e InfraiS.c
Cal.4 a loan.i ;.b PliiiD.44.a
c
li.jdUi Pra- «e<B|Cap to
torcvocabacur,quia ricutillcDauid,hic Ecclcfiam perfccu- tus cft. Ciuartodcci- mo autcm anno,iu- Xtacondiftum Apo ftolorum ad niagi- ftetiumGcciumclV profcdus .
Auguft. Non ob aliudhoclibinome clegit, nifivtfcpar- uuni oftcndcret, ta- quam minimu Apo ftoloru.Non iadlan- <iaaliqua,fcdexS3U ]o fadus cft Paulus , jd cft, cx fi/pcrbo modicus , 6c quie- tuSi S.iulus iiiquic- tiido,& ttntatio intcrprctatur.
Ambrof . Poi ro cx morc fanfln rstio Aponolorum illud feciffc perhibcrur.qui virtucibu'; pniiiciMitcs muc.nto nomi- ne funt vocaii, vt &l ipfo nonunc cllbnt noui , vt Ccphas, vc fil;j tonitrui.
Hicrony. Paulus a primo fpolio quod Ecclcfia: contulic , fciIicct.aScrgio Paulo proconfulc qucm apud Cyprum con ucrcit,hoc fibi nomcn alTumpfit.
Oi «g.In fcripturis alios binomios.alios trinomios inucni- jnus.S'CutSa]omo(i,qui Ecclc(ialics,&: [dida.Mirth^uSjqui & Lcu!. Sccundum hanc crgo confuctudincm vidctui no- bis, &: Pauius duplici vocitatus vocabulo, ficutin Adibus vbi fcribitur; S(j«/«j,^«i er t^Wm^. cuidcnicroftcnditur.
Hicr. Paulus mirabilisfiuceIci.lu5.C^jcn>,&: Dfisipfc va$ clcctionis vocauit, &: tam vita^dodrina mMabilcm tecit. b Seruus. Ex feruo,& humih.-tccit Dcu$ ApotfoIu,& fubli- mcm ita, &: vos humilcs ficis ; Qui entm fe humiliat rx.dtabiiur.
Haym. Orig.Scruusamorc filiationis,&: humilitatis,non timoris:'>(p« euim accrptliis jpititum ferfiltHtis^&t.hcJtatjHe iam iion efiferuM^feil Uber.Ez netu.Um non dtca votfcrunsjed arnicos. d lefu C/;ri//;.AiT;br.Chriflus Gr^cc^Mcflias Hcbraicc,La- tine vnclus.Chrifhis quidc vndus rcx.fic faccrdos vifibili o- lco,plcnitudinc ^rx fpiritualis.vndc;r/i*/< tc DeHs,Deui tijus, ^e Tcrtull. Eou;rcquo vtrumqucnomcn ( Icfu ,&:Chrit
fti,)vniuscft,idct+,Dcifilius,ctiamaltcrumfmcaltcrociuC- dcm cft ; Et fiuc lcflis tantummodo poljcum eft, mtcUigi- tur,&:Chriftus;quiaicfusvn6luscft.S;ucfolummodoChri-
i.ix. . fluj,
AD ROMANOS.
C A P V T I.
tHcbnice.quietus Grscd.modicus Latin^.
b YNomcD humil.taiis.vt 3d eam proaecet.
c ^Mluaioiis,iui ir.ciito eumes Iciui, cui tetuiie regnite.
iReg »,& lacertiotis.
V L V* s feruus 1e s v Chrifti , voca-
5Aetcinjelefl;one,teii;j))nlimilUoiie- b "!Mi/rus,lfgatus,vel nanc.us. c Ab vteiofynagogi , ;nqua qiiafiiuoiiuustuit.
tus t Apoltolus , legrcgatus in liuan-
t PradicandumJ. Ecceufbciuin . 1> Commendatio E:ungelij a quatuor. c Cotupletionem. A trin(<oie. d Deus f aici. Ciiatii. Vtirmnilem,Ccneccirniam. Au audloie.
gclium Dei , quo^d antc promifcr^t
iiy.
ftus,idem cf^&: Icfus. quia vndus cftlcfus.Qiiorum nomi- num alterum eft pioprium,quod ab Angclo impofiium cfl • alcerum accidcns, quod ab vnclionc conucnic , dum tamen Chriftus filius fic,non paccr,&:c.
^, y^"l- VcriimquenomenC&Icfu,&:Chrifti)compcticr- j r Chnfto Dei, vc &C k-fus appdbrccur . Et quoniam cx fcm i- J l.tj: J ' nc Dauid gcnus tr.ihcre debcrec virgo , cx qua nafci opor- imtChriftum emdcnterEfaias dixit; i{rquiefcet fupcr emifpi- m.n. ritus Dei, & fpiritiisfapie»tix,& iniel{e6lus,}piritus coiifi!i\,& vir- tutis, CTf. Nequecnim vllihominum vniuerficns fpiritua- lium documcntorum compecebac , nifi in Chnfhim , flori quidem ob gratiam adcquatum,ex ftirpcaurcm leire depu-
ratum pcr Mariam, * Ambrol". Hxc f-^horw. aJ aucem fcruicus dc Virgine». qua gloriacur Apo- ftolus^glonofacft, qu.inyo tali precio a^f?imatifumiis , vc fangi::ne Doinini rcdiir.ercmur.
■5« Hicronym. Vi-inpfalm, dcturhuniiiicaciscf- fc,quoddicicur, 0 Domine , ^uiaego fer^ uui '»'wj,erc,fedgran disdigniratiselt,&: merici ciT:,' feruum Domiri.&nonfcr- uum peccaci , Qiiia nou imbco inquic, n dominum bominc, quianonhabcodu-
minum pcccatum. NoncmmB^-gtiatpeccatuminrnortalimco Rom.<r.
co»f'o/e, proptcrea fcruus tuusfum. Giandc mcricum.Deni-
quedicicurdc Moyfe; Scdnon ftcut feruus meus Moyfes. £c Num.ii.
Abraham.a^ Ifaac,&: Iacob,dicuncurfcrui Domini. Propce-
rca,&: l^aulusira iucipic; Tanlus (eruus lefu Chrifli.
Aug. Hay. Vciumquc poncndo vnam Dei hominis pcr-
fonaai cfle ccftacur. Alccrum proluda:is, alrerurnproGentibusponit.Chri-
ftus cnim hoc nomen ludxis cft cognitum , quo nomine
Dcifiliumdclignacum vid.nt, &: audiunt in lcge promif-
fum , quibus &C fi aliumpr.Tdicarcc , non credercnt . Gen-
tibus vcro, quia inuliquo non legcrant , pr^cmittic Salwto-
tcm,idcft,Iefum. Chriftus quamuis non lit proprium,fed no.mcn facramen
ti.flcut f^rophcta,&: iaccrdos, ludacis^camcn cognicum rcde
proponitur;Etfipluribusinditaha:cnomina,camcnfolafi-
gura;hic cnim folus vcrus rcx,&: facerdos,
d yocatus. Non a fc,fcd a Deo . Vcl vocacus, ab homini- ^•'y'"'»-
bus dicius priuilcgio nominis.
c .Apojtolus. Ecce dc humili alcus.
t ^eg''. AdodrinaScnbarum.&cPhanXTorum.hoccontra ^^-^i-^
luda:os. Vcl, abalijs Apoftolis,corpore,&: nonmcncc; vn- p
dc: S gregate rnihi Bar.& T.ia opus.ad quod a.eos.
g iKiwiWiw^^-Haym.Bonaannunciatiocftqujadfalutcra. .
lia vcrocli dchisqu2adfidcm,&: morcs.
h Dei. Non ab hominc inucntum.
i ii;^o<<d«.Complctionc.non vcnit,vtfubitum,fcdI6gean-
5
tt;
PoftillaNicolaidc Lyra fuper Epiftolam Pauli ad Konianos .
C A P V T
r.
Diojfio.
Paalidercrt- ftio quadta-
^ulut feruus lefu. Hac Epiflola diuiditur in tres partes , fcilicet , in falucationcm , narrationcm , & concluiionem , fecunda ibi ; Tnmum ejiiidemgr,iti.ts di^o. tcrtfaibi,i^.cap. Fiautem ^jui potens eil. Priina adhuc in trcs.quia primo defcnbitur falutans pcrfona . fecundo, 4^ cclefiafalutatj,ibi; Omnibus ^uifunt I\(ima. tcitiobonaoptata, ibi; Gratta yobn^ & pax. Prima adiiuc in duas,quia primo pont- tur pcrfon; faiutancis dcfcriptio . fccundo cuiufdam di£\i dccia- tatio,ib; Q^iod anteproniifttat. Pcrfona vcro falutans primQdc- fciibiturex nominecum dicitur. . I Vaulus. Pnmocnim vocatusfuitSauIus^A^.S.a. fedpoflea vocatttscft P3ulus.iquodameiusnotabilifa£\o,fciIicct,aconuer- lione Pauii proconfuiis . Acl. 13. b. Sicut lacob vocatus fuit If- racl, cx eo quod vtdit Dotninuni ; vcl potius ex co quod luft<itus effcum Angelo, vt d:£tum fuitpleniui ,Gcnci. ii.i'. Et Simon vocaCHJ cU Pcuus cx coafcliionc diuiiutaiis la Chnftu . Mattli.
l<.c.
i6.c.SccundodefcribiturexrL'iigtone,cum dicitur.
a Seruuslefn Chriiii. Id clt,vcrus Chrilhanus.Tcrtio,cx officij
dignitacc, cum dtcitur.
3 yocatui .Apoiiolus. Etquia Apoflolatuseflcxccllcntior Ec- clefiseftatus, adqucm nuiiusafcciidit rc{\r, luiia Dcovocatus, idcobcnc dicitur; yocatus^pofiJui. Scilicct, aDcOjiccuntlum illud Hcbr. 5 , a. ^cc qmfqnam afjumit fibi honorcm, fcd cjui vuca' tur aDeo ,tanqu4m .Aaron, Quafto cx modo vocationis fux, cum dicitur.
4 Scgregatus in Euangelium Dci. Pcr vcrbumenim SpiritufTan- dtifuitfcgrcgacusacoctu Apodolorum , aliorumquedircipuio- rum^adprfdicandum pcrorbcm Euangclium Chriiti.Act.i j.a. ti tunc vocaius tuit ati Apoilolaturojptius tamcn vocatus fucrat adHdcm,A^-^.a.
j Qmdantepromiferat ,&c. Hicconfcqucntcrclcclaratur du- plex diklum. &: priAio dcclaratur primum, fecundo fccu iidum , ibi: Ttrtjuemaccepirtius . Primumautcm cft; cjuia dixerat, ic- gtegatusm Euangelium Uei. idco dcclarat qualclit illud Fujn- gclium , id eft , bonum nuncium a Dco patribus vetcris 1'cila- ircnti promillum, & hoccflquoddicit. i^iJ^'''""^ /"■<"«'/<;»"':» icilKCt^Deus f atcr.
Tom.<5. -24 Tcr
IT
Glon(:)rd.& NicoLi deLyra.
\6
^rc promiffum. Vndc in hoc vcibum vcrum c(i,- Q^i* al.usefl
/\ fjiufeminat,& oUus qm nutit,
Ierem.;i f a Ter proph^HMWO.Yndc lcTCn-\i:iS;pcce (iics wnii'fit,& con-
Eu.jj.a furnniahnieflar/eniumpohtm fnpir tiotnin! Ifrael ,c ffpcr domim
iaJ.,Et item;/'m(j»n v\)bijif(fu pa^tip {(rfipKcrnum.ldtm &i alij,
t> SanSfis. NJon cih-
JnPri!in. n8 t <\v(.\ <r.«in
«.iblmioni, c ^F^ttit.
1 Ficius^ '-e puteiut homo tsninm, & tiop fccunduiti diuinuatcm. d % (iW3 vcrbnm caro 6 ^iim .it, C<c. e 1S;cuiidumquod tipjnogrstialQlapxacleiliis , Yi <■"■ ^]'Ui Da in endem po- '- ti..n.ia,& «:iturediuitiirit,sc'jn'. pJtrc per Yniunein vetbi. ^'^■^nimen a vinute. • s*'
g cft ei'ex l?mi«e Dauid lccudilm, carocmjC|ui;pr?d£iHaatus 4
S
nicis.S.inctir.-qniavjr
tia d;iinnaiu,6t: lacra
mcnci^ vmus Dei. *i
incarnacioncir, filij
Dcicunnncac,
c Sn')., Propria, fibi
Confnbftj!KMli,co$-:
tcrno,co4.vlinii- A r '• f >
d Faans. Taiuumfecundumcarneni. Aug.fc,cU.intccUis fccundi-im d'ijinam, TancicO vniovtriufqucn;icurar,vtto- MiU dicav-»i Dcus , tocum Uomo , &: viciUin hunjQ Dcus , Pcushomo.-cjtfod non in fubllantijs homini?. C Qji faSits eji ei. ^iji flidtu? lccundum c;irncin,opcre fan£h fpiritusd" virginc,id c(t,natus. Impiecati h<crs-ticoruiT» oc- curritur,qiji obcufocordccapitulum hoc inccnii;;ccc5,ChriT ftumtancuhominenjaccipiunc. Addcndocnim,fcru:Klurn carnem.diuimcati fuam dignicatem rcfcruamc, ip qua Chri- flus D-i verbum elt,pcr qucm fada fuuc ou\nia.
Ori". Faitusett fccundum carncrn hmnanatu.'; Dcns,qui i;tiam in alTumpcionc carnis Dcs clf,' non defticic ; inconr liertibilis mancns, al]umptoconacitJbili honnnc,naturam fuam non minuenshoinmisalfiinpca nacura.
Aug, Qui erat fac"his crtj verbnm crac,fiiins Dci crar,61ius hominisfadwsdt,- fuf.:cpichumaa'CKem, npn amificdiui- nicacem.Nacus fecundum veritaccm nacurx- ey, Dco Dei fi- ftus ,& fccjndvim vcricaccin natur^ cx homine hominis fi» hnsjvt non adv)ptione, vcl appellationc, fcd verein vtraqnQ natiuitace filij nomcn nafpendo habcrcjc.
Idcm.EU crj:,o Dej filius Deo pacri in namra xqualis,ha- bicu minor,'in fi»rma Dci vcrbqmex D-'o gcmcri .\n forma fcrui facius eft c-.. mulicrc.In forma Dci hoiem fccic.ln for- ma lerui fadus c hQmo,in vtroq| vcruq,- r-cus,vcriiq; h'^^nio*
Jdem. Verbumcaro fadum cf},non t.imcii in hoc quod fadtum eft,conuerfum,atquc mucacqm, fcdcarne^vccarnan jibus congrucnccr apparercc,indiicum.
loan.Dama. VcriVque in Chrifto fbrma;quia vtraque ve- ra, ic plena e(f in Chrifto fubftantia . tnconucrf^r cnim, & inaltcrabihter vnitxfuncadinuiccm nacur.E; nequc diuina diltanreapropria lirapliGitatc,ncquehumana,aut conuerfa in dcicacis nacuram , aiit in non exiftentiam , nequ« cx dua- bus yna hdi cft compoiita natura.
Aug. Chri(iuscrgovnapcrfonacftgcminxfqbItanti.T, in'han« Bpi, ncctamcn Dcus , & homoparshuiuspcrfon.cdici pocclt; i\oUa\. alioquin filius Dei, anccquam foimam fcrui fufciperct, noa
crac cocus,8i creuit,cum homo dmmicaci cius accciric.
Ambr. Nonfcmpcr lacti,ime(rc,ad crcacionem rcfcrtur, Pfalin.8i»,4 ficucibij Domiue rcfu^iifm fj&tt^ es nobi:' Noncnimcrcacionis diffimtio, vcl cditio hic dcclaratur , fcd nobis refugium cffe dicitur,quod prius npn erat.
Aug. Ouifa£iui efi,&c. Aliquid fignificat harc didio, Qnia
r cnim nonhumano fcmincconcrcta c(t caro Domini in v-
icro Virginis,t>c corpus cflcda,fcd etFcclu,& virtute fpiritus
(anc^<;ideo Apoftolus dicit failum, non natum.
04aH' » Idcm, Ecli non intcrceilU femen hominis «n coceptione
virginis, quia tamcn ejc cacatne Chi^Jltus formatiis eti,qux
conitat
rcnftat cx fcminc,rode diciciirfadluscx rcinincNcq; cam5 idco crcatura.Vndc 6C Omiiiapn ipfutn fd£la(unt. r\o dicic oia, pifi qiia; iada fnntji.omncm crcaturam,vnde liquido appa- rct iplum t^ictum nbhclTc, per qucm fadafuntomnia. Hilar. Hic cniin Yerus,iS<: propnus eft fiiius; originc,Tion
adoptione; vcricacc,
f A «eftibuJ cnmtnen. b fNonitiodpvftbi» : fNcdaretut d TQaiaomnesadfiliom ducunt. e "fProprio.
ICommen.F.nang.a miteria
D
loinlt.
pcr prdpbcta.s (iios in rcripturis fiinittis de filio iud qui fadus ^
a IaJ honoiemciHS. b IC.QtpmcndatiaSnrtoris aquaiuor.primo ab otisine. 2,
lQan.l,b
f xpofitione
no nucupatiQne;naci uitacc, n5 creacione, * TcrciiH,Apofto- lus confirmac Chri- itu cx feniinc Damd fecundiicarne, vciq; ipfius.Ergo cx fcmi- ne i^auid caro Chri- fii. Scd fccundum Mari;r carnein ex femine Dauid:crgo ex M.iri.E carnc all dum ex fcmine c(t Dauid. C^iocunque dc- torfcris dictum ,aucc)icarnceftMaria;,quodcx feminccft D.niid.auccx Dauid fcmine cft,qiiod excarncelt h/[xc\x.
Idcm. Nequc fcrmoahud idc elt cj; Deus,ncq; caro aliud ^ homo. Sic 6c Apoftolus dc vtraq; Chnlti fubllaci.i doccc, (hii fu^u( cx femine Dduid; hic crithomo^, &: filius hommis , Qui dcfinitus efl iilius De.fcc undum fpiritunnhic eric Dcus,& fcr- mQ Dei fihus, Vidcmusdgplicem fti»cum,nonc6fu(um,fcd CQuiundum m vna pcrfona,Dcum.&: hominem lefum. f Ex fem.'Da. Aug.Havmo.C^^uia Maria dc Dauid.Faita cft prQmiirio AbraiLE, &: Daiiid; ll-d muluit hicdicerc Dauid, qui &C criminoIus,non Abrahiciufh; vt non pro merico,fcd gracia ii.jtus dc eo puccciir , &: vc cx rcgc fccundum carncm nacus oitcndacur.IicucrexcK J)eoanccfeculanacuscIt. « g Q'f pr£dcfHnat!ts cfi. ■it Oecum.QaidemoItratus,& ma- nif'"ttatuseft,&; pcr prophetas,&per cocdiuina figna,&:pcr rcfurrcctione. Floru enim concurfus fcgregat ipfum ab alijs oibus,qui per gr<Kia vocatifunc filij. Idcoecquida fV'^^**'^«, eogniti interprccantur, &c in hominum notitiam vcmciicis. ^ ThcoJ. Ance palTione Chriltus no fblu al i js Indsis.fcd jpfiscc Apoltolis nq;i vidcbacurcffc Deus . Oitjudebancur cnim rcbus huiV.anis, cum eil CQmedenre,b!bcnce,dormie- te vidercCjcVc. Po{t.Jaucerefurrcxi{T:C,afcedi!rcc,&: Spiricus fandus veni'Jcc,fciucruc o(5seiice Dcu, q, hicdocct Apoit. Pr^Tjdcltiiiatio eft gratig pparatio,qua ab ^ccrno Dcus ho mini Chrifto, &C cudis quos pfciuic cofbrmes ficn imagmis fili j fui,bona line n^eritis pparauit. Prsfcietia de bonis,i5<: dc maliSjpnjdcfiinatioeftfolummododeiuItis.PraSdcftinacio elt nu prefc!ecia,cj ajqualicer ad bonos,& ad malos pclrcincc. Scd ordinacto,&:pr<pp3racioadiuuandi illos,quosproiiidcn tiadiiiina dignos inuenic, dc bonis propric cancum dicicur. Amb . %/ prtedeli.qwi latcbat in carne quid elTccpredcfii- natus ett,i.prefcitu$ abi^terno manifeltari filius Dei ia vncu tcrcfurgedijf.cii refargric. Nec dicit,eii refurrecttone Ciui- Itijfcd moriuorii,quod maior virtus cft,quia (ua rcfurrcctio gcneralc facit rcfiirrcdione.Vndc videtur morcedcfiruxif- fc.vt nos rcdimcrct;quare,& Dominum noltruin vocatiqui talem gratiam dedii,& poteflatcm Apoftoluus fua vice.
Aug. Prasdeftiliata cft ifta human.e nacuia: tanca , 6c tam excclfa,&: fumma fubucxio,vt quo atcolleretur vlccrius nou habcret,(icut pro nobis ipla diumicas, quoufquc fe deponc- rcrhurhiliusnon habuicquam (ufcepta natura hominiscuco infirmitatecarnis vfqucad morcem Crucis. ..■,•;
Haymo.Non dc vcrboloqu/rurhic Apoitolt^s.ftiddc h^^ mine qui non crat, antcquam ladus etret, HumdiCiiscmxa qu£ non erac ancea,illa piieddcinaca eft,
Aug.
Lib. de carn< Chrati,».,!!,
Lib. adu, pra xea n,c.i7
Pfal.iji.b.
ti». . AtiJ! ii ;
[iOpiCill.
Ropi X .1 lo.-in.
Li.f. dejMfd faucl.c. i i
Rt .r.j Iii hunc Iui.2
NICQLAVS DE LYRA.
I Terproph.fujn fcri. Sicut pattt lerctp.j l.f- Eccedicsveniunt^ flicit Dominus, & firiaiyi domui Ifracl, ^ doMui liHiafadus nouum, non fecundumpadum ciuodpcpigi in dte illa ctimpatribus >ejiris^qua flpprebendi manum eorum, vt educerem eos de terra ...'iegypti, fed hoc crupaBnm quodferiam cum domo Ifrael. Et fcquitur : Dabo legem meam in vifceribus eorumy& in corde eorum fcribam eam . Chrilfus Cnim le2;crn nouam in Euangelio fontcntam non tradidit fcrip- tura, fccl vcrbo fuo ; & Spiritu fanfto dc coelo milto imprcHit il- lam cordibu? Apoftolorum, & aljorum flifcipnloium : fedipll pollcafcripfcruntadmcmoriamfucurorum . & idcodiciiur Ifa- jlt 40. a. Confolamiii, confolamini popule meus, dicit Duminus Deus vrji r.,lo(fnimini adcnr lcrufalem . Quia ficut di£tum cft,lcx no- ua fcriptafuit fupcr hominum corda. Sccuiido oltcndit qualc ' fjc Euaiigelium iltud cx fubic£lo,cuin dicicur. 2, De filiofuo.Qui cft vnus Dcus cum patrc ab xterno,& vcrus horno cx tcrnporc.idco fubditur.
3 Quif^BusefieiexfmiuePauidfecun^ NonenimDcifilius,
vcl
Ycl ipfe Chriftus potcft dici faftus abfolute : quia fuppafjtum fi-
li) e(i xteriiurrj , licut fuppohturn patris - Potcft tamcn dici'fa-
ftuscumdeterminationc, fciilcct homo fecun;ium cariiem.quii
natura humana Chnfti (afta eft,& eft vnita ad fuppoUtum diUi-
num,& hoc in tempore.
4 i^fipMiff.e/i/T.Of/i»» Wr. Id eft, in acqualitatcpotentixcum
Dco patrc . Ad cuius intclleft um fciendwn , ijuod prxdcititia- Pr.Tdci{ina-
tiocftasterna Deiordinatiodcagendisiatemp«rc pcr grarian^ "''•
eius. Eftcnim prxparanogratiarui pr^fcnt ,'& gioriaeinfutu-
Xo: propter (juodimportat antcccliionem refpectu pisedeftinati.
Filiusautem in natura diuina cft coarternus patti; &: licii<in po-
tell dici praedeftinatus,Icd in humana natura poftcrior clt patrc,
quae vnita eft Deitari in temporc : & hacc vnio (iCii eft cx Dei
pracdeftinationc : alicer cius Deirati dc nouo ^iiquid accidcrcr ,
quod efl impoUibile, & cx eius mera gratia ; proptcr quod ctdit
fub pracdeftinaiione diuina. & idcoficuthxcpropofitio : hoiru,
fa^us eft i^eus,vci filius Dei,cft vcra;ita & haec Chriftus fccun-
dum quod honio prxdeftinatus eft ciTc (ihus Dci , qui in nacur*
diuina xquahs cit patn iapotcntia.
Secundum
Aan
omanos.
C;
I j.deprxdci.
?■
l
18
tpoccn[& fl mproii»
Ang.Prarclnriflinnim.n.lumen pr^dt-ftinarionKj&r: gr.wg eft ipfe mediacor Dei & hominum homo Chriii' Icfus.Iile. n hptno vta verbo pacrico>Tcerno in vnjcatcm perfon^af- sriptijs filius Dei vnigcnic'efrec vnde hoc meriiic,quod eius t)oniini qualecunquc pr^ccffir , vt ad hanc ineffabikm cx- fellcnciam pcrucni-
retjfaCICnteaC fufci- ^ ProbituretUm
picnce Pci vcrbo.Ipr
lehomo ex qiiocfre « „ r ,: ■ r
£.. -pv • • CJuu mortuos lecum fccit reliirgerf.qui
COCpiC,tlllUS JJei Vni- Y^^^-Multacorpoiacotuoiquidormierintnjirexeiumcuraeo, 2,
cuscflrectrpic.Fcmi- b fcx refurredionc mortuorum ' Icfu Chrifti Domjni noftri , J
Qnpd poteft uideri tx hocquod ex fpiiitufan^o corceptm. ^omiHcn.a jtatia.
eftfiliusPeiintuirtute.fecu^ndum fpiricum f.in(5lificatiopis
Quia mortuo; fecutn fccit rerurgere.qui fueiiint eius.i.a Deo fulcitandi.
na illa grafia plena conccpic de fpuicuT f.infto, ex virgine A-iaria Deus vmcus prwle nacus eft , non carnis
Ecce quid aiitor ei. Et (ionajlia.
pcrque'm acccpimusgrarigmj&a^poftolatum add^bcdicn
a ludiicohabitatione Aitit inGertibns. b Viceeius.wel 010 nouiine eiusdilJtuncic.
R
juocari.nome eii.Sc uxfti
Chriftm qiio mnJo prxdc.r fiiiU(lU
ciipidine, fcd fulo Dci muncre. Libera
c Vt fainiliafius adnionea',coniiertit feadeos. Inici quasgentes,
. dumfideiinomni'busGennbus+ pro^nominceius, inc)u?-
a Romani. b rergtatiam abeoper.intetioremuocationein,uel ut fitiseiusper
C e.^iteriorem uoc«ioiiem. Sctibit.
m illo hominc vojun f bus efti's , & uos t uocati lefu Chrifti , omnibus qui t funt
roc^rir .«C^ r.,„r^ .>,., g Kon ali:s. A Deo. a i.illis quos dile.xit,ut nocarct ad fanftitatem.
b Remiiliopeccatoium. Fiius falutat. c B.econ3iUatio,& tranqui!li;as mentis
h RomsBdileClisDcivoca'tisfan(51:is. Gra^^tia uobis , ^ paxa
1 a AdDeum. b Abeo()BiuuJC)&poteft. , c Sine quonullafunt nubis.
d Pilus Icnit,poftgrauitet inct.-paturMs^ b o J • rt T c/. /.^1 . ji f>. d
taserat,&:cantoma gis quaco magis pcc- carenonpocfrac,
Id. Recte quippc dicitur filmSjDcj pre dcfiinatiis, non fe
ApofioKmis eius S, iricus sSdi tQfi -uc in Aais habctur.-fcd D omniafanffa; rrinitacisopcranouiceflecommunia. * Theodor. Dicic ergo Apoao)iis.Ip/e nos pra:dicarores infticuit.omnium gcntiu nobis m.id.ifanilute,%Vdonacaab ipfo gratia.qus prsdicationi rcfpondcrctacco'nuenirec.' In
fjuibus ellis,& vos yoca f/jei^c./ Ex hisinqui. . vos qupque gcntib' cflis, quarumculcu- ra nobis commifTa cf^.No.n. cxiftimetis lefi^CIirJftu^ mcilicna vfurpare. ^°'"«>"* ""■ ix .igros qui j.baliis pofIidcntur,inuade.- rc. Dominus.n.rnc omiuurnC^entiupie diCatorem elegit, d In omrii. Gentib. non(ol'imIud;dsin quibu.-ifquiafinclc- gcuocari ) non de- bencfubiegeagerc.
Commcn.a libcralitate. b Remiflioncin pcccatoium,tolefarti.iin labf lu . c Auioiitatcm,ueI legatioacm pisdicandi- d Vt faciam pbed:ie hdci
4 5
7 8
9 10
II 12 13 14 15
tcftis
c Vro riomi.eins.mo
^ Deo patre,& domino noftrolefu Chrifto . Pnmura quide '^ ^Hisgloria, non no-
•^ ^17 ltra,(icutuosfacicis.
cundumilludquodefivcrbumDeiDcusapudDcu 11. Vc
quid.n.pr^dcrfiiiarccur cum iamclTcc.quj lamerac fine ini
• tio,& ^nc tefmino fcmpitcrnus . f Uud autcm prjcdeftinan-
, dum crat.quod nondusn crat.ut fic fuo cemporc ficrct,quc
• admodum ancc rcmppra pr^def^inatum erat,vt ficret.Quif
quis igitur filium Dci prxdcfiinatum ncgat, hunceundcm
filiumhominisnegat, Prxdcfiinatus cftcrgo Icfus,ucqui
tucurus crat fccundum carnem filius Dauid, cllcc m uircute
Expnfit. in fil'"s Dei.
ftancepirt. a Seciidumfp!ri.fan(l!fica.iur)S,nwr: {\C.Quifa(}uselleiexfetrime
Datiidfecundum carnetti.fz^u% quidcm fccundurri fpirirum {m
^ificacionis. i.fccundum opcrationcm fpiruu(f;mcti,qnifan
ttificachonunes,a<^ui fanC^ificauiiChnflum homincm in
vrcrovirginali.
Aug.Vcl probarur fiWus Dci,quia fpiritum fuis dcdit {aw ftificaticniSjincocpta-arclurrcitioncanima;, i. rcmiffionc peccatorum mortuorum Chnlfr, inpeccatis.f,quosnullus aliuscurarc potuit.
lifi.n.duplcx rcfurrc£tio,animz,& corporis, Dercfurre- ftionc anime in fcquenci aic ApolTolus..5"»r^f tf«' dormls,0-e- xurgc a mortuis,& iUuwinabit tihi Chi(ius. b Mortuo.ie. Clyrifti. Chrifi! pro cius.ucl fuoi um, proprium nomen pro nomine pofuit morc Hcbraico , qua; locutio in fcriptufis prxcpuc ucccr.bus cfi uficacifTimajUC. Fecit Moyfet C ftcutprxccpit demiaus Moyfi. 1 •
ian&^^"""' ^ "Perquem accfp/TOaxj^r^Waw.eJ-c^Ballflgnificachonorum
«nw. «pg fubminiliracioncmabilloproficifci. * OECVMEN.
Non cx propriis inquic, bonis openbus Apoftolacum
acccpimus, fcd quicquid idefi, ^ratia eft, & dony m . Atqui
Apofto
Rerurreftio «luplex Iph.j.d
NICOLAVS DE LYR A.
I Secundum fpiri.Hoc; rcfcrtur ad illud quod pr«mittit,^i/ij (lus efl ei exfemine Dauidfecundum earnem. nc fortc aliquis crcdc- rctquoddefcendinetdeDauidpcruirtutcm£;cncratiuam,ficuc aiii,quodcllfalfum,quiadc c^-iodcrccndittantum fecunducor pnlcntam fubflantiam de uirgme afltimptam , & uirtute a^iua fpirituiranfti formatam , quac yirgincm (^nftificauit , 9c imprae- gnauit. 1 Ex refur,mor.y[oc rcfcrtur ad illud quod pratdici- xuT.Quiprsd,eflfi.Dei inuirtu.i.in atqualitate potcnti^.vt diftucn efl,q apparuit in Chriflo ex rcfurrcdione mortuoram ad quatn requintur potentia infinita,pcr quam fc, & alios mortuos fufci- tauir. 3 /cfHC^r/.dow/.no.i.alcfuChridodominonoflro.hic ponittir gcnitiuus pro ablattuo.
4 T'cr^«fwJC.gr(i.^a/?o/?o/.t.HicdccIarat fccundum di^um. i.qualiter acceptus c(t ad apoftoiatum. f pcr Icfum Chriilu, qui cilmcdiatorDei,& hominum,& ideodona rpiritufTanfti ucniuc ad homines per ipfum.Dnftum cHautcm fupra,quod hxc uoca- ttofaftafuitper fpiritumfanftum. Ex quo fequiturquodme- dunteChnfto apodoIatusconcefTus fuit Paulo, idcodicit .Ter quemacce.gra. & lungithxcduofimul , quianaturanondcficit m ncccdiriis , fed cum forma fubflantiah dat proprictates, quae funtneccfTarizinoperibtu congruentibus ipfi Ibrmx.&muito triagii autor naturz non dchcic in necenariis,proptcr quod con- cedcnsdignitatcm ApofloIicam,ftmuI datgratiamad cxcqucn dum conucnicnter ofhcium pcrtincns ad iUam dignitatem,nif» fufcipicns obiccnafibiponat.
f Vocanlefu Ch,ifli,i.^h C(i,f Icfu Chrifto.Gcnitiuuspro aia laciuo mote GrajCQ.
g Omnibus quifunt I{om£,6-c. *Theod.Et diuinis eos .ippei- lationibiis honorauiCi&arroganciam reprcffic, pnnuun.n, „ Cos,non,vrquicociusorbis terrarqmdommiumobcinercc , ^ ab aliis gcntibus fccrcuic,fcd aliis commifcu;c.Dcinde,oiTi- nibus fimul fcribir,feruos niifceris,&: mcndicos,cum hisqui propccropcsnimias fibiplaccnc, &:ningna func poccftatc pr.tdici.Quod.n.ex hisquoquealiqui cicdidiflxMit,docecip fc t- piftola ad Philippcnfcs. S.iliitant uos i nquic, quifunt tx do- tno Cj:fiir:s.hm ucro cos quoquc docuicquod non fcribic in fidcliljus,fcd his qui lam crcdidcrunc. Vndc cos eciam uoc^ tos,& fandos appc)lac,fpin'tualibus cos laudibus cxcollens, & corum in eum. qui ipfos illo bcneficio atfeccrac , defide- rium infl-immans. -
h Dileais p^.prior.n.dilcxic nos ance omnia merita, yt ^ noscum dilciSti diligcremus,
i rocatis fanais.^on ideo uocaci,quia fan£li,fcd idco fan^J^i cfFcdi,quiauocaci,&idco uocaci,quiadilceti. K Gratia Ho.eir/>.*Hicr.Talis cfl ubique falucacio eius,uc &; commcmuicc in nobis bcncficia Dci,& opcct in nobis incc I gra pcrmancrc, quia &: gratis nobis peccata dimifTa fnDt, ^ rccornciliati fumus Dco pcr morceni filii ciiw . Commoncc eciam pacificos cfic dcbcrc,unam candcmquc granam con fccutos. i< Auguft. In ilia falucacionc ipfa trinicas pun- tcrque incommutabilis unicascognofcitur.Vnitaspcrhoc quod aic,a Deo. n
Haim.fpirituflTandlinomcn non pofuicquoniam indonis fuis cum comprchcndic.i.ingracia,&: piecatc.
Gratias
y ^d ob.fidei, i.piratus su totaljtcr me cxponcreobfeqo fides,
6 jBomw,Genri.i.utfidcs dilatctur inornnibus Gentibus.
7 Tro «o»w;.e/ttj.i.adgloriamnorainis Chrifii.
8 In (^Mj.f fidclibus.
9 Eflis uos uocati.id Bdcm, lefu Chfi.i.i Icfu Chriflo,3 quo eft hxc uocatio.
10 Omnibus tjni funt /^o.Hicconfecjucntcrexprimunrur pcrfo- nq falutatxjcum dicitur, Omnis quij.l\o, non gcncraliter.fcdh- delibus,idco fubditur.
1 1 Dile.Dei.i.i Dco vocatis.
II ^(««Sij.i.Chriftianisquifuntfaniaificatiperbaprifmum. T J Gratia uo.cr pax.Hic exprimuntur oprata bona, qux func bona (impUciter,propter quod abfolutc pofrunc optaii «iliis , & libi,& h«c funt gratu in pra:fsnti,& gloria in futuro,ideo fubd. 14 Ctp4jr.Appctitus.n.liominisnonpotelhotaliterquietari, tiiiingloria. 15 ^/f Dfop<».qui cildatorgratiae,& gloriac.
1 6 Ef domi.no.Iefu C/)r////.qui cft vnus Dcus cum ipfo, & iic da tor gratiac,& gloriae,ficuc ipfc.
17 Triffjum tjuidemgra.ago Dea wo. Hio confcquenter ponitur parratiQ,in qua explicitur mtcntio Apoftoli, qux efl: commen- darc gratiam Dei.per quam Ropiae erant vocati ad fidem aliqui ludzi, & aliqui Gentilcs , oflendcndo quod vtriquc ad (alurctn indigebat gfa Dei,qa fcientia aci^nta nofuHicicbat Genb.adJa lutcjiicq; obfcruatio lcgii ludacii. Qd patctex hoc q> ilb, & illi ^lapfifueratlhorribiliavitia,ppqctcgcbat Clirifti gfa,p(j fal- uatct.Et primo hoc ofidit Apoltol^.lcdo inftruir cos i moi ib.c.ii
7^ri-
19 GIoford&NicoIai deLyra. 20
Gratias rf^d.Gratiasagerc cft fentfrc omnia a Dco daca ef leanins . Vero nouimns Apoftolatus ucflri cor "-ratia fandi D k;Drocolaudarecordc.voce.tS.'nnpr<*. ^mrirnc inrTnr.,.-.^ «(t:,.,^^ r.,.,, i ^ rr- ,-
A fc.&; pro co laudare cordc,voce,5,: opcrc. Aug.Iib.de o- b Dfoweo.Nonotiofe.Non.n.vox iffacfrcpotcft,nifif,m- uibin.Grauas itorum,quorum Dcus dicitur, ficiic Dcus Abraham, ll.iac, -•"''■''- &; lacob. Cum.n.omnium unus fic Dcus pcr nacuram, corii
tamcnpropricpgra
Scduliut Ha/me.
ciam eflc dicitur.qui mcrico fidei,vV iufti- ti^ cius culcores cflc probancur.
t »c ii.re m c, ^ ^f" "«"'•«<'• Cum
«tfi Chrjftu» ; pro aliis , pnmum fi
Quem.f.meum facio,c]uo.i.n«n uos. Nonper lcgcm,non^>ci pro^hcium.
Spiricus in tancum eire acccnfum, ut omnibus opprcfiis fuc curratis.ciuancomagis nobis.qui hcet cxigui ordinis,tamcn veff ri fLiMuis,uob.fquc obedicntcs,cum omnibus nobis cd' tniffiiiHc fuuiu$,&:clfc iempcr uolumus.
„ .. ,, . . u •■ "^ ^^^ll- Vifum Cft Epit.7y.
Medurorcm Dei,& hominnm: ■ r •»•//■
cll miiiiltct bencficiorum Dei.
§ Angclus
Iur;imcntllin quando /ic £a- CKlxiuiQ
uobis.de quibus ma gnautilitasvcnitjpcr Ciinfium mcdiato- rcm,per qucm uobis Dcus dcdit bona om nia.
d Quiafides. Ambr. Congaudet debono
Qmaipr
gratiasagoDeomeopkrumChnrtuprocmnib.vobis,aa i
a Non lautiti fidi-m corum tanquam perfeAam.fcd fjciliwtcm.iic iiotum ciga Cliriftum. i
Etfi non pcitcfla. b Qi!j»l<.uina caj.utmundi,uiide ptoficcrcm multi.
. c PrxiniiTaautoritai.
hdes veitraannunciaturin vniuerfo mundotTcftks n.mihi^
a £[ idco non e.l lutuin mcmiri. b i.uo.luntatcuelfplriiualibiis.fidc r.& thaiitate. Kon in carne.i.carnalibHS obfcruaniiis. £ j,, (,„,,
l'tadicando,nou in lcsc.non in circuncifione,non in eo quod fcruusMoyfcs ttad.dit.fcd d Quod iilius ttjdidii non liribendo.fca inliniando mciiiibus.
cft Dcusjtcui feruioin fpfritu mco in euangcho fih'j eius,rb "^
a Amb.DcutmemorelUumdat.obIituscumccflat. b Habins liori s conftitutis ,nd or.indu£ 5
iine mtermiflion^ memoria vcltn facio femper i orationib,
nobis conlencancu
utlitcrasad Epilco
pumRomanunnnic
tamus, quorcsno- ftrasconfidcrct, &: iudiciifuidecrctum intcrponat ,utquia difficile efi de com- muni , & fynodali t «juem decrcto aliquos il- fpirim lincmitti, ipfe au- riioritatcfiiaiu rcv- tatur,dcle£tis uit,5, quiada Arimincn-
col
CuiU Fapaai
incccpto corum per quod charicaccm crga .llos o(Jcnd.c,& fis concilii fccum fcranr.nd cn rcfandd,d.i qu r illic S hortatur ad pr(,fectum.H.-ec ancc omnia fc agcre dicit,quu ccr a^a lluu. ic Hier.Ego nullum Drimum ni Chn^n inukisproficthdcscorum. 4c H,cr.oficnditquomodo fcqucns.bcatitudinitua..i.cuhcdr"pc^cr Tomn^^^ Et.i«.,dD.„
Romanomm fidcs omnibus Ecclcfiis cognica fic. Vdccrce, , foaoclupcr illam petram xd.ficacam EcclcSm f^ o Qm W- ^uod cadcm fidcs,quam Romani tcnenc,ui vniucrfo mun- cunque cxtra hanc domum agnum comedcw"' profaiiu;
cft.Hic collcgns cuos Acgyptios confciTorcs fcquor 6^ fub oncrarn,snauibus paruula nauiculadelitcfco. Non noui Vi taIcm,Mcle£ium rclpuo,ignoro P,nilinuin.Ouicunque no . co!I.g.ccecum,(pargit,hoccli,quiChrii!inoncf! antichri , fii cif Amoroi.r.dcliccr tibi con.raiffam ianuam fcr tpift "ad <vH
uas, & pia folictud.nc ClKifti ouilc cuftodis, dignus qucu ul.t^.i;' oucs Domini aud.anc,& fcquantur,&c.Crcdatur Symbo- lo Apofto!orum,quod ecclciia Romana iiitemeracum fem pcr cuftodit,&: feruac&c.
* Aug. Si ordo^Epifcoporum fibi inuicem fucccdentium Traft.,»^. f, conUdcrandus eft , quanto certius ab ipfo Pctro numera- l"- mus,GU. totius Ecdcfia; figuram . propter apoftolatus fui
prumcu gercnci Domn-msm.Superhancpetram xdifi.ecdme r t
* Idcm Numerarc faccrdoces,Cd ab ip^fa fcde Pcmm J; & ""' dinc illo Patrum quis cui fucccilOTc, uidcte, ipfa cft petra qLiamnonuincuncfupcrbarinferorumporca^^&c. '
* Thcod.Tcncc fancla ifta fcdcs gubcrnacula r«cendaru ^''^-^^ '^«"' cundi orbis Ecdcijarum,cum propteralia, cum quia fem- """ '^""'"^^ per ha:rcc!ci foetoris expcrs pcrmaniit. .jc Beinardus Dignum arb.tror ibi potiflimnm refaron damna fidci,ubi non pofsit fides fcncire defeaum.cu.enun akcn fcdi didum ci^.Egopro u rogam,utnQndeficiatfides -uai cr Cictera. ' ' '
e ,rfyZ« quodhabetisfidemdominoimputo.Non haben da oro ab co. Vd expomt,quando grat.as agat in orat.oni- bus.(,&:quomodo fine inteiniifsionc.
re/iir.iuramcntum cft faciendum m neccfir^riis, cum pi- Auc.dc fertnj gn fiint hom.ncs crcdcrc quod c.s cft utilcNo,, ci\ M,ratio SSmoa^ ' m lc bona,non tamcn mala cum cft in fe necciriria hcct a malo infirmitatis corum quibusaliquiddidtur.pioccdat
H'er.fuperIerem.infecundo.Animaduertendum,?uo*d lufiurandum hos habec comitcs,uctitatem,,udic.um,& iu ft.tiam,fed fi ifta dcfeccnnt,ncquaquam cnt luramcmum fedperiutium.
f >W.v«o.^..cr..Hocdidtuteuamct,&dcfidcrcntaiidire. SSLio g Inora.rnccb.Oratio pro boms habcnd.s.Ohfccr^tio,pro
ncceffitatediftndaorano.Etcftpcrftcra.-jdDcnmarl.nra tio,utpcrpafsionem,pcr mortcn^pcrnatiuicate.&fiiuilia. P
Occumcnius.Syncera: charicacis eft,&r mcnnoncm fa- ccrc,& fcmpcrhocfaccrc..dquc max.meinprccacon.bus
_. ^ a Df:ft-
do ab Apoftolis pr^edicecur . Iccm prudcncerlaudat, utpro uocetadprofcdum.Siue quiaomn. mundo mirumfuic Ro manos credidiiTc , qui idolornin fueranc nimia cuk ura pof- fcffijica vtomnium gcnnum dns.quas viccvaiit,dcferuirct . |,^«„,ft_e.i7 ^^^ ^ fimpliciter eorum fidcm lau J;.fil- crcdcndum cft.cu iusnuncdcuociodcmonftraiur. -jc Terc.cumcorrcptascc elclias opponunt(hajrccici,_)credanc cmcndacas. Scd 6c illas reco£nofcanc,dequarumfidc,&fcicntia,&conueifacione, Apoitolus gaud«,&:Dco giat.as agit,qu9 tair.cn hodic cum ^ iIIjs corrcpns vnius inftitut.onis .ura conimiiccnc. De Eccleftx F{pwan<efidc,& authoritute. '•J.a4u hxre. * Itcnxus . C^uoniam ualdc longum cfl onmium Eccle- fap.j, fiarum enumcrare fucccHioncs,maxin:x',&antiquilfimx,
& oninibus cognitar.a glonofifsimisduobus Apoftolis Pc- tro,& Paulo Roma; fundatx , & confticucx Eccleiia; , eam quam habec ab Apoftolis ctadinonem, & annunciatam tio minibus fidcm,pcr fucccfsioncs £pifcoporum,perucnicn- / tem vfqiiead nos,indicantes,confundiuu)s omncs eos,qui
quoquo modo,vd pcr fui placentiam malam,vcl vana glo- riam,vcIperciEcitatem,& malam fcntcntiani,pr^ccrquam oportctcollfgunt. Ad hanc.n.Ecckfiam proptcr potcncio- rcm pnncipalitatcm neceirecil: omncm conuenuc cccle- fiam,hoc cft,eos qui funtvndique fidelcs,in qua femper ab ;«re prafcr e" '^^' ^"""^ undique,cohfcruata cft C3,qux eft ab Apoftolis • • traditio. 4« TertuI.SiItalia;adiaccs,habcsRomanam Ecclefiam, unde nobis auchoritas pr,gfto eft ftatuta , falix Epift.rr.qusr Eccldia, cui totam dodrinam Apoftolicum fan^umefuo
•oVi^hLmiP''^?''^'^''^''', ^ Cypnan.Nauigaccaudcnt(ha:rcti
^. " " ci,)&ad Petn cathediam,atque ad Ecdefiam pnncipalem
, vnde vnitas facerdocalis exorta cft,a fchifmaticis, & profa-
nis literas fcrre.nec cogitare cos efle Romanos(qnorum fi-
des.Apoftolopradicantcl.iudatacft^adquospcrfidiaha- .r.G6.4dRo, bercnonpofsit.icccflrum,&c. * Ongcnes. CumPetro
kimma rerum dc pafccndis ouibu^ tradcrctur, & fupcr ip- tpift. a4 Mar- ^''"^ "^^^^ ^"P'^'^ "^«"^f" fundarctuc Ecdefia,nullius uircncis iuinPjDaia alccrius ab co.niii charitascxigitur . ^ Athanaf. Opt'
Komaniim. EjJift icy. qua eit id. Innoc.
t
Q mus ut a ueftrac fanda: fcdis EcdcfiiE anrhoritate,que cft ca put,& matcf omnium Ecclefiarum, ea(Niccni concilii dc- crcta) adcorredionem , & rccreationcm fidclinm ortho-
doxoiunipcrapcrepcrpr^icnteslcgacosmcrcamur,Qua- tcnusvcfliafiliiauthoricace, iltefiab ^miilis fan£t.c Dd i:cclcli?,&noftris,euadcre nobifquccommiffu.scruere va
lcamus.
NICOL A VS D£ L Y RA,
Prima in duas,q«ia primo aufcrt a Romaniscrcdcntibus difcor- dix mater.am,fccundo inducit cos ad charitat.s concordiam. s «p Matcri. vcrodifcordix erat,qma conuerii dcludaifmo p,c* fcrebant fc Gcnt.l.bus cx Mofaica: legis fufcept.onc,& econucr- Jo Ccntilcs luds.s dcfcicnt.ae acqu.lu.oncproptcr tiuodoftcn- drteospnmohm.l.tcrcgc,e§rat.a IJJc.l.ne pr.trogaUaal.qua TcTrcT""^ "^ S*" '"' ^'^"" • f""do,poIt co«ucri.oncm adC br.il, fidcm.fecunda..ic.p.t.ntcrt.ocapantcmcdium.,bi. <^!de,jo.Prtma in duas,primo Apoftolus affcftum fuschanta-
, m ad ,pfos oacnd,t fecndo v.t.acorum argu.t..i>i . l{.u..hw,r 1 nma .idhuc im duas^primo.n.oilcndit fc lurc char.t.ue ad cos
. gras agcdo de cpru bona inchoat.one,d..Pr/,^f</...pnnc.paliter.
Cra,
l Gra. a. Dco rnco. cu, bonum hom,nis princpalitcr e/l .ufti bucndum. 1 ()Hia fides i>e.ar,nurt.in vrti.mundo.Oa,us.n. Ro- mana tunc tot, mundo dominabatur , proptcr quod dc orun.bu* mund,parnbus.b,vcn,ebanrnu.Ki,, qui bonamcon..c,iatio- ncm fidchum Komp ex,ftcnt,um rcf^rebant i., d,ue.ns patt.- bus orl,.s quod ad d.ktat.oncm hdc,,& ad De. glonam fac.cbar, quam Apoilolusquacrcbar.
5 Teitu.n.mthi efl.Dms.Hk fccundo oiicndit idcm pro ipfis o- rando deuotc d.ccns,r.y?/x.« .mt.cfl Dem.FrcqucnUr.n. pro ip. in orabat icfrcte, propter quod teiiem non habcbat de hoc nia tJpum. 4 a'//fr«/o,e5>c.&nonobferuaDt.islegalibus 5 jiuodjtne intermiflione rnemoriam,&c. Non elt pcr hoc intclli ge.idum,quod Apoitolus pro ,p(l, orarct cont.nac fcd qu.a quo ticicunqucorabatjde.pfismcmoriarohabebat.
Obfc^
21
AdK
omanos .
^ i Deftder» emm.Vt quc verbis fuaderc non poteratjpr^fens A fuadcrctTirturcmiracalorum, •
Hay»» • b Con/olari . Modo cgo fum dcfolatus , (ic &; uos , ctfi noti lcntitis.fed licconfolaremur.
c fratresiQim rcnati>& alig rc£ti . vfi fupra,uocatis fanSis. d Grxcis.DcIndxii
Cap. I.
22
f per TolSMte.
f altqwKi im- I petiar vobi?
tacct, quiani?giftcr Gcntium.Gr<«c«,Grit cos pr2Eponic,quia ab cis omnisphilofophi^ mundana cxordium habuit.
C Barbaros. Barb.iros dicir,qui funt quafi ex
crant,puta,diuitias,potcntiam,&? f;!picntiam,vos quidcm in I> hiSjinquit, cffcrimini,egoauEem Dcum in mcdio veftrunv praidicaturus acccdam.ncc me huius pudet.Quamobrcm> QHtapotentia Dei e/i ad(alute»ip'fc'pientium.pulchrciuiccm ad- dir,«rf/4/»<*e/a,nam cfr,&: ad ulcionem potentia Dei, ^dfaU-
tem itaque no cuilibet
a Konfolumoco.fcdetiamobfcno- Tentm. h Fro{peto,8c aduoin').
Quicunqucexeaufaficili.ueldifflcili. c PofJ long» defideti.i.
d Hyeme,uclzllite. e Q quoJeffe nonreputo.nii! perueniara .id uqs. .bici in - ~ -
l
legcs , qui . f. ncc Hc- bnci /nec Grasci, ncc LrtinilUnt.
tvteotflmunc. Nulli fpccialiusdc-
tionem in uo.-i^-tir ha:cpr?dicatio. fcisiiernimuS r.»ebuor,quia mil- fus ad omnes.
fcd crtdenti. Nun crc- dcncib. D. fupplicium intcrminacur Euange Imm. primumautca Iud<£:o poftulacur, uc crcd.it,vtpot'jqui iam caqux dc Chro funci ex Ifge, &c piophetis, cdoctusljc magis,qua gences.pr^ccrca.licec
a Nan Bouim.fed meam,Sc vciliira qu.t cft inuicem communu.i.fi unius.Sc eiufJcm fidei fuuius tn Chcilio,ael <\<xz pet Ailcctionei» opetatui.
b Haimo.Cui ersa non uenis:q lia ptohibitut fum.quad uolo iit fciitii, & pnteti» ni pe ueiht fieti.ut modo .l^nos uos parctls. De tide,quii propofui.
cam qua; inuiccm eft : fidem vcftra atquc mcam.Noio au-
Non folum aoliii.
^ Theodo. Do£lor
omniuoi gcntium ele c te vos ignorare fratresrquia fspc propofui venire ad vos >
.iT« /-...»».»..■_ ^ A!iquibu»impcdime«iisDeoidajcnte
Yenire. b Vfquein prsfcBS.
i.ut fiuiflificetis U08 pei m»am prsdicationem.uel.ut ego ptatmium pro tiobis acquinm.q.d.ideo defide.ue.
&tprohibitusfumvfqucadhuc,ytaIiquemfrud:uhabea
a Horum cxcmplo prouocat co» b Qnod ideouolo,qa'adfbitot fumomnibus Gentibus.
inyobis,ficut&inca:teri*sGetib GrccisacBarbaris, tia-
a Vtoeiuadeuttoque populocxcladatar. Haimnmuudanis tationibusctuditii. '
opu l> Illaium ntiotium imperitts. c Euangelizaie. Sictit iUisdebeoita& uobis.vjuia omnibns debitoi rum.
d Q.Etfi ego ad h»i: p3iatus,ergo alteiiu» culpa lemanCt. f b .1 1 I c " ' ^ _L - -• -d
' terac rudibus
8
Haimo
mcis, obfecrans fi quo mo do tandcm aliquado jpfperum
a Non at mali in fuo ma!o. Quia tuncutilisaduencus/ b Ideo obfecto .
a itcr habeamtin voluntate Dci veniendi ad vos^Defidem
« Q^iaquafciibit.Bc peruetfe poflant accipi.Jc uiitutem fu^dete.
b i.uosparticipcsfaciam. c Gramiti beneficii D.'i. D.iflrijii.
cnim vo's vidcrc,vttaliqUid impcrtiar vobis gra^tia; fpirita
a Quiiiajnaliquidhilietis.- b Qi^:t confirmitioadeoedgtita.quafi. f.u«» contiripati. c Quafi mea confola io net. d Qnia dolct d-; non rcAa fide. '
Vel idcm.ut confolemur uobifcum,alia litera . ^^ _. w..„. ,..,,..«.., »
b Iis,adconfirma'ndosvos,ideft fimulconfblariin vobisp 4 adcommuncm gene
" ' " 5 nshumanifaluccmyc *^ ■ ■:.(
nerat Chriflus.ca iiea inccr luda:os,&: natu.j, &; conuerf icus fuerat,, docuerar, diuinaque t file' '«ftr* inter eos ligna opera- ''1"* "»^* tuserar,propccrq.om ^ niadcbitorescrantiu da;i, uc primi in Chri- ftum cr cderenc Ilipra ca:tcrasgences
g
Quia lignis firmacur H.iimo
incrcdibilis prxdicar t quatjSinni»
9 tio.quod non efhn fal ^^ paratus $&
10 fis pra:conibus.
ptu eft,& vobis qui Romx eftis euagchzare. Non.n eru bc ' ' J?. . ■'«^^^';j'«'"»- EO-
a Nobi5,nonalii». tnlicftat ad fiJem,dat ftli.tem omm credcnti.peccata rerait ^^ CniUS. V^JVlaXimC,oC - tit,iitIhficat,afecundamortcpi*fctuat. b Valen». JJ prx OmUlbuS lud^O,
dcbitum cxoiucrc.Ec g fco euagcliu*. Virtus.n. Dcicft infalutcomniercdeti,Iu- 14 &i lud^eum prarponit
2uoniara non omnes h 1 Quoddixitonini.ietermiiiai. Cfcdcjiti. b Gentiiibus cmnibu». ij caufa pattum , tamcff
Xiagdii pra-dlCatlO- i- "' « CiedentielHD&luteimquiaettiiniuftitiamQuudclateoftend.turiniploenaiiEcIio, ig: &:hlCindio^etCUan2e '
nemlurciprcb7nt,mc k'"d?o'primu&Grarco.Iii(titia.n.Dcitin corcuclaturcxfi- 17 1,0. Quid^erTo opus
■ - ■ • eftlegc^ ° tpcrilludpa-
i luflitia.n.Dei. Haym.Amb.Eftquxgratisiuftificatimpiu SiJ»'Dd per fidem finc opcnbus Icgis,ut alibi inueniar in illo no ha bcs iufliciam mcam q cx Jcgc c(},fcd illain <\cx fidc, q, rcue latcuageliumdumdatfidcmhomini,p^iuf?ificaturq,crc- , ' dic Deumiuftum,&:ucraccminpromiflis. Hocconcraiu^ - dxosquineganthunccIIcChrilium,qiicm promiricDcus.. ',
k l{eutUtur. Aug.Aggrcdicur Gcnciles fecundum priorera A«g inpn^g r lfatum,quiaiailabantbonamnacura,&:cxcufabaccui-pii-udi V ncs pcr ignoranciam.Concra aut Apofioluj dicit,&: prius ha buiilisnotitiam , & pcrdidiffcpcr culpam , & bonam nati^r ram fibi iplis a Deo rclidtam in omnia mala prxcipicacam.-
Comrncndata pictate fidei, qua iuftifi^ati Dcogr.ici cllc» ' dcbcmus,contrarium dctcftando fubinfcrtjquod mfiaci pcr fe in idola cccidcrunt. 1 Exfide,&c.Dei promittccis.in fidc hominis,qui credit ei>
. dus fum , quamobre
dGbcoomnibusdoi^ri
■ nzdcbicum , non fo-
lum Grfcis.fed ctiam-
Ipr.rJeninat» barbaris.proptctea.n.
fucria:a^ue ctiam diucHhs dcdit
yfque^d^m . nob.slinguasSpintas
fan£his. fctconucnic
quidcm tum lis qui-
bus doilrina magnos
fpiritus facit, tum lis
qui non funt cloqucn
tiar myfteriis initiasi ,
picntibus,& infipientibus debuor sii: itatq) in mc prom-
a In mc promptuni. b T«ng't eo» <]ai non tC(Sa tradidcrjnt.
f
nto adiccit. ^od m me 1
promptum efl. Mcum cft.n.pr«dicarc,cft autcm audientium credcrc.
f A'o".'»-f»'»'.e»<f»f.SicutilliquifaIfapra;dicant.Vel,quicru
C ccm Chrifti putaht ignominiam'. idco non etabcfco euan-
gclium,qina uirros elh i.quia uirtut( m Dci annupciat,non
jnftrnuiacem,fapicntiam,non infipicntiam • C^od.n.infir-
mum Dciefl ,forriuscflhominibus,' &quod (tultum Dci
cft , fapicntius cft hominibus . Vcl, uirtus eft credcnti , per
quam pcccacum dimiccitur,&ccum rcscxigit,fiuntmiracu-
la qutbus commcndacur dodrina.
* Occum.Quia incrcdulis mulra in Euangclio abicdlacfle
,ccnfcntur,put.i,crax,niors,Iudcorumdcbacchatio.&c.hoc
interifr ilios docct.nc quicquam cflc in co uilc fufpiccntur,
atqueidcircopudcateoiillud fufcipcre . pr^terca.quiaeri-
-ftas engcbant Romani ob multa quib.c^tcris pra:ftantiorcs
erant,
■'•7
Ambrflf,
A •>
NICOLAVS DE LYRA. I Oi/«r««j.i.pcrrcTn £icram dcprecam , ut oratio fit magis e- xaudibilis.Sicut com dKtiaui.Ter cruccm,& p^lfionem tuam, libe ra nos domine.
i Si <^uomoJo tandem ali.pro.iter.ba.&c. Hxc forlitan fuit urfa
caufa appeilationis fu{ ad Ctfarcin, Aft.z^ . vt fic vidcret fidclcs
Romzcxiltcntcs.
|..j - 3 /^cAd^^.w.Mojw/.Hicredditcadfarafui di^i.f.quarcdefidera
*eniedi ;i j R» ^^^ ucnirc ad Romanos.Et alfignat ad hoc tripliccm caufam.pri
:ii.-ti/'
ma ell ad augmentationem fui mcnti,& corufli pcr fuam prxdi- cationem,& hoc ell quod iicit. Defi.n.uotui.ut ali.u.imp.^ra.fpi.i. vt per przdicationcm meam ethciamini deuotiorcs , & iic in uo- l>i$ augeaturgratia Dei.
4 c/^t/cowyf^Moj.inlidc&bonitopcriboi.
5 Idcfifi confo.in uo. q.d.per hoc habebimus ad inuicem confo lationcmperfidcmmiiii, & uobiscommuncm . Etde dilatione fuiaducntus,confequcntcr fecxcufacdi. T^nlo autem uot ig.fra.
j , *jwafxpepro.uen.ic p.itet ex prxdirtis litera.
•* Ciafi 6 GrMis^ac Barba.Hic aflignatur fccunda quz eft rcdditio de ■>>ti,di. Cr<ecis,ac Barba. i.hominibus ignotz iinguz,cuiufinodi funi omnes przter [udjeos,Graecos,& Latinos. 7 ^^pitntibus.i.ifi(ita£i\5 in lege,& philofophia. S Et infipientibus.i.illneritii hominibus. 9 Dcbittrfum. ad pracdicandum eius euangeiiu ex ollicio apo- Itolatus. 10 iia quod in meptomptum eji. cx paite animi.licet
habuenm»
habuerim,& habeam impedimentum exequendi.
11 Et Hobis am S^mA ejiis fK^fi^ris^.i.prajdicarc cuangelium.Li
cet autem reudere debitum flt necelfitati$-,tamcn Apofblus no
peccauit in hoc , quod omnibus Gcntibus non prxdicauit , quin
liuius dcbiti redditiocadic fub przceptoattirmatiuo , quod non Tc;tiaaufx,
obligatad femper,ledopportunitatehabita,quad Apa/tolusfe ''
cit. 12 Ts^o/i.w.frwfcf/.ew^w.Hicallignaturtertiacaufa cxhcb
norabilitatc ofiicii,di. 7{on.n.erubi.l.euangeltum. i.praedicationcfn
cuangelii,quiahocelthonoriiicu[n,&fan£tun^.ideorubdicur.
I J Firtu\i.n.De: f//.i.cu3ngclium clt Dei uiri utis cuntciitiuuti»
14 /b /j/w.oOT.crf. 'I aroeu quanium adclfcdtum prolicit (oiui
credcntibus. X 5 ludtto prttijum,& Graco. pcr lioc non clt in-.
teUigcndum,quod apud Dcum lit pcrfonaruin acceptio.fcd hac
dicitur,quia iudxi pcr noticiam legis,& prophctarum, & Grxci
per cognitionem crcaturarum,qux cil qqxdam fcala ad afcende
dum ad Dcura pcrcognitioncm,& amorcm,h.ibcbant quanda
difpoiitionem ptx cxccris Gentibus ad fufcipicndum cuangehi
Vcritatcra,quodcontinetiu(titiam perfe^a,proptcr qd fubditur
16 lufiitia.H.Deiineoreuelniur ,&c. i.ineuangeliomanifefte traditur.
17 £xyfici«jf</i?m.i,fideinformiprcKedendoadfidemforma. tam.Licet. n.fit idem habitus,tamen dicitur informis iine cliari- tate exiftes,& fuperueniente charitate formatus.^a p hoc nOiug eius efiicitur meritorius vitx beatac, & talis formata tides uiuiH- cat,& iulti^at p fedc>ficut fcriptii eit K\3ic.i.i.luftHs autt^&c.
n
GIoford&Nicolai cic Lyra.
24
IFide»
d
c f
^ Ve) cx fldc in fidcra pp omnc partcs fidei » ex fide vctci k
A Tcftaincnci , vbi vniis Dcus, in fidcm noui, vbip;itcr,6i fi-
H.irm«. lius,&: fpintuIfan£ttJS,Ex fidc prinii aduencus,in ndcm (cca
Ko«a. j}, . Ex fide prim* refunccSionis in fidcm fecund^, Ex fidc
Pruwfiu*. promiffioni&,ui fidcm rcdditioais.Ex fidc pr(jdic.itorum,in
ndcm pupulorum.Ex fPe pt^:(tl^ fidc feminantium, in f.in, doao. fich-^m mcccntium. Ei Oefie. Hn. c. eftiufiitia quitranfic peaare.At>a- dc fidcm fidc,vctraf\ «ufi.a. feacluda!ii.<:,^&:quicii fkb. 10 .g quc alius dc fide vcte
ris m fidem noui Tc-
ftametij&dcfidcvcr
borum ,>& fpci , in fi-
dcm rcrum &: fpecici
^»jci fote* crcduntur ca qua: no
vidcntur.Etiam eft ft
dcs.quando non ucc-
bis,fcdrehuspracfcn- i
tibus crcditur,quoderitcum Dcus fe uidendum dedcrit.Di
.g^ci£ergoexfidcvcrborum,quibuscrcdimusquodnon uidc-
jil^^_^^ mus.infidemrcrumquacrcditaobtmcbimus.
liier.io i.f * Sicutfcripum eff. in Abacuch.i£.\ cft. luflui autem ex fuajide
Ab4«ttC«. "^ */»fr.Scd hoc &: talia plura teft imonia qux ponit,ab Hcbrai-
ca: veniatis crannatJone,qua nunc vcimur, vidcntur difcor- . dare,quiaaliquandofumitalxx.interprctibus,aiiquandoii-
cut loqucns eodcm fpiritu quo propheta: fcufum fumic cau-
cummodo.fuis utens ucrbi-s fuaque difpoiicione.
* Theod.Hoc pofuit ludxorum gratia,docens eos non le galcm quidem amplcdi dcbcre infTitutioue , fcd fequi fuos prophetas.
* ScduIius,i?r)S(/«,i.nonex operibus legi$,tt/«?f,hoccfl,pr5 fcntcm uitam ducit,ue],uicam xtcrnam acquiric.
^e Amb.Ad exemplum prophetx Abacuc fc conuertit, iit
declaret olim oftenfum,iurtum ex fide,non cx kgc uiucrc >
hoc cft,non iuftifieari homincm apud Deum per legem,fcd
per fidem.
Tj«ft.;j»»ftl», ■^^•S' Cogita quid per legcm imminere dcbcbat,&: quid
pcrgratiam confcGutusfis . Si confccucus cs gratiam fidei .
eris lufluscx fidc. luftus.n. ex fideuiuit , &: promcrebcris
l>eum vmendocx fide.Cum promercrisDeum vuendocx
fidc,accipies prx|iiium,iramortaluacem,&:; uicam xtcrnam
&caetcra.
lih.4,cont. la * Ide,Summum bonum przftari hominibus non poteft,
i4»u^g c.^ nifipcrChnftum,&;hunccrucifixu,cuius mortemors vm
' ' citur,cuius uulnenbui natura nofira fanatur.idcoqtife luftus
- cx fideChrifti uiuit.Ex hac.n.fide prudencer,forticeir,rcm-
§cranter,6i iuftc,ac pcr hoc his omnibus ueris vircucibus rc cfapientcrque uiuit,qui fidcl.ter uiuit. - * Idcm.Excutiendum cft a cordibus rcligiofis.ne mala k Sp«ib.e.j4 curitare falutem fuam pcrdant,fi ad cam obtinendam iuffi- ccrefolamfidem putaucrint.
b J^'''" '•'►'<' >e5-c.Ex fidc cft iuftitia,&: indc falus.quia ex ir» precaieiniuftitia,&:indeira.i.pena,&: hocide reuclat-in eu5 gclio.VcJ reuclat-dec^lo^qdaccufatcos.quia indicauitcrca C lorcm cis , ucl faluatorcm . Ex ipfa cnim coili fabnca ir^tus JilisDeus oflcnditur, qui ideo tam pulchra aftra condi-
dic.
dit,utcxeisquantus,&quam adrrjirabiliscrcatorcorum ficD polfic agnofci.Srtic folus adorari.
c Sufur omntm impietatem.icnpietis eft in Dcum pcccalTe. i~ niqiiitas in homincs . Vcl impiusmfidelis, ficut idololatra . Iniquus qui prauitacc opcris ab aequitatc difcordac.
Hieron. Trcsefls
• Ex CdeefliuHitii.Sdt* f<tut,Ccut Abaracltdicii Ken (X Icf*.
b Au.ltiflus elt rx tide,&c iia uiuii slrina vita,<]u> eft mf rcM fidei.
de in fiJem, ficut rcriptum cft : t Iuftu''s cx fidcrviuic . Re-
a Vrntuii ad iudicium, h Kouoninrsiiiipio«,rcdoHinct iiapietatit. Sciniuftitiz paitn. IdoloIatiM.
uclatorenim ira De'i decoelofupcromncm impicta^^tenu,
* Oiix cx tulpacoram. b Vetam de Deo cognitiontm habent,
6ciniuftitiambominum,ec>rumquiverita^'tcmDeiinin-
a Manenirs in malo oper^.
Cum ffOBtccisCeoficiat. b Multa.r.runt.iuz dePeoper nataram.rciiinon pof lunt,M de mvtUiioiedcsnptionit.Sc iMcativitiontt. I.de Deo nofcibile. ' c Oufturationis _
iuititiadetinent: quia quodt nd^tum cft Dei> manife- 5 fas idolorumculcuras.
3 Fei opus fuum.non peidoftiinain,velinlpiiationem. 6 rcfercnda cft , Utjm-
b <^odn»tumcil Dei.maniffl^uBieltin illis,<)uia. Patci. Alia* leuelauit _ piCtaS QUafi ad illiu-
ftum eft in iUis. Dcus enim roanifeftauit illis- Inuilibiliaf* g nam Dci.miuftitia vc
j
4
uidcntur impicutej, prima, &:maximam t^«««in«e Dcum, qua* aut pcr blafphcmiam, aut pcr idololatriam admit- titur . Sccunda in pa- rcntcs,aut iniuria, auc contemptu. Tcrtia in cxtrancos . Siuc , om- nis impictas, ad diucc
Hiymo.
A>Ql>f«(
ro ad omnia peccau pertinereuidcatur. £
d forj*»» 7«/ «rrtdfm.C^d.Cur cis ira de impietatc, c5 non pjaymo» . cognouerint pcum? Ad quod.poteranc quide tognofccre, fcd fibi collunc,maIcntcs morari iniufte in fua uolapcate. c Veritatem Dc/. Quia hoc dicitur,quod eft de Deo nofcibi- lc,cft m illis. Qjiafi.Iu fe habent vndc nofcant. f.nacuralcm ratioucm. ■•
f In iniHflitia detinent.Bontttn efl,quod tenct,fcd malum cft ' vbi tenent. Veritatem.n.tcncnt,fcd in iniquitace . Inuenifti Dcum,inuenifti vcricacem,&: ipfum dctinestn in uftitia,5c quod pcr Dci opera cognouifti,per hominis opera pdidifti .
Aug.Totum confidcrafti rci ordinem,&: non vis actendc Ser. <r.«Jevi rc quod mundus opns Dci,idolum opus fabri.Si fabcr idolo •"* ^«^* ficucdedit figurain. darec&:cor, ab idoloipfo faberadora- ^*^ rccur,quis crgo Dcus tuus?nunquid quitefecit? g T>{otum en Z)«.Grcg.cft quod ex huius mundi difpoficio- nc,&: nacurali ordinealfequi poflumus.Ignocum vero Dci, quod omnem Liret crcacuram , vt racio fubflantia:eius , ucl naturaj,& myfterium human» libcrationis. h Alanifeflum efl in i///i. Aug.Quia non (olum ratio naturalis ad hoc profuit,fcd &: Dcus quotidieadmuit,ncc fola natura fufficcrc uidcrccur.
i lnuifibilia.n.ipfiHs.^A\}g.Dixiimjas fapicmcsgcntium fcru Sermit^j- i tatos fuiflcnaturam , &: de opcribus arcificcm cognouiifc. *^"'P*''" prophctam non audicrunt,!cgem Dei non accepcrunt,fed eiiPeusquodammodofilens, ipfismundiopenbusloque- batur,& cos ad quxrendum opificem rcrun» mundi fpccics inuitabacNcc potucrunc in animum induccre,c(rlum,6<;^ tcrram fineauthoreconftare.Audi vchuiem.^oniamffugd notum efl Dei^manifc/ium eli in illis . Vndc manifcftam ? Deus manifeftauit.inuifibilia.n,Dei,a conftitutionc mundi . i, ex quo conftituit mundum, pcr hzc intcllcfta confpiciuntnr , &:c.Intcrroga pulcbritudinem tcrra:,maris,aeris,cceli,fyde- rurovfolem.lunam^animalia.qua? moueritur in aquij,in ter- ri?,in acre,latentcs animas,pcrfpicua corpora. Rcfpondent tibi o.mnia.Eccc.uide.pulchra fumus,pulchritudo.B.corum cft confeflSo eorum.ifta pulchra mucabilia quis fccit.nifi in- commut»ibiIis:puIchcr in femctipfo?
^ ^. Theo.
NICOLAVS DE LYRA. I J^fwe/aW.w.Poitquam Apoftolus affeflum (ux charitatis er- fiinifio ^^^"'"''"^'"^^"'^"^^•^^o^fcquentcruitiaeorumarguit. Et • diuidJtur in duas partcs.quia prjmo arguit uitia Gcntiimm.Sc- cundo ludxorum , capitulo fcqueoti. prima in dua8,quia prtmo arguit \ itia eorum.Secundo,coiKliidit intentum,ibi.i>«j cum iu- ^ztM)» Der.prima adhiic in tres,<iiii;i primo arguit eorum uitia co trj Deum.Secundo m A ipfcf , ibi. Tro/?;fr^«0(i/>-4di</i>, Tertio in proximum,ibi. Etfi, Ht non fr(,b.iuerunt. pnma in duas,qa pri- mo argoit eorum c^citatem.Secundo peccatorum infcquentiutB grauitatcm,ibi. £f mutaucrunt. primum autem oftendit pcr hoc, quod Romani vigcbant ratione,& mduftria naturnli. vndc dicit Vcgetius libro dc re militan.quod Romani qujlicrunt dommiu totius terrat , & orbis non multitudme populi , ncc fortitudinc corporalijfed f3picntiaconfulum,& prudcntiamilitari, proprcr <|Uodex cognitione naturali libi data porcrac cognofccrc unum folum Dcum uerum latria colendum.Quod fi fcciftcnt, tanqua deboniinaturalibus Dcogratidcdiflcteis cogmtioncm fui fu- pernaturalcm.quantum ncccffarium cft habcrc ad falutcm,ficut patct dc Cornelio Ad. lo. Sicut enim corpore difpofito , &: qtt gani^ato per naturam infuoditur a Dco anima.fic talis fupcrna fyrahjnptJtiahonjifli dit^oiiiofiimodfimftxdi€k\xm , & ficut
4«fi(ieatc
Ueficicntenatura m organizauone pracdi^ta non infunditur ani tua,fic hominiindii^^oolJtonotitiandcidcnegatsir. Sic.n.fuit^e Romanis qui de cogni^ionenaturali Dcoingrati fupcrbierunt, & exconfequcnti cxcitaCcm roentis incurrcrnnt, &: graUia pcc- catacommifcruntiproptcf^uod puniendi erantexiuftitia diu»- na.Et hoe cft: quod dXciiux. i{t/ieLti4r.u. idcft,certitudinaiitct cx- pcftatur .
i Ira Dc/.i.iuftitia,& vindifta.5'A'/»fr omnem /w.f.contraI>cur». £ft.n.pictascultus Dco exhibitus , .fccundura Talhuaa .Htpor oppoiltum impietas importat Dci contemptum. 5 Etinttt.bo, i.peccatumcontraproxJtnumixuisquoiufteeft viucndum.
4 Eorum qui ue.Deiin iniu.deri. Veritas.n.4diuina, quantumeft in fe,parara eft fc manifcftarc.fcd maljtia homtnis impcdit in eis hanc manifcftationcm,& bc quodammodo detmct cam,ficur insi pcdicns curfum aquz dicitur cam detinere,quod djsclarat confe qucnter.di. j iii.*</4 </•«•</? «/•i.inconditionib.diuinispcrronS natural^cognitis.cutufinodt funt cireotialia attributa,vt fapico tia,bonitas,& iimilia.
6 Manifefl.eU in il. f. liominibus Romani» . 7 Deus e. m. U. Ec fubditur modus mamfcftationis, cum dicitur. 8 Inuifib /- /m e,ip, i. attcibuta pci «ilc aiialia^qy^e funt aobit inuifibilia i'n
prsiciui
AdR
omanos.
Cap. I
26
a Ab homir\f,non foium ab angtlis b fer ea.etfi non pcr lcgein.
^ * Thcop. Antrochcnus.Dcus vniucrfa cum no forec crea-
A uir,vcexoperib.ruisqnammagnus,quamexcellesfichomi-
nib.innotcfcerer.Vcanima in humano corpore no vidctur,
vcrum cx corporis mocu cognofcicur , fic nec Deus corpo-
.jf>.».jd Aii- reisoculisvideripoceftjCtjterumexprouidencia quafmgu-
oJycum. ]aordinat,fuifq;opcri
bus afp'.citur &: .ippi.c.
fcrMtione hcditur. Qucadmodu
liquiscernat naucm,
fuis armametis marc
fulcarc, oijnportum
appcl!ere,certecred:t
aliquem a .quo guber -
tinhocv jjetur, ficcerte nenio
adco abiedi fic ani-
mi, quin credacDcii
effc subcrnacorcm
g Homi.& vr.^c. MosfuirabantiquoRomanfsadorarefi- mulacra hoium,vt R(imu]i, Iouis,&:alioru , maximeabad- ucntu Aen.Ta: in Icalia.Volucru auc& qu.idrupcdri & ferpc tiij,cx quo Alexadria ab Aug-ufto vi61:ae&: llom<^fubiugaca. * Scdul. Nomcn &: honorem Dci , idolis dcdcrunc .
Aviuo enim Dcore-
Vel, a con(litut:one. CcdcnCCS, morCUiS fa-
ucnc. Primi enim Ba- bylonij , Deum voca-
Roin.-inoniin idololatria.
c Nr!n corporea vel im.iginaiia vifionc, fed intetteftuali ; b — — - -
a enim ipfius a t crcatiira mundif per ea qus fa<^a runr,mtel-
3 Q. Tomniagubcinat. b FiJiiis. * Coiitpicitiir.
leda conrpiciuntur,rempuerna quocjue eiustvirtus&diui-
. a Spirituflanftuj. Bonitas quz omnia tcflct. fDchoc.
b Fernaturalem ratii5nem,&cie.itura:rriieIationem.
nftas,titavt fint inexcufabiles. Quia cum cognouifient
a Adeo, Tt vnumconCterentut princifium omnium. b Beiie viucndo & colenJo .
c De cog.TJtione,fed ('ibi attribuerunt.in c]uovani Jc falfi fuerunt ."'
Dcu'm,non ficut Deum glorificauerunt,autgratiasegerunt
b ^ldeo.,
ucrunc figmencu Be-
t<iumperope ra rntelligiiii- tti"-, pervidea
tlir
jTTumore fuperbia obumbtante .
^Putantei fealiquideflt.cum nihil fint. a Quaeafe nonaDco. c raulatim vlqus adinfipicmiam coi eorumdcduftuniell. JT
fed i'euanucrut in cogitationibus fuis , e t dbfcuratum ett in-
a Ideft,ratiu,quia ab eiftrcdita eft efle. b Ore vel corde .
c Ecce quomodo euanuerunt. d A fe,non a Deo. cEcce (|uomodo obfcnratum eft cor.
lis, hominismorcui, tP«ten"« 'l qui principacum di- ^ cicur in eis egilfe. Co- _ ]uerunc& fcrpcncem g draconem,qucmoc- g cidic .Daniel homo
Dci.Aegypcijcolcbac
quadrupcdem, qucm 10 dicebancApim, infi- ir militwdincm vaccx,
:nut
omnium,quamuiso- tanifaaisut j.yiJ5 camalibus eum ^
nonaflequamur, &c.
4>. diftin.c. i-egatur etia in hanc j fipicns coV eorum . t Diccntcsenim fe cfrefapfentes, (lulti'^ *l""d malum imita-
liiie etenim fententiam Balil.in llnDeum. a Nonfolumfenfupeccaueruntfedetiainopere. IJ tUS cfl fcroboam . Et
er. albogine Pfal.jl. HieronVmUS ^Ouantum ad fe. b CulturamDeoincorruptibilidebitam. I4 VOluCrCS qUia faCraill
inj.c.Ecclef Origc- e fadi fijnt.Etmutauerunt gloriamtincorruptibilisDciinfi-ij habcbant aquilamio
nCS hom. V. in Lcuiti- f a Inimagincracicuiuseratatfimilata. b Prius. ' '""'i; '^ Maior hebctudo . elnde.ig' ujs graCulum &CCOt-
cum, Chryfoflomus g militudmem imaginiscorruptibilis hominis, etvd^Iucru etiy niccm.
B hom.p, ad t5op. AnC. • ^ Dcinde. ^ ^IdoIolattiam.f. a Subtnhendo gratiaih tradi permifit. ig ^ Clcmens . Ro-
/Ambr.lib.j.dcSpiri- h quadrupedu&tfcrpetiu . t Propterquod tradiditillosDeusi9 ma.VctercsAegyptio
t/e^t^itfm tftf.in;lo.c.2.&c. 20 rumquidecclclticur
. , ., Haimo.OfleditquiddcDcofciripotucric.Pluralicer di- fd|&af^rorumnacurar.uioncmfibi vififuncrepcri'lic,oblV
lodifcogn». citquia plurib.modiscognofcitur.l.quod ^tcrnus.omnipo-
tens &: huiufmodi . Intclleda ipfa inuifibilia per fada , quia
pcrcclCi&tcrra&aliascrcaturasquas immcnfas& pcrpc-
tuas clfcintcUcxcrutjipfum conditorcm, incomparabilem,
immcnfum,2ternum,mcnte confpexerunt .
a ^crf.jfKr(j.Abhoie,percxcellcniiam, quiaexccUitinter
alias crcaturaSjVcl ppconucnicntiam quam hctcumomni
bus creaturis , cfl:.n.localitcrinloco,cumcorporibus,fentic
cum animalibuSjintcUigic cum angelis,vnde: Trxdica.e euan
gelium omni creatur «.
Serm rr. <Je ^ ^'"" cognouijJentj&C' Aug. Vidcfunc quo venicdum cfsec,
crb C>t,m. fed ingrati ci qui illis pr^fticic vc vidcrcnt,fibi volucrunc cri-
'.c lo. bucre quod videbanc , & fadti fupcrbi amifcrunc cci.i quod
Mji. Tlt.i vidcbanc. Quod cnim curioficacc inucncrunt , per fupcrbia
pcrdidcrunc.Quodcnim Dcusdcdcracgracis.tulitingratis.
c Obfcuratum. Amb.Ncbula enim crroris contcxic cor illo-
ru,Iquia cum creatorcra cx crcaturis cognouifscnt,ncc ficuc
Dcum glorificafsent,ampbus obtufi funt.
d SiultifaClifunt. Ecpc quomodo obfcuratum cft cor , quod
efl uindi£la,fapientcs in nacuris rcrum,ftulci in Dco. enn.14}. <Ie c Et mu. Aug.Hic damnac fimulacra impiorum,alij tcrram, ""!*• ali j folcm & hui ufmodi vcncrabancur.
^f /nyiwji./inj^.ExaggcratftulciciamadcumuIum hcbctudi-
nis oftcndcndum.
Homl.
dcncefcnfus corum d^mone^omnibus contumclijs Dci no men incommunicabile fubicccrunt. Namalij corum bouc coledum trad:dcrc,alijHircij,alij Citos, nonnulli Ibin , qui dam Serpentem,Pifcem quoque, Ccpas,&Cloacas,Crepi- tus ventris,pro nuroinibus habendos circ docucrunt,& aiia innumcrabilia qnx pudct nominarc .
* Clemcns Alcx.AegYptij per oppida& vicatim bruta co- luerut,pifccs,oucs,lupos,ranes,hircos,boucs , mufcas, for- jiiicas,ciconias,mures,colubas,&c.da?mones indigcnas, fe« lcSjmuflcllas.&c.Scyth^ adorabantaccinacem, Arabcs lapi dem,Pcif(j fluuium,&c.
* Tertul. Aegyptijs permifsacf? tam vanx fuperf!itionis po teftasauibus&bcl^ijsconfccrandis , & capite damnandis qui aliqucm huiufmodi Dcum occidcrit.
* Cypria.Fumant vbiquc in tcmplis vcf^ris hoftiarum bufla & rogi pccorum:Crocodili,& cynoccphali,& lapidcs,& fer pcntcs a vobis coluntur,&c.
* Achcnagoras.Acgyptij tcles criam & crocodilos, & ferpc tcs,& afpides,& cancs pro dijs habet.&c. Lcgacur Eufcbius lib.^.dcprseparat.cuang.c.z.Eadtantiuslibroz.cij.&hbro j.c.io.Augufl. librodcciuit.ca.2.2.&c.Nazi.inzcnuslib.i. dcTheologia : ArnobiusliferisaduerfCenccs.-Ladlancius, MinuciusFclix,&c. h rr(i(fi<i;>,«jrf.q.anihilabfquceius pcrmifsionefic.Priusin
^ dcfide-
tjcum fecre,-
derent
t immortalit
E
Li f .Reca- •
gnit.
t ^5-q*. 4.C.
Nabuchodo- nofbr.vcr prae dellinatione Eph.4 c.
Apolo.c.24.
/
Ad Demctr.
Apolog.
Haymo,
F
NICOLAVS DE LYRA. ^ przfcncijficuc & cius cfscncia,co q, no cognofain^cogni tioneincuiciua. i ,/<cre<it«r(jw«. i.aDhomine,g.ficnomina tur,co cj, habct quada fimilicudine cu omni crcacara.Habcc .n.cfsc cu no viucncibus,viuere cu arboribus, fcncirccu ani- rnalibus, inccUigcrc cu angelis , & g.a ois alia crcacura fenfi- bilis pp hominc facta cft,vc difJiifc tradtac Grcg. bomil.i6. X TereafjHxfa6fafunt. ideft,pcrcrcaturas. ) intclUcla confpi. Sicut caufa pcr ctfeLium,& fi cPhilofophi cognoucrunt Dcum.
4 Sempiterna quo.eim ^'/rf .i.potctia,qu5 e(t de diflis attributis. c £: diuinitas. i. cfscntia diuina.de qua pcr creaturas cogno- lcitur,quod cft vnica,& fimplcx,& innnita.
6 ita-ptfmtinexcufa. I^ccontcmptu ipfius.Ideofubditur.
7 Q^ia coni Deum co.&c. rationc naturali modo prxdidlo.
8 Jion ficut,&c. Cogitantes,q, improporcionabi liccr cxcc- diccognicioncm noftram,&per confcqucns fuperomnia glorificandus. . ^
f ^utgratias. Dccognicionc naturali a Deo fibi data.
10 Sed f«<3««£>««f,eJff. Supcrbicncesdcipfa.
11 Et ohfcH.Cc. luOo Dci iudicio propccr fupcrbiam coru.
1 2 Jjicentes enimfe tfkfa. In tcmporalibus.
1 3 Stultifattifunt. In fpiritualibus.
14 Et tnutaufrunt glofiat». Hic '^nv arguit pcccati grauitatc ex cccitacc fcqucntcni.f idololatriam , qu^ maxirau pcccatum
cft
cftin gcncrcga cfl cotra primu preccptu tabular,& no folii vna idololatria incurreruc,fed mukiplicc. Audierur.n.q, tpe Nabuchodonofor rcgis Aflyrioru ipfe incurrcrat majcuo- lcntia & rcbellione fubditoru,co q, omncs deos corii cxcer- minari iufseracp Holoferne, ludich.i.^ccrquod ad dilara- tione fui impcrij ftacucruc ocs dcos diucrfaru gcnrium coli. Vn dicic Leo Papa in fermonc ApoftolorQ Pccri & Pauli,^ ciuicas Romanacu ornnibuspcnc dominarcturgcntibus, omnium fcruicbac crroribus.Ec hoc cft quod dicicur hic: Et ntutaueruntgloriamincorrup.Dei.i.honorem Ibli Dcodcbicum.
15 JnftmiUmag.corrupt. quiaculcumlacri^foli Deodcbi- tum cxhibuerunt Ioui,Herculi,& pluribus alijs qui fuerunc homines corruptibiles.
16 Etvolucrum. fccundum quod dicitur Efa. a.d. quod aliqui adorabant talpas,& vcfpcrtiliones.
17 Et quadrupedurn. Sicut Acgyptij colcbantboucm.
18 Et fcrpeniium. Sicut Babylonijcolcbatdracone.Dan.i^.a. Etiftasidololatrias&aliasmultasrcccperutRomani,vtdi du cfl^ 19 Troptcrtjuod. Hic piirarguit pcccata cj fiunt in .propnu fubicdu,intcr qu^ luxuria maxime inquinac , q.a in corpus rcdundac,& maxiiric viciii p nacurri q, eft pcfsimum cuius cres suc fpecies in gencrali.Prima cfc,mollicics qua ali quis p cadus ^prios poUuif pfcipfum. Et hoctangit,cu df, Troptcrquod. idcft,piopccr pcccacum idololacriarincurfum. ao Tradi.iLDem. i.cradi ^nufic in p^na pr^-ccdecis pcccaci.
- In-
Tres fpec iei peccatt cfitra naturam .
^7
GIoLor(3.& NicoIaideLyra,
28
■Aiiguf )ib dc ; rat. & lib.ar
defidem eordis, quod eorurn crac a Dco fibi relidiim . p jf t A inJmnHinditiamattiitantaiVi , vccorpora natinalitcrrcpu- gnantiaquadim viapplicarenc, & vicioaptiorafacerenr.
Augiifl.Manifciiiim cft Deiini opcran in cordibus homi num,ad inclinandascorum voluntatcs^fuic ad bonapro aii fcricordiafuajfiuead
c C().vw;<.i'c Am'.Oun>nonienDdquic(!Tcrus,dcdcrunt D his,qiu nnn fimtdij .
Aug._Vcri!:a.screatiira:a Deoeft, fcd no Dcus , qua i\h m lucdaciu coLiertcrriCjurcacjr.is tanqnnm crcatoicm colctcs, d ticoiuc.s-s. Scd iicdicant,nonculofimulacra,fedrcseo-
rum, vcfokm.addit:
t intcr tMo
fc m:i
mala pro mcritis eo
rum, ludiuo vtiq; fuo
aliqudi.do occulto.ali
quando apcrto , fcm-
per autem iufto.
.■» Sedulius . Tradc-
re,hoceft permicce-
ic , non incicarc , auc
immiccere, vc ca qua:
t vltrs cC q<ii »" dcfidcriis concipe-
pcnaia»! rcnc , c\ plerent in o-
pcre. Perhocquod
dcfcrunc , traduncur
idcfidcna cordisfoi.
* .Hicronym. Tra-
derc in fcnpcuris di-
t?i q.7-e, citur Dcus,cum non
*''^'' rctincc dcJ.nquentes
ciamfui;auus pcopccr arbitrii libcr-
m aiiuBJ cate , licuc ;n Plalmo
dicic , £f dlmiji eosfc-
cundura dcfideru cordis
a Ecceviadifta. b Ueft.a fe fic panti, iron a Rco. e Poftea in aftnm .
in defidcria cordis eorum in imniundiciam, vt t contumcliis
a Qtuhtum sd lumrain. b ltcmv'ndi<ti
c Non aliiinde.ted a le habf ni.».
vel in fuo fexu .
f.TfFeftus CU pidiucct
1 Illi afHciunt,&c repetitio
afficiant corpora fua t in iemetipfis.Qufa commutauerut ve-
a Hoc «juodfupciiuiTiitauitgloriain Pei. 1 Quod dc Deo vctum elt, dedejunt idolo r.c|uod iit Dms.
b Diligenier iirnaiido. c Ailibus. IQuaC illud efictmelius.
ritatem Dei in niendacium,&coluerunt&leruierunccreatu
a Quamuitab iliispriucturfuohonore. b Exaltatus fuper oinnia. cSuieiuie.
^Tainen .
rx t potius qua creatori,qui' cftt benedidtus in iecula,amen. 6
a Q ()uii ita pccc " . n .- . _
b Tiadi peimifit
Et cul.
c Ser.c. Hic damnac t 'gnomii
qux in fimulacnsin-
icUigebanc.
f ^iricn . Quafi hoc
verum eft,qu6d Dco
vcro bcijcdidio elt
in fecula: diisaucem
Gcntium ad tcmpus
impietas dac honore. t liud^iK
Q ()uii ita pcccaucmnt in natucam cieantcm. I^Itcrmn vindifta tepetitur.ficut ante tulpa. 7 Tfl<=n niicrt illi i-In-iinr
rriiisinardoremlibidinis, quseeltpliiunatuia.nttnoininanda, ii-icy v^iii.u UH Uil-UiiL
poitinaftum. ' ' lEivete Cli filtltas..
Propterea tradidic ilios Deus in pa'(IionQsignominia?.t Na f^ g g vaf i. voluptaccs t?i.q.7,
a Virilegiiimi. b In^cr je agentes. „ quo; Ctft dcIe.L^CIlC, UilS,
mina: eorum immutaueriit naturalem uTum in eii ufum cjui fi^'ni paiuo.ics,tn na-
^ ellcocranatura.
Mmiluerautem&mafculireliaonaturaIi'o ^''^^•"^^'["'■'^""'Wa-
a Ecccpeccatum voliintaiis.vcuiciidjiil . b Qiia; a le, noii a Deo . /• /•
vfu fceminar,exarlciunt i in dcfideriis fuis in inuicem , mafca- ' ' T'' J" "'^^"'.''"-?'- /-.. u .a », , /-. , catis . Jiinoniiniolus
a Noatantamexaileiunt.leaSc o A.ta. ^iiioc. c Qiijc peccato congrua fuit. ■ j ,' ■ i i ..
1 Vnidftam diijnam. qUl dcIlniC habcrc Cl-
Ij in mafculos turpitudinemoperantes,&mercedemquam'2 gmtacis nomcn,duin
XS in flliquocriminedcV
eornm .
* Ambr.Trndici func ilUidendi , & tradici ron vt illa agerec qux nolcbancfed vcilla perhcercnc, quasdtlidcrabanc.
* Occumcnius. Non ipk' cradidic , ablic : fcd cos ncglexit, tanquam fuagubernationc indignos . Dcindc Satanas :icce- pcos illoscradidicin ea in q cradici func. Tradidit cos Dcus, hoc eft.delictum in Dcum.prop^iaq; illorum opcr.iflo, auc
„ .. . vkroneacccicasillacradidiceos iliatfcdusignoivi!!!!^ . fcmcEpii*" * Chry(orf.Trad;dit hocK;cojf3gnificat,pcrmiIit.C^icmad B modum enim fi quis excrcitus Pra:fc6tus , praclio ingraue-
fcencerccroccdesabfcelleiir, hoftibus miliccs tradir.no im-
peilens,fed fuo auxilio nudar,s,fic & Deus eos dimific , quia
admicrere ipiins prarcepca noluerunt, JuC.
a .jffidnnt. Greg. Pecc.acum quippc quod p^niccncia non
in Ezccli.
diluicur,moxfuoponderead aliud accrah;c.vndefic,vc nofo Hie.in cap. lu pcccacu fic, fcd &C caufa pcccaci.Ex illo quippe culpa fub- i^.Eicch. fcquensoricur.Peccacu vero quod ex peccato oricur/ion fo lu peccacum,fed & p^gnapeccaci cft,quia lulto iudicio Deus cor peccancis obnubiIac,vt priECcdcncispcccaci mcritoctia inaiiacadat.
b .QMiaco?flw«M. Exequiturlacius perparces culpam&pce- na,vc comparec.i^fw commuta. Oftendicper parces mutalic gloria Dei.f quod Deu pin:aucruc,qui non erac , & coiueruc 3^ fcruierunc crcatur^ pocius qua creacori. Et exequicur par tcs imnuindici9,quod fijmin^ in f^mina.s,mafcuh in malcu- los.in quibus comparac penam culpa? , vc licuc concra nacu- ram crcaiicem pcccaucrunc , ica m nacura proprja puniren- tur.vndcconcUidit. £f meradem. VbjfHpra, ^ chtyfofto. Cii Dcushomincs dcflitucric, omniafurfum ac dcoifum ferucur. C^uamobrcm non ipfum modo dogma illis Sacanicum cra{;,fed &c vita diaboIica.PauU porro prude- tia ncritohicnobisadmirabilistft, vcquiquum induasres flbi aducrfantes inc»liftcc,vcrafqueexaCtc abfolucrit. Vole- bat enim grauicace , ac reucrentia fcruaca loqui, fcd alcerum altcn iirpcdimepcpcrac.Ipro enim nacurx nomine &; mter prctationcaugct, &:hactanquaperapetaimate ad cnarra- tionis vcfccundiam vticurf Conftdcra au tc quanca cuni cm- phaf) diclioncs vfurpccNon.n. dixit illos amallc, ac deflde- raffe incer fefe muCMo,fcd e.^ arfiftc mi)Cuo p appcccncia lui. f^ y idcs ab auidicacc omne malij cxorcum, quu iplum delide- riunon fufiinccinirap.opoficosccrajinoscoiUiftcrc.Quio- quid tnim cenpinos a Peo Ih.cucos cranfgreditur.id ablur- darum ac ttiinimclcgitiuiariim reruin appeccns clt.
CotHf
prc'hend:cur
i 'k.ot.T. Puras lulianc ApoftoUim <^x huc laudallc libidine, Aug.lib., quiavlum l^'miu5^dixiceilen.icuralcf Oem piofcdo vllini luLPtbj t^miniE laudarc c6pcileris„acper hucca qu;ct6miciuturcu la^nMnis itupi-a laudabis,quia 6c illic vtio; vfus naturalis cfl, quamuis danandus, quia lcgitinuis non eff.vnde i^ filii no lc gitimi,tcdnaturalcs vGcnncur,qui indcnafcuntur. Noergo p c6ci;pifcenciacarnis in ,i]o verbolaudauit Apoftolus,fedna A,ie lib. turakinvfumappcliauic illii vfum, vanaturiihumanapoc nuptiis is nafccndo lubiiftere. Ncw di xic vUim coniugslc, fcd nacura- ^»p- c. i lcm:euminccliigi voiensquific inmcmbns adhoccreacis, »®-.Ptlil vc pcr ca poliic ad gcntrand um fcxus vccrque mifceri. *■' "'^' '"
Amb. Acpcrhoccucildcmcmbr-is & merctrici aliquis mifcetur,natuialis elt vius,non tame laudabilis, fed culpabi Us.Abea.n partccorpo; isqua; ad gcncrandu noncltmfti- tuta,fi ctiam coiuge quifque vtacur, concra nacuram &i flagi tioiamcft.
* Athana(.01imPh9nifre mulieresanteidola fuaproftitue q^^^ bancur,dcdicances numinibus fuum qu^flu , pcr iuaf? mere idul"' iricatu ca jjipitian, ac jplpcritate reru inde nalci . Viri quo-
quc abdicaco iexu, mulieru natura aifc.ctaucriic, tang. ita ho norifica grataq; matri deoru ta<5tu rl clicnt . Ocs aUtc m tur- piiiimis viuiJc,i>c;ccrtamcinter fe prauitatisfufcipcrc vidcii cur,& vtdixit fandusiUeChfi minifkrPaulusiMuliercsco ru mutaucruc vfum naturale, in eu g. tft pr^ter natura , &c. H^c dclignantcs,contacencur iic ofieduc deos fuos hoc gene re vic? vlus fuifle. £x louc.n.ftupra pucroru &c adulctria,. x Venerc,meretricacu,cx Rhea,obfc^nicacc,ex Man.t,c9dcs, cxalijs,alia huiufmodididiceruncqu^vcalegibusvindica- tur.Jta quicunquc purus cft auccfacur.
lc Ma/cJtli. Aug.Iudicio.n.iultjlTimi Dci tradici funr,fiue de- j- ^^ feredo fuieaUo mo cxplicabili vcl inexpUcabili in p^ffiones h.urb.c.i Jguomi Di^, vc crimina trimiii;bus vjndicarent^.Lc fuppUcia pcccanciu no cantu siic tornicca , fed & viciorQ incicmenta.
* Ambr.&: Scdiil.Quoniam aliam lcgem dare no poteft Sa tanas(nil)il.n.eniiTi habcc) conctfla &c licica in aliu ordinem - verlac.vtdu alicer fiuncqua cocclla func ,fintpcccacu.Hac autc dicitcopenfacicnetfie coccpci Dei.i.curpidinc &: con- taminacionc,Ha.'celt.n.priina caufa huius pcccaci. Quid aii cem co peius ac dcceriusrQuancuni ennn idololacna pcr i tn pium &c grauillinumi delictuin cft, tancum 6c compcnf.rcio p cms horrcnda,&: pcrioUda patfio cfi. 1 Etmercedem><^f, Augufti. SeJ ifiaspccnas pauci vidcnc
f^ proptcrca
A.iguft.Ji j.contad Uy.ii & pi
• ^ NICOLAVS DE LYRA.
I In dcfl.cov.to.^d conf quendJi totainer propria concnpifcetia. Z \n\mmundu i.vfqucimmtinditiasmaximas.
3 Vc concu.afii.tor.fua. In boc enim valde vilipenditur natura.
4 Quia commu.ve.Dei in mcnda. t.in idolu ,ipjum colendofi- cut Diii,ijuufidicai,prcpteri(iololatr;a cefidcrut iHvileimMiiditia.
!k!' ,>ecc«i 5 ^^ fciuicrunccrcacur^. Jnidolis.
c.Muu ua\u- ^ ^otius quacrea.qmeiibe.icc. i.ab omnibusfemp^lerificadut. i..i!;, 7 Aincn.CoriJirrnatto buiusdiiliefi.SecuttdaJptcitspeccati contr4
nalH'-
naturam eji Sodomia, qux traiifit in perfonarnj infexu tamen indchi- to.F.t hoc tangitur cum dicitur.
8 Propcerca cra.iilos Dcu.s in paffio.igno./. W(/e/^«ow/w/o/fl'-
9 Na f^mi.co.immu.natu. vfum in eu, f^na aliera polluendo.
10 Similiter au.&: maf i^nus alterumpoiiucndo.
1 1 h. xarfcrunc in defi.f uis. Ex vehementi enim ardore luxurix ta lis viLtas procedir.
ij E^mcvccdcm. idef},pHnitionem. ii Q^zmopov, idefl,decuit.
In
29
AdR
Gmanos
Cap. I.
30
^ piopccixM ca^ m;i\iaiccomemnr;ir .ipoftolns, & multacnu
^ merac,quc pccc.ir.j riiiir,& patia- pcccati.Inter ipfum cnim
pcccatum ;^prif},iij.i: , ^ vJunmni pcenaiu ignis x»cerni> me-
dia.qux fiinr pcccacT , fimc &: picnar.
a opoxtHh .\-\\c c.nu{".!,proptcr qua cradici func fine vlLi am-
inonrtra-
a T'n nifura (uiYindicintejdeiim.ideftvindulam de! ftiftinentes iBTuofeitu'
a oponuitcrrorisfuiinremetipnsrecjpientcs. Etficutnon 56
Jj a 1^'t iiihil intelhgint , nili quod n prabitatc rcinotiim clt. -78
probaueruntdeumhabcre innotitia, tradiditillosdcusin 9
bigujtatc
iicnccin.
tur.
b' Etfic. Item.qui.i iiondum rcfipifcunt, in alia cndunr pro ea- demculpa. Periicuc t rcprobaia poenjrn pcccato afTi- milat , vt Iicut pccc.i- uerunc |m ■ fenfu dei, fic punici func \w pto- priofcnfu. c Et quia non pro. Quia non noucrunc deum,ha.in no.quod ratio probabat , vcl quia putaucriint dcCi ncfcirc ,&;^ncgl!s;e- remala.lTadidic,& catcra.
^ Ambro. Propter crrorcm (imulachro
fufurrac:one,&: ffcradionc gicrna icurrerc pofT- d inacione. g Eliztos. i- jaci funr,qui nolunr pari priorcm,vel p.irem. h hniciitoYi-s matorum. -it A mlv.o. hji iratores iijcli pacris fui diabolijidololarri^E maUiir. inuenerunr,per quod omnia vi- tia in mundo func natn.Si: pcrditio maxmia . Nam di.iboIus
1 i qucm ab mitio pcc-
TAii« quij. 3 4 care fcripcura ccfta-
tur , quaquam tyran-
D
|maltipr«di. osmaribii'. tdeioforcs.
n
c
f
»
h i k
fOpcre. 1R.ittoni.
treprobum rcnfumjVt faciant ea , qu^e non conueniunt, rc-
5III0S Qjionparun.liabcntesdc. b 5 Forisicatioomnis vlusprarter legitimuni connubium.
a IPctpartes. c 5Ciii.ve t multa acquircte.Becftjpcrtlua pa.iperibus eiogare. '
pletosomni iniquitate , malitia. rornic^tione,auaVitia,ne-
a IDolorealicniboui. b ^ Plutaluci, qiiia runt.iclus.cv vulitrtJt^t.
c ^ Qiiandti aliud liuui!.itur,i!< aliud .igltur.
quicia.plenosinuidiajho^Tiicidijs.contentioncddlo, tma
1 1nter amicos difcoidiam reminante».
nica: pr.cfumpcioni ftudear , non ramen
10 id.'jufus cff profitcri,
11 vr dicat , Ego funr
12 deiiSjquamobrcm pe jj ioics iHi ftint , qui n5\
14 tantum ck-mcntis,
15 fed & tigmcntis tri-
16 buunt deicatcm .
17 i Taretitibiii non ohi'
lignitate,fufurrdnes,dctra6lorcs, tdeo odibiles,contUme ^^ «^'^"^''j.^^aiitaautem
* Qni didiSiVel ftftis comumeli.is , & turpia inferunt . b
IQui nouum genus mali cuiufcunquc inucnmnt %cibo,vel opere.
b
libus.
iiniionoribus. ^9 inloletia arrcpti funt
d ^c.irn.iiibus.veirpiritiia lo vt ncc parcntcs fuos,
1 Scd teris indomitiorcs. ,, «„,..- o.,,^,.../,. ;..
a f In focictate. 4) INon coinpitiunturiiiiferis . c 1 1tem vlteiius cadunt. ,,- M„w.n „„r rMw^c r.CCn ''"
d luihimdcum. Duceratione. Kiuj *5 tamcn pcr qUOS CUC C)iiac,ium tc-
^ tabrquefadercfincmilericordia.Quicumiuftitiamdei f ^^jP'''''"''''^"'''"'"^ Tf^a.^f^^^^^^
/><c.Incompolitio
•fjui
Aeteriia;
gni funi mortctnon folum,qni ea faciunt, fcdctiam ^ qui
Vt nuUus excufciut . . ' •' —^' •'>>•'' . '-^.'
nconfcntiuntfacientibus. . .
pxpertcs m-
clligeiitir.
jliciii .1 cl).i- , . r j
iutifartiaii rum traditi lunt ad turpia facicnda in in- tticcm^&quiaimpu- n-taccm honimxCti- maucrunt , incurio- lum dcum Hidicantcs ^c pcr hoc ncgligcn- dum,hinc additu cft,
vt magis ac magis hcbct.ati,ad omnia mala admittcnda fic- rcnt promptiorcs, vc fadla.quarhominibus non ambigercc difpliccrc,dcum non crcdcrent vindtbarc. Mox enumerat omnia mali,qu<x iWis fupcraddita luiu , vt vel (ic coucrfi ad naturalcm inrclicdum, intclligcrcnt irato deo h.cc libi pro ucniilc . Capucautcininiquitatismal!riamdicic,cuiusopus fornicationcmponitatqueauaritiam.H^'C fornicatiohetin fc,& aduUcrium , fed quod minus eft pofuii,vc quod niaius cttmultum nonpollit crcdi.
d Omni itiiqnitaic. cnumerat partes,vt apercius accufct ma-
litiam.quando quis damnum molitur alicui . Ncquicia, cft
Neqiiiti». tcnicritasquandoaudct,quod ncquit,vel intempcracufui.
WiTcmuT.' Contcncio cfl impugnacio vcntatis pcr confidcntiamcla-
* moris . M.ilignitas eft mala voluntas.cum vlcra non poteli,
vcl dc bcncficijs gratiam non refcrre.
c DetraSorts, qui aliorum bona ncganc,vcl inuertunt.
f Deo ndibi. Nc lcuis putctur fufurratio, vcl detradio,c}..i in
vetbis funt,addit de cis. Deo odibiks^vi intclligant fe p folam
fufur-
1- T r •> 1 I • e 1 ■ d f c 21 quos audorcs in na-
liolosiuperbos,eiatos,inuentorcsmalorum,parentibnon ^j tiuicacchabcnc a«^no
a ^Noni.;fccincnicsinietboiiuin,&malu«i. b 5 Habitu, f.: inccflu . c 1 Dileflioneproximi. ,, r.-,ur,.,>^ ^., ;.-.., -.V/i'.,.,
1 ]. i. r • " j.. n r j^ r (■ rC r~i ■ ^i iccrcni,quiquc lena-
obedientes,!inripientcs.tmcompofitos,tfineafteaionc. ^4 tosgaudercnt , illos ^...=^.^8 h,..<i
■ Tln rocietate. i> INon comi>1til'.:ituriiuferis . c f Item vltetius cadunr. -- ._ _ rr ' ' .' '
coenouifrcnf,ndnintcllexcrunt, quoniaquitahaao^untdi ^^ ^ .
o - ' ^ T i3 * Z9 corporis indicatqua'
licacem mcncis
non intellc- xcrtinc
Hayino. Mjlitii.
^iigiift. I.tf. riuit. Scinrn tf.
c
30
ii 1 Dvmfutitmor./Sel^^-q.r.cn-
52 pucenturhiscancum **"''''" ""^- " ' 3) pccnis afiiigi quibus
deleflanrur, addic vltimam morrem asccrnam.
•it Sedul. Sunt quidam,qui fc icos non putanc.fi non ope- rcntur , q m;Ua func, alTentiuncautem faciencibus.Ailentire autfacieiicfb.en,fi cum pofrctquisreprchcndcre, catcat,vc, audiens f;)bulaS,.aduletur,&: ita cfj, vc qui fomitcm prxbcnc ' dclidis eorum,dignum eft , vt paricnminc rei habeantur.
■^ Cypria. Confortcs,& participes alicnorum delidtorum Epift.«.q" fiunt,qui delinqucntib.fuerinc copulaci. Apof^olus.n.mani- &'pieb i„'h" fefbc,&comprobatmortcdignoseirCtiVadpccnain.veni- ^ renon tanrumillos , qui mala"tacuint, (cdetiamcos,i4.taIia agentibus confentiuncquidum malis,(V pcccatorib.>llicita communicationc mifccntur,nocencium contattib. poUuun tur,&dum iungunturinculpa,ficinp'.)cnafcpiirantur.
^ Chryfo. Collaudarcdclinquentcs,Iongeplusefl,quam Homil.den dclinqucrc, propterea , quod hoc futir.igiri proficifcatur ab uid, &. Sauk animocorrupto, &c infanabili morboiaborante. m .i^<ifO'2/('//?;«'7//rtc»Vw/i/;w,eirt.Confencirccfltaccrccum poflfis argucrc.Vcl errorem fouerc. ^ # CAP.
NICOLAVS DE LY RA.
tie«
comri nm
1 i^«4w o/>or.idcf^ dccuit. 2 /«/twff.r. depermittctciu
Tertiafrc- dicio fuoiufjo. tctcia fpccies pcccaci concra nacuram cf^,qn
pcccau cxcrcetur in fpccie alicna , f. coicus cum bcf^ijs, propccr qd
' vocatur bclliaiiras^cft&pcfrimum.Ercommuniterdicitur
vitium innominabile , propter quod apoflolus t.icet dc iffa
fpccic,licct foitec.a incurriilenr.ficutalias du.is pccdentes,
3 Et/;V»f «ow,eifc.Hicconfcqucnter arguitpcccataeorum
in proKimum,& primo peccata comiffionis. Sccundo,omif
{ioniSy\bi.Vareniibusiiiol)edieti. Circaprimum tangit pcccata
opcris,dicens,£r//c"r tion proba.Denm ha.itt «o.idcff non cur.i-
ucrunt de dci notitia. 4 Tradidit il. id eft, tradi permifit.
5 Jnrp/)ret«»j/CT.i.inperucrfumiudicium optimaiudican-
do,qux iccundum vcritatc funr pcfiima , & hoc fit pcr ma-
lum habitum acquifitum, ficutguffu.s malc difpotitus ama-
ra iudicat dulcia,& cconucrfo. 6 yt faciant ea. f. roni re-
d(j,q homodcbct vt' . Etquxfinc illa primoexplicac in ge-
ntrali,di. 7 l{fplitosvm. proptcraucriionemadco,cjeft
in oinni peccato. 8 /Wj/»f/j.proptcrconucrfionemindc
bitam ad crcaturam.Sccundo,magi.s expiic.nt in fpali,diccs.
9 for«/c4/;'o«f. fcqucndococupilccntiacarnis. 10 ^ua
' r;»/.7. fequcdocoucupifccntiaoiulorij. 11 ^f</"/t/<i.qua
tij ad fupcrbia vKa:.Ncqua.n.diciiur a nequco ncqu)S,fuper
bus.n. quod ncquitattingcreroncfibi dcbita,atlcquinititur
cxfupcrbia. la T^/f/jw ;/;«/. qfequitiircxfuperbia.Ef^.n.
trifiitiadcbonoalicnojinquantu ^lTimatur^^priibonidimi
nutiuii. ij Homici.co. cjexinuidiaoriunt, ficutpatctdc
Caiii,q fratri' fuu p vcrba iniurioia occidit,vi'ditlu fuitGcn.
4.a. 14 Dolo,tr,alr. talia jpcuratcs.qii no audf t facere ma-
nifcf^c . Scdo t.igit pcccatu oris.dices. i y sufnroties.qui
occultc nitunt^p verba fua bonorfi amicitia fcparare. vnde
Eccl. tS.b.SufitirOyO' biUtiguis r/ialrJ'Slu<,ti4rb<iHitenini pacetn ha
bentes. i6 Detra£lorcs. occultcalicuius f unadenigrarcs.
Ditfcrunr.ii.fufurro,& dcrrailorfinc^quia vnus intendir fe-
pnrareamicitia.aliusdcnigrarcfima. 17 Dworf/.propter
h.TC vitia. 1 3 CwwincUclos .d\ci:ntci alijs opproliria.
iQ i^/fpfr.Dcmagisfalfbfciadatcs. io £/ijf.aliosfuppri-
mctes. 1 1 Imeutures »»<r. verbis malis,& cxeplis alios cor
lupctcs. 11 Ttrcptibtis. Hicexplicatpcccataomifiionis,
cu dr.Varentibiis non obc.Ad qil cfi tcnent parentib.carnalib*,
coq, habetabciscflc,&nutrimentu,&parcntib.fprialibus,
coi],habentabeisregimen,&documenru. 2j inftpicnies.
eo q> no rccipiunt a parcncib.documcntu,& cx confequcti.
i4 incorwp.inadu habitu,& gefiu. 25 .yfbfiuefa-.i.imefi-
dclitatcamiciticcad alios. »6 Sinenlifc.Ad p;iupcres,&affii
iftos. Z7 -<^'«/tK//'/;.HicnpofloluscocludirinfCtucx pdi61;is,
1-xquo n.er.lt ticculp.ibilcs, fcquit^tljcracd.imnabilcsjniti
juiltentadiutig!^adci.Iodicir.Qtt/'c;w/ /'/«.«/«. i.dcu cllciuflii.
z8 Cognouif. rone naiuraIi,l)oc.n.omnis rntcllcdus,& nacu
ra clamant. zq l^m intcUcxr. pp c^citatc in cis caufata cx
peccacis,vtpdii;tucft. jo Li^.miam^ijtti ta.a^unt. horribilia,
5 1 Dignifutit tnor. iion folum tcmporali,fcd ctiam a'tcrnav
32 7N{o///b//<w,^«/.digniiuiithacpa'na. jj Saictiam,&c.
bt ifti lunt faucntes,& pr.rriantes auxilium, & illi,qui tcnc-
tur corrigcrc,&, taccnt.Et h.TC corrcdio duplex cft. Vna fra
tcrna.ad q. ocs tcnctur,n6 tfi ad fcmpcr , fcd pro rpc dcbito
loco,& alijs circunltantijs dcbicis cocurrcncib.Alia eft cor-
r 7/0
Diffcrunt fi'- fun'<>,^(ictra ftor.
Glof.ordin.& NicGlaideLyra.
3^
A NICOLAVSDELYRA,
4^ if. reHio punitionh^j'! '{h2 tenentur oes fupetieres ex afficiofitfcepto, Corre&iodu ^hxccorrtfliononfolu cfl proptcr cmeniationempeccantis^fcd ma ^ ' S)^ propter bonu commune, propter cjnoi i}on debet fuperior cejfare a
tali correllione prnpter obflinationeJcHpeiorationem peccantis,ficut; fit in corrcElione fraterna,qute tanttt ordinatur ad emendationim fra trisyfedpunire debet obflinatum ctiam morteji expediatpro bono rei- fublicx. . . .:■ T
Quonia diHum efi in hoc ca.quod propter peccatS idololatri^ tra-< didit Deus Gctiles inpeccata luxHriit vilifjima^ &flHra deteflabiliay Tropter qnod ad maior? diSlarum euidentiam quxritur ^Vtrum vnu feccatumpofJitePealteriuspeccatipcena,
£f ar^iiiiur,/}, non : Trimo^fjuia pfna iuflis funt,& a Deo,-vt patet per ^uM.S i,'iiuiiionnm.quanejuam,pcccatum autem noneU iti- Jilum.,nec a DcB,trgo.,&c.
Ite pptf fnnt addncl{.^^tper eas hmines adhcaiitHradbonurriwr tutis,vtp.%tet pcr philofophum lo. Eih-corim ^fcd pcr pcccaium nm reduiitur homo ad bpr.u yirtu:is,fcd n.agis ad oppofitum crgo,&c.
Contriiriumvidetur in liifra . In pptamenim idololatriofCenti- lium,i>idii£lafHnt aliapeccata cnormia.
R_^fpddeo.,de peccatn pojfmius bqui duplicita-.f.pe)- fe,& peretcci' dens.Vcrfe vero confidcrutur peccafiijecnndum quod .^r(duura vo liitate,fic enim habet rationc culp<s, prdpter qttodfi nuilo modo efl vo
tate,& fic manifijltim cfi.,qiiodper feloquendopeccatuntnonpetet\ J) eJfeperapercati.Ter accidcns aiiie peccatum poteil cfjepfnapetcali tripUcitcr.Trimo cxpartc cauf£,qux remouet prohihens.Caufx.njit- clinantes ad peccaiii funt p.ijjioncs inordinatiC,tentatio diabol!f& om liahuiufmodi , qutiimpediuntur per diuinU auxilium,quodiu^e fub- trahvur propier pcccatk,& talis fubtraHio efi huius peccati pfnaf& cji a Deo,qniiufic retrahit atixiliiifuum ab ingrato , & fic peccatunp Jequens propter fubirailione diuini auxiltjperaccidens dicitur potnat prxccdetispeccaii.Et hoc modo toquitur.Apofiolus,dicens,'9vo^lct qiiod rradidit eos Deus m ddideria cordis CQm^Uc.qutafub trahendofuu auxiliu permittuiur peccatores vinci apaffionibus fuis^ & dtnmonu terttationibus. ^lio modo-potefi effepcena ex partefubfia ■ tixi£lus peccati,qui affli£ii»ncinducit,& hocjtueftt atlus interior., vrpatet in ira,& inuidia,qui notabiliter affligut ipstt iratU , & inui' du,fiueftt aClus extcrior,ftcut aliqui grauibus lahorihus.& danis op' primuntur aliquando,vt cxpleant a£lu poccati, fecUdu illud Sap. 5 .b» LalTaci funius in vi.l iniquicatis. Tertiomo exparteeffcduscon fcqucntis.Et his (fndm modis vltimis vnumpecratu nonfoUm efl pe naprxcedcntis peccathfed etiafui.^d pnmim patet,quod procciit de peccato fecundumfe coyiftderdto. ^dfccundudiccndum^qnad kiLc p.it nitio qua ali.jui pcrmittuntur a Dto in alia pcccata rticrc,ab benu vir tiitls ordiriatui ,& quandoquc adbonu peccantium,fci!ii et , cum poii peccatu humilioref,& cautiores rcfurgunt,fcmper ante orditiatur ad bonum aliorum , qui videntes talts ie fcccatoinpeccatum ftc ruere^
luntar;i(,non efl pcccatum.Rt hoc medo vnum peccatum no potefl ef-
fepana alteriuspeccati , qnia ie ratione pcena efl,^fit contta vclun' magis nformidani peccare .
- A D D I T t O ^'i ii';/ ; , Inhocqddf,?^ow.«.ey«if/(:o >«%//«, vrfccundu gla.incre
'.■?■
In ca t . vb i dicirur in ^oiiiX.Segrc^atus heuangelium Dri.
Duplicitcrlegitur Apoftolusfui(tcfegregarus . Vnomoab Vtero fynagog?,rcu doftrinj Pharif?9tucorporc.& mcnte, Dc quo intcl ligif lilud.Gal.i .c. Qui me fegrcgamt ah vtero mat. is mef, i.fynagog». A ho mo fcgrcgatus lcgif ab al i js apoftolis.no men- te.fed corporc.vndc Aft. 1 3 .i.Segregaie mihi Barnabam,& TaulH, in opus ad quad ajfuiipfi eos,&c. ■= . A D DI T 1 O I L
Jn co.c.i. vbi df in Poftil.Io dcclarat quale fit iftud cuangeliu.
Eoangeliiifuirpluribusexprcflrcpromifsu. Efa.^i.g.vbidf, -Pcimus ad Sion diccr, Ecce adfum, & lerufalem euangelijiam daho. D proutfuitinndditioncdcclaratum.&c. ADDITIO IIL
In co.ca: vbi dicitur in Poftil.^,^ ebediendumfide!.
Hoc qd df hic,^d obediendfifidei, vf cotmuari cu prarccdcti- bus,& fcquctibuifjcintelligedo.Accipimusapoftolatuinoibus Gctibusadobcdiendii fidei.i. vtfaciamtis Gctcs obcdirc iidci. ...04,, - 1, ADDITIO III[.
Inco.cap.vbiaiciturin VoM.p^nenirn erubefco euangelium.
Jlbjrfllai.
de idololatria,& ipfi idololacrg.Si Gcnti- lis ludxum dclegis praruaricatione , & ipfe prajuaricator na
C A P. 1 1.
B^pterq.&c. Hoc communicerdeGentibus, & lod^is . Iud§us iudicabac Gcncilcm , propcer priorem rtatum.Gencilis lud^um. Vcerque ho mo,non fpiritus . Si Iuda:us iudicac Gencilem
G A P-
pareillosquicruce ChriftiputStignominia.vncrucc cofmideba tur,dc qua potius gloriari dcberet cii ApoftoIo,& fcquit ur ra; \\ cum i\xhi)i\t,Firtus DeieH. i.virtutcm Dei annu.nciat noniiifit- mitatero,fapientiam,non infipicntiam.Haec in g!o. ADDITIOV.
In coica.ubi dicitur in Vo^kW.iufiitia enim Dei in eo reuclatur.
luftitia Dcireuclarurincuangcliocxfidc infidcm, fcihcer, Dei promittentis,in fidem Dei promilTn implcntis . Nam ficut antiquiiuftificatifueruntexfidcqua crcdidcrmn Deopromijt- tcnti falutcmfuturampcrChnftum.ficmodcini iufhficanturiii fidc, quacredunt Dcumimplcuiftc per Chriftum , promifsio- nempraediftamquod probatper Abac.2.a. /«j^w;- autem exfide ■piutt, indifFcrentcr loques de pr^terita fidc fiue de pr^fentij&c ADDITIO VL
In eo.ca.vbi dicitur in Poftil. Vtriiunura peccatum elTc pof- fit altcrius pcceati poena.
Haec quxftio mouetur a fanito Tho. in prima fecundx.q S i » art.2.incor.quzftionis, & foluitur ibi eodemmodo fubeifdem uerbis .
pia ab alio correptus ad iudicium duccretur, ipfi fcdebanr, illumquccondemnabanccum ipfi ^qualiaperpccraflrcntr^ji cu coad pefpccrandumaicurrifrenr, &camen condcmi^.i - batjica noucranc,quod pcccircnt , ic{cc\wc mulco m.igrsco demnarec.Qui cnim malcagit, &: tame fimilia pcrpetratcs
II.
fNam hoc ip 'f-YT
b Inexcujabilis. quia tuipfe tcfliscsdam t«l"«« nationis tux,dum a- liumiudicas, quare hoc? quia cade agis. ', c QjiHudi. \n quo
a Quia omnlt facient,8c confentien» dignuj eS motte.
Ro^pter quod inexcurabilisesoliomo,
a Tam ludzus.quam Gentilit.
orani's cjui iudicas.t In quo cnim iudi- cas altcrum,teipfum condemnas . Ea- demenimagis, t qua^iudicas. Sci*
a CJj^os ita opinamini,not autem fcimus,vel vere inexcufabi- Alias autem. lis ct.
mu^s enim , quoniam iudicium Dci
condcmnat , aducr- fi!s fcipfum fcrtcor. demnacioncm.
* Bafilius. O- uedum cffc nos mo- net Apoftolus , vc primum noflra deli da ( qu,rcunquc il!a lint)cmendcmus,&: tunc demum ahos incufemus.
oftcndit fe clle quod non efl. i.iuftu.jQ«i iudicas. Proptcr lu- d^os hoc,& nondum eos nominatim cxprimic, qui in le'»^e gloriancur,& agunc,qug damnant , & quia nondu nomiiia- tirtj cos exprimit idco dicic, Ica in omne anim.a hominis o- perancis malum. Iud?i,&: Gr^ci.Et gloria omni operanti bo num,Iud.co,&Grxco.
* Chryf.&: Oecumen.Noucrac Apoflolus vrbi comiflTum clte orbis principatu.Igicur fermonem ad principcs diri^ic. Potelt tamcn idcm pnuatis quoquc conucnire . Dicit auce ^ trafgreirionis magnitudinem.Ecipfi,inquic,perpccrabanc in;qua.&r fimul cum perpecrancibus currebanc.:Vbi.n.quif.
N i CQ L A V S D E"T Y R A':^
CAP. II.
PRopter C[Uod.Toflqua .Apnflohis arguitvitia GentiHum,hisco fequcter arguit vitia ludxoru.Et diuidnur in trcs,quia primo ojie diteos in culpa,& p.ana CStilibiis Jimiles.Scciid<>,qMO ad aliqiiidpeio res,ibi.Si aute tu hid^us. Tertio,quo ad aliqniu mciores, in princi- pio fe.ca.Trima adhuc in duas, quia primo circa propoftium oiiendit reritate.Secundo remouet quorundam errorcm,tbi. Exirtimis. Tri~ muiH ojicttiii duplici ratio le. Trima efiyjuia apuj. Gciiks idololatria * rcputor
d Eudem enim agis. Inanecxcufationem Gentium, & Iud(jorum fua auchiritate dcftruit Apoftolus,poiret enim excufacionc peccaci fui d.'ce rc Iud<cus.ELc fi eadem mc lud^um-dcfendicgenus , &L lex, me Gencilcm ignorancia.concra Apollolus.
C Scimus cnim quoniam iudicium Dei,&c. * Occumcrf.Siqui V^^l'^^'^ dehic non fecundtj vcricaccm eft iudicium , nam & mulci "' ''' * rei abfoluuncur,^:infonres c6dcmnantur,in futuro auccfc- cudu vericacem eric.Inio &: hic Dci iudicium , ncqiic inui- flum abfoluicncque iuntim condcmuat, quum hic ad iod! cium in quofd.jrn dcfcendciit. ^
^ Sedu.
repittabatur me.-itoria , & fomicatio itcita, proptcr qitaHa 0'ibtic« agebat.Iud^i veroplcgc a Dco fpecialiter fibi d.ita cognofcfbat ambi> efleproi)ibitapropterqiin manifejln a talibusahfiincbant,nefecun- du legem punirentur in occulto,tamc hxc opcrabantur , propter quoi in peccato erant in Gentilibus ftmUcs. Et io in fineprxcedentis ca.vhi dixit ^pojlotus. Qaonia qui talia aguc digni func morce, codu dit . Propcer q d i n.es o ho. i.tu ladxusgentiliter viucs , qui iudi~ castcmerarie Cctdes.Etcaufafubdii. in quoc.&c Etp.itcttitira. I Sci. Hlc ponittir JecMa ratio.Licet.n.iaterpeccattmanifefta , c7
4c O.fwi-
33
AdRomanos Cap.lL
3 4
^ •?« Sediiliu^.Terrorem incutit,vcDeuqiicminciiriofiim A illidicuc, iuftemalosfecudum veritacemiudicaairCidicacj hoc cft, fcuenllinie reddere fecundum meiura vniufcuiuf- que,non parcerd.|Si.n.cupeccacor,peccatorem cui fimjlem luuieas.quanto magis Deus lulius te iudicabic iniuftu > Hu- manum iud:ciu mul-
• Aequitatem lei non perfbn-is.
tis modis coirumpi- tur , amore , od lo, ci- int)rc , auar;cia : farpe iudit.um inccgritas vioiauu&concra lu- ftitia: regul.uii inter- dum miftncordia ;n- BoniHs &-pa clinatur. Soliuseigo t>etucop,..(a j^j.,<,(| (lcundum vc
■ffitieiuimx.
b Contra Nos ita fcimus,fed tu exulimas.
^ b
mifericordiaconfobuonis.ScdobferuancloniiicudKicmi- I> fcriccrdi.e Dei inalo v.cdo^cu cibi thefaurizcs lia im diciiC, & rcuclacioni.s inl^i iudicij Di:i,&cc.f^idt eundcm Tfa£Iaiu.i^. in [n.-innerh : ^ Itbrv primo cniitra aduet farium le^is & prophetaru^, Ties peccacorum gradus la his.cribus verfibus arinacar/f'. ^s.^^^
Pnniusdum impuni tisi ^raiu».
catoriitn
c Siuc ladios (iiie Gentik». Opiiuris. d Iiicrei>atio ctiin ironla.
a eftfecundumveritateincdsquitaliaagunc. Exiftimasaute '
" a Aug.qniaha:cpotclbsdataeiltibi af noncamiDiinauqmteindicct. *
hocquanuraadpriUtos. Cariuiis b Qn^xSupr.i
hoc 6 homojom nis qui iudicas eos qui talia agut & facis ea, 5
a Hocfcilu.ct. Qiipcunquc inodo. b Cur erjiomodo non p^nit, quu bonusctpetlat
_ c^Ufjdignoras, andi, c Copiofam bonititem. i.is i
« quia tu cffugies iifdicium Dci ? An diuitias bonitatis eius & J 7?ao
tacoii promitcis , ibi: Exiflimas . Sccudus &C grau:or,quia contciu nis donum Dci.ibi, ^H diu tias.Tcnms &c grauitiimus, q.a igno- ras cecoCGmiierc, ibi:
.&lenita[ts.
' j;icn:ianj. t inuitac.
t coliig«
Bedaex lib. fcnt.PioIp.
ncacem ludicium. a il^i talia aguni^-&c. Haimo. Quitalufa- cmncquas inal!)s re- pr.chendunt. Quiin ludicibattcdunt per- lonas potcnpim, diui
a ratientuni Sc longanimiiitcin. Ecce Dcum ncLcis mifeticordem b
ras , OTC. Secundum au, Sunc
b Aug. 4uia modo tempus mifericordix. ar ^ecunauui au. suui »„„„«:
c Scaere ioquttut. quia mcns non rcuocatot nifi timcire. ^ ^ . , . AllouftlB. m
,' t patieci? & ldnganimiratisc6tenis ? Ignora^s, qm benigni- y .^Ta^^^SSfp!!! '"''"
Ali*i paticntiam. a Qi^ijntum in (e. b Scdquia tuduius, & in in-ilo tuo prrti- .8 ' 1 \ =?. ^ .^^
nax, de quo nec corde pccnitcs. CCnt, OC ClUCCl p^llltcn
g tasDeiad tp?niteciatctadducit.t Secuduaut durfciatua ^ tiacordis:quaten»cis
a Exercendain. b Quando onuiia 3perta,& quando ClatUt CX CIS CXirC 13-
leuclabitur quod a nobis modo nercitur. ^ ' boraDt: dc QUibuS lliC
h &corimpoenitest thefaurizastibiiram indi^eirg&rcuela- J* nonloquitur.Sucatij
t Sediuxta;
Z.il>. de (lono paueotiz.
Lit>.;.ad Qai rinum.c. j j. Etdc. j.
Llb.iefuotfc culicap. 3. lopral. ]ot.
tum, propinquorum.
b Exijh. autem boc ohot». Communitcr legitur hoc capicii- p lum concra ludeos 6c Gencilei , potcil tamen 6<: ipecialiccr legi contra fupetftstiofum qucmlibccecclciijc prxlatum . c ^i3 tn ijfugies.i^cccas dum tibi impunitatcm promiccis, grauuii : quiaconccmnis bonum Dci.dn: ignoras tc contem iictcifi.; an hoc has i lucrcpatio.quafi mirum. d ^» diiiitius bonicacs. Anibr.Copiofa eft bonicas qux mul lum &: inulcis peccacibus niukabona miniltrac blandiens , vt ad poenitcnciam actrah.it . Copiofapatiencia , quaj toc &C tanta peccames fufiinct neccitopunic.&hoccttlongani- mitatis, quia non ad horam clt, ftd longa, per mulca cxpe- ctans ccmpora ..Hxc contcmnic qui non lic vtitur ad pani- tcntiam, vt Dcus intendit, fed ad impunitatcm vcttic. e Tatientu er lun. Augult. Pjtiencia eit qua pcr tupcrbiatn & procaci mcntc pcccantcs rion ftatim punit. Longaniini- tascft qu,t pcr inhrmicacem,iSc non deiibcraci aniuu mali- tia pcccaiitcsdiu porta:,cxpcdansad puEnitcntiain. i jgrioras. ^ Cypnanus. Apofloliis pcccatorcm ad pccni- tcntiam rcuocans dicit; Ignoras cj,paticntia&: bonicts Dci ad penitcntia te adducit f* 6i.c. Tandcm iuftu ludicium Dci dixic cfle. quia fcrum eft, qura diu nuiltumquc d:ttcrtur,vc homini ad vitam longa Dci pacientiaconfulatur . Tunc rc- prxfcntatur pana impioi Qc pcccatori, quando lam non po- tcft pccnitcntia prodclle pcccacon.
^ Idcm . Dcum ad hoc palicnccm effe , vt nos pa-nitcac pcccati noflri &: rcformcmur,in Ecclclialtico dicitur, \edi xerispeccani ,& (jti dii cidit miht trijie i Eii entm aUifjimus reddi- tor. Itcm Paulus. Nunquid opultntiam bonitans cius,Citlu- ftincntiam , &c pacientiam cotcmnis, ignorans qma bonicas Dei in pocnitentwm tcadducit.
4c Ambr. Quia bonus eft Dcus fpctarc potcs tuotum pcc catorum indulgcntiam. Non vult.cnim Vindicarcqui para tDScftignofccrc.
^ Aug Qiiid ca loncanimu,^: mulci'i in mifcricordia?Pcc catur.fid vuiitur.acccdutpcccata.auijctur vica : blaiphcma^ quotidic, &:facitfolc{uuonnfupcrbonos& mulos. Vocac vndiqjaclcoriectioiic, vocatvndiq; ad p^niteiitiam, vocac bcncftcijscrcacura: , vocatimpcriicndo tps vuicndi , vocac pcr lc^orc , vocat pcr iniima cogicanunc , per riagcUu, pcr
mife*
quibus placec mala,& de mifericordia Dei nimis pfumeces in eis percinacicer per durac:in quo illius ondunc paciencia,^ fuacumulac farcina dcccrius pcccado.SuiK& alij quibus difplicenc quide mala, E fcd qni grauia efle inceUigr!t,pucac fibi la no poiTe ignofci, licuc illcquidixit.-A/diore/i ;/»/;/;«><« wff^i^eT^c.IHicrgonimia ^ _ t fpc Dcii non iufiuaucumaiic:ifti verodefper.icione Dcu no * '*' bonii (jftiinar.Ex vcroq; ergo pcricLc;ibu;ic i^ fpcrandoco- trarijsrcbus&contranjs atFoctionious labo:accspcribunc, h Tlicfaurfi^s. * Ambr. Neceireeft enimVceuerioripeiia vc ple£latur,immo flammis perenn;bus corqueacar,qui lon ga Dci pacicncia non folum fc emendare noluic , lcd adhuc addens ad concdnpcum peccaca cxaggerauit
4« Liaiiiius. Dcuscumficomniumboa;)rumlargicor,vi- tampLopria voluncacettibuic: irain vcrolibi quitquefuis
Inpral.2^.
Hsmil.ii, in Ezecb.
flagitijs chdaurizac.
•i: Hicron. Pcrlpicuiini eft non cnTe nacuralcm iram D.-i, U Eze itf.c, fcd nolrtris vitijs clcmciiciilimu &C mafueciflimu DvU ad ira cundiam prouocari,dicence ApoftQio, fccundum diiritiam cuam,&: impceniccns cor,dic(aui izas cibi uain,qu:iai Deus naturalitcr non h.ibct,&:c.
•}< Grcgorius. M.fcruois Deus tempus nobisad p.j'nitCii- dum rclaxac, fcd cum ciu^ patientia; gracianos ad augmc:!- cum vcrtimus culpa:,hoc. iplum tcmpus quocf ad parcendu picdifpofuitdiftrictiusadtcriendum vcrrii.: vcquiarcucrti ^
quis etiam fpatio cempons acccpto noUicrit > pcr hoc m.ila lua ad reatum aiigcat, per quod ca diluere potMic (i comicr- ti voluiflcc . Vndc fci iptum cft : Thelaunz,as cibi iram, &:c.
•Jc Origcncs. Sicuc omnia in mcnfura fecic Dcus , &c pon- Cul.in hunc dcre ^ numcrojica eciam paticncia: cius ccrca menlura cll: loc. quam menfuram credcndii eft cflc confumpcam vcl ab lns quidiluuiopcriercvclabhisquiin Sodumisc^Ieftiigne va naci funt. Vndc Hc dc Amorrh^is dicicur, .Xfl«(/«'» rep<eta(u'it q^^ ^ peccata .ytmorrhteorum ■tffquenunc. fcrtcrgo i3eus pacientep,(3c cxpcclat vniufcuiufquc pi^nitcnriam. Scd non nos daioluac hoc.ii tardos ad comicrhonem faciac,quia rurfus patienci^" F cius &: fuftentationisccrta menfura cli
Accuiiiulastibi vindiitam,,dctcriuspcccando. Hijc im- pa-nitcnciacft blafphcmia in fpintumlanc^tum.
Ifta duo occtduiit aniiii.is,defperacio Hc pcrucrfi fpes.His
-••■''i <^diiObus
Aiigiiflin. Ac verbisDonu- ni.
NICOLAVS DE LYRA. occulta fit diftinftio quantum ad humanum iudicium , per quod tantum piiniuncur manifcfta:tii quantumad diuinii iudiciumnoncft in hocdiftinftio. quiapunit fecrctalicuc &c manifcIta,eo quod ci nihil clt occultum.j.Rcg. i6.b. Ho- moyidctejtju£ parent: Deus autem tnturtur cor, Lc idco ludxi qui rimilia pccc.ila faciebant in occulto , erant fimilitcr pu- iiiendi , licut 6c Gcncilcs facientcs talia in manifcfto . &: (ic habctur propofltum,f.<}, lud^-i fimilcs Gcntilibus cranc.Hu iusrationisponitVirtutemdiccns.^fimMieirc.vf.i.l-m^qui- larciuftitix. i //JfojiyM/fa.ij. publicc vcl occultc. 2 Exi- Jiimas au. Hicremoiictcircadiciadiiplicecrrore. Sccudum rcmouctib).TV(o//c';/'«t./?.itcf. quorii prihiuscfl. quiaaliqui mipunitatcartribucbat fibi cx dilationc punitionis diuina:, qualicffct oblita peccata (iia.hocrcmouct tamj crroneum: quia hocproucnir cx Dci pacictia, qu^'c6cedic peccatonb' tpsp^nitcti.K, vt fi 116 p^nitcat.apparcatcoiu codenatio ma ■^\s iHfla,&:Iimilitcrplcucratiri prcmiatioin bono.Hacfcn- t<?cia deducit Apoltolus diflufcdiccs, Exiftimas akt. hoc cr-
roncc.
roncc. j o/.>o.eirf.i.6culudarcqui iudicasGcntilestcmc rancvt diclu cfl. 4 Q:iia,6^c.iu.d.ucms punitionc pp p^n^ <lilationc.q.d.non ficcrit,fcd m.igisconcrarifi, quiatuabu- tcris teporc mifcricordicj tibi dato ad p^iiiccdriflo lubdicur.
5 ../^^«(/i.i.abundaiuia. <{ ao,r/'«j.quiamalis nofubcrahic bona narurg. 6 Et patientitx. qu^ ditTcrc iUationcm pa'n.v.
6 Et lon?a. qu^ diu expcdac conucrfionc hominu a malo culpx. 7 Co»/rewii"f*q.d.lic impunit:atcm tibi arrogando. i l^norai ^HOhium be.Dci.tCT.o\i:iAn. 9 ^./idpa.tcad.quum diu eft in fc : quia infl influs fuos a J bonum a ni.ilis nunqua aufcrt pcnicus quamdiu funt in via: lcd ipfi repcllunt ieos,&: fic remancnt m fcccibus fuis. idco fubdicur. i o Secundum atitemy&c. quia iion cedic diumo inflinclui. durum cnim in corporalibiis dicitur,quod non ccdit tarj^cnti. Ec Jid fimili' tudincm huius dicitur cor durii quod non obcdic inftiganci ad bonum. ii ^'/.'f/rtwri^.f/.virc.ideftjaccumulastibipa- nara. 1 1 In die, id eft , vltionis aftcrna' .
U Et reue. ikfli. iii. Dei, tuac enim reuclabuntur fccreta, cordis vcftii.
Tom.^. b Qjfi
3J
GIo£ord&NiCoIai deLyra.
l^
A Matth.it.c
i.Ioan. r il 1'ecc.iriiBi in rpirironifaiV' fliUTi fit liuo- biu ino4i<«
duobus fit blafphemia in fpiritij fan(ftu.vndcin cuangeiio: Qnipeccauetlt, ■pdvcyhuni hU->fphem:xdixcrii iu fpirhutn fanf: :tn^ ttun remiitetnr e: bk vdinfuturo. dc qiio Joannes in epiftola ca- no. hjipeccata"'' ad morrem^von pro eo dico vt tjuis oret,
Pcccitu ii-. fp;ritiim fandii fic duobus modis,fciIicet,pcr obftinatiune , vcl dc»
tfM
fpcrarioncni. obnina tio cft idurata? in ma licia metis pcrrinacia per qurim tic lionio impccnitcns . Er hic jmpenitenti.-i c0 biaf- phemia in fpiiiaim- (lindum . Dclp-cracio cft qua quis pti\irus f contcniipfi. diftidit dc Dci bunita te. Etvtrunqucdici
■\t A . 111. .Si vira ^cerna bonis operibus reddit', ficuc apercif- D fimedica f.'i ipcura : Dcu< red.Ut vr.tcuiquc fecundum opera eius, l«b.dcgrat. &. quogratia efT vita cterna ^cfi gratia noex operibus rcddat"", ^'^'^rh.cap.ii. fcd gratis dct'', A pollolo diccncc, £i qni opei'atiir merces ncn int j)utuiufjeciind!'.mgrat:am.,jidficundum dehitum. Eciccru. Sigra- „
tia,iamnonexoperiuHS cJ-c.Iffaq6nullonio domihi videcurpof- fe diffoluMiifi intelli- gamus &ipfa bona o- . „. . ^.^^ pera noftra,quibus (j fimcs m bcne _ %erna reddicur vica, facienJo.
& ho'norem, & incon iiptionem , quarrenribus vita ieterna. ^ ad Dei graciam pcr-
a Vt vos. , b Vol qiii contciiduiit Deo, nnlcnte» ixEiiitere. c Suiit tinerC , prOpCCt JllUU
His aute'm qui funti ex cotcnti^oncetqui non t acquiefctint l ^^"^ ^''^. ^^"""""^- lokcniptrit,
a Cujueis diciiur. b Dilfidentesdc iudicio lutuio c linpunitati. d Pcna SinC me nihll pOteutiftf
Quod iibi in>.;ignabuntur. e Erit in liie ludicij. f Aiiieiadicium. _ cecf. IcaQlie VlCa boiia
lufti.
tionis iufti iudicij Dei, qui reddet vnicuiqj fccundum opera '
a Bene vfijiaticmia Dcibene ofcrjnfjr. b Sunt c Qiua
fiilgebunt iuiU,«t f.il in regno j^a lui.
t cius His quidcm t fecudum patienti.im boni operis glona *
a Quod ad dextcjam Dei ftfVi b Qu]»i]'.iod hibcb'.ini perm.mcbit.
c Quj hac intent.one boju opeiati funt,non vt videantur, ut hypoCiitx.
tur pcccatum in fpi- b vcruatiiCredu^Uautiniquftati.jra & iudignatio, tfibulatio, « noftranihilal:udcft.
t hominis.
Quotl ptiusita. a Qu>>d indignatio,tam lQd3i,quam Gentilis
A &anguftiainomncmanimatoperancismalum. Iud?ipri-fo
C a Mixiint quia& ict pt.im legcmliabuit b Gcntil.s c Q^odfupia incoitcptio.
f mum&Grxci Gloriaautem&honor&pax omnioperati "
Gcntili.
B
L.de verbjs
Pommi.
Iob4<-<^- Idem Traaa-
tu 8> 11 loaH' Mar.ii.C.
Mar.j.d.
Tcmpoic,vel qu^d melius iniiruftus, mclius operatur
8 bonum,Iuda:oprimii&GriEco.tNoncllenimpcrfonarum j^
Qiila. a Sciipta id elt, Gentiles
acceptio apud Deu . omcunqi enira imc iege peccauerunt
Nota Dei bo>
ntumfanftun).
Ambr.Vcrcmfpi- ritnmfiintUim dehn- quunc , qui fuam ma- litian^ Y)ei bonicace exccdcicputant.
Haymo. Non tibi ▼idcatnr Deus fic mi- fcricors , vc no.vidca- turiuftus,nec ica iuftus,vt mifereri non vehc.
Aug. Ulud peccatu aliqui irreminibiledicunc ideOi quia tahterpeccantcsp^niterc non pfit habcntcs corda indura- ta vcluc lapides , dequo lob, Jnduracum eft cor eius vetutlapis. Ahj diciir irremiffibile , quia calicer peccaccs nunc| p^nicec, cum tn poffinc . & ideo nunqii.im eis rcmitticur . Vnde fu- pcr Miitiha:um df : Tanca cii labcs ilhus peccaci, vc dcpre- candi vcihcaccm humilicace fubire no poflic ; cciali peccatii nui!aconfcientJacognofcer^.&ienfic!arecogat. SupcrMar cuni df ,quodcahsptc-ansdignepa.-niterenon polht. Sed breuitcr intelligcncium vf , non pollc nifi vix &c dirticulter &: r.uo. vnde Aug. Qn.ifi inuitusin rco vindicacdns, qui in vitam non m mortcm a principio confi ituit homincs. Ide: ifta in^p^nitencia, vel cor nnptenicens quamdiu quifque in bac carne viuic,no poceft iudicari. Dc nullo enim dciperan dum cft , quamdiu paricncia Dci ad panjtentiam adducit. a i^/ rcddet vm. qui modo illis quos Iibcrat non reddit,cu jus ctiani erga iniquos modo laiga efl bonitas.In futuro au- tcm tcddct mala pio mahs, quoniam lufl-us ; Bona pro ma- lis , qucniam bonus & iul^us . Tantum mala pro bonis non rcddccquoniam iniufHis noncfl.
Ad lufhnam pertinct,vcnuquam fupplicio careanc,quo- rum mcns in hac vica nunquam voluiccarcrepeccaco:&: vc nullusiniquo dctur teiminus vltionis, qui quamdiu valuit haLcrcnoluit cci m«num criniinis^quarc ii6 obi^ac pro tcai porsh pcccaro artcrnalitcr puniri homincm.
Amb.NuUum malum impunitum^&c. HincefI,quodaIi qui mslam vcluntarem in reprobis tantuni panam ciie vo lunt ,& nonculpam': quia nihii merctur, Alij tamen culpa & panam, ccfi mhil mcreantur,ficut bona voUincas in bo- nis , ncc manct impunica , quia ipfa in ie pcena. Vcl hoc di- cunc incelhgi folum de flatu pralentis vjts. ^ Aug.
quam Dei gracia;fl- nedubio&vica^cer- na qu^ bonx' vice red dicur , Dd gracia efi .•
E'
\
Aft.io.c.
6i. ipfa enim dacur, quiagratis daca cfi il- lacuidacur. tDepo.tr.hr.
b, ,. • vT • 4.n.u.ex boDO Jncfj^^j^wojNevi-Eph.g.t,
deacur irafci , & non Coi.j.d
vindicare ; vndc tribUlacio , & angufha.
c Tnbut. & an^. Inccrim in anima fola anceiudicium , pof]
iudicium auccm ira 6c indignacio.
d In omnem . Qnod fupra indcfinice ibi . His autem qui . hic
vniueifaliccr, vc mcludac ludxum & Gencilem.
c ^nimam. dicic quia dc mcredulo agit amma , pro cuius
perfidia ardlabicur fpincuali p^na.
f /«. pri. Ambr. ludsum fcmper anceponic: quiacredens
propter Abraham honorificcncioreft,difSdens peiustra
dandus, quiapromiflhpacnbusrefucauic.
^ Auguf Boni non folum fccundum fu^ bong voluntacis F.pirt.47. merica prxmium c6fcquencur,fed eciam ipfam bonani vo- luncaccm per Dei graciam c6fcquuci func,ac fi adimpleacur quod fcripcu c&. : Gloria,& honor.^^- pax, omni operanti bonum,
•^ Sedul.Hiceoncrariafupcrioribus opponuncur : naglo- ria concra ira,honor eft cocra indignacione : &c quod fupra in corrupcionc,hic pacem appcllac. Tr 1 plex auccm di ui f 10 in his fenceci)s claret . Na veri Chiifiiani cu bonis operibus in primo ordineponuntur, vbidicic: His qui jecundum pat.boni oferii,&c. In fctundolocoincrcdulos&Timpiosabrque bo- nis operibus cx vcroquepopulo pofuicdicens. His antem qui ex contentioiie, &c. Tercio mcrcdulos: cum bonis camen opc nbus,dicens : Gloria & honor,i^c. Poceltcnim fieri,vc ex his qui in lege func & Chriflo non crcdic, iutficiam diligat,mi- icricordiam tcncac, chariracem 6i cocincnciam feruec, 6cc. Hic eciam fi vitam non habeac a.'ternam,camcn gloria ope- rum eius , &; honor, & pax poteric non perire, &:c. g 7y(c'«tr^cKJff»,eirc.Coa:quoIud^ii&:GcnciIeminp5na& glona:quia Deus iudicac non fecundum perfonas fed lccun ^ dum mcnca.quia vtrofquc ^m modum peccaci damnac.
Amb.Przrogaciuu gcnens no fcquif vc fufcipiac caufam Auouni. ia pacru diflidente , vcl abijciac a fe propcer jndignicaccm pa- pfaLis.
^ren-
NICOLAVS DE LYRA.
l Q^}. reddct^&c. fecundum opera . fciliccc bonis prxmia. Ideo lcquicur.
i His 'inidcm, id efl , illis qui pacientia Dci vfi func ad benc operaudum .
3 Cloriam & honorem. Rccipienc cnim pr^mium pro vircu teinquoconfifiicraciohonuns. quiafccundum Philo.Ho nordt piimium virtucis. Recipicncenim hunchonorem coratTi mulcis.f coram nuilcicudine angclorum : in quo ra- tio i;,loriX' conUfht, qu^ clt manifeftacio honoris. vndcglo- riadicicura daritace, quaiiqu.Edamclaria,c.mucacaing.
4 Ei incorruptiorjcm . quia elcdi rcfurgenc in vitam immor talem 6: beatam . Et quia malis pcc oppoficum rcdduntuc tormcma.idco fubditur,
j H s an.-cm. quijunt cr.i.peccacoribus obduracis,quorij ani- mafempcrconcendic,vcdiacurj.Hihi.quiafyndciefisfeu dnaamcnracionis*ijlo remurmurat, ^ienfualicasadip- fum inc]inar.Lcficcftconccncioinrcrparccs amma:. ^ Oui non ac. ve. f.diuins pulfanci ad oftium cordis, per fe ad bonum infiigando&:pcr fuos pra:dicacprcs modcndo. 7 Crtmitdutm. id cfl.didbolp iniquitatcm fuggcrenti per le U pcr tninjftros fwos,
8 /)'«
8 Irit & indignatio. Summi iudicis.
9 Tribiilatio. in prolacione fencenci^.Macth.iS.d. Ite mak- (ii£ii in ignem xcctnum , &c.
jo In omnem animam, i.in oem homine malu . Nominacur enim hoc cocu copoficu a parce dignion, ficuc Exo. t .a- Oes ajJE qua; cgrefl^ func de fcmore lacob .i. omncs homines. 1 1 ludxi pritnum & Grieci . Ifti cnim pra; alijs f jencibus ha- bebant auxilia diuina cocra peccaca.Iud^i enim pcr iegem, ■Grxci per fapicnciam acquif icam: quia cunc philolbphia vi gcbac in Grecia,propcer quod peccaca ifturum magis cranc grauia , &: pcr confequens magis punienda. 12- Cloriaautcm iir honor,&c. Ex dittispacec h^clicera.
1 3 '3yj,'« f fl cnim.Hic rcmouccur error fecundus . Ec primo ponitur hec rcmocio. Secundo ; cuiufdam didi declaracio, jbi; Cutnenim Cen. £rrorautcmifleerataliquorum ludeo- rum impunitatcm fibi arrogantium,eo quodlcgem a Deo receperant pra: carceris Gentibus , fecundum quod dicitur Pfal. I47.b. isipnfecit talitcr omni nationiycrc.Hoc igicur remo uec, dicens. T^on eftenim perfon.acce.&c. Dimiccendo pcecg- teris impunica Iudax)run? peccaca.
1 4 Q»icHnque enim fi. id cfl, icgem fcripcam non habentes qu4lcs luerunt Gcncilcs.
Sine
Dmifio.
{
S7
AdR
omanos.
Cap. 1 1. 38
na ala ira ago tcrrcnortuTi affcituu labe dctrica eft , vt nulla D in ea lincamenta reinafcrint . Non <nno di^lctum cfl qS ibi per imagine Dei cQ crearerur imprciruni eft . Proinde vitio ianatoper gratiam,naturaliter fiiinteaquarlegis funt.Noa quod per natur;E nomcn negaca fic gr^, fed pocUis per gra-
J,, de fpiritn 4 lu.t.u.
yC rcnrum credcjtcm, f?d vnnmqucmq^proprio merito, auc A rcmuiierat,aut condcmnac.
a ^iiflf^e. Aug. Aicbat.n.Apoftolus hic de iJ!a legequam dedicMoyfcs populo Ifrael. 16 crgo Gctilcs fiiielegcdixit, quia c.ile legem fcripca non acccpcrant > quam feacccpifle gloriabantur ludqi.
b In U An2. QllinO- 1 Nob pro legis pnuaiicatione. ^Damnabuntur. b I Iui1*i. ^Xcgem fcriptanj habentei.
'j. .&' ^^ , - c Etiain prb legis pticuaricaiioiie.in quo aggrauateos.
"a"a:;gr*r:b™st: 1 fi»' •'.!;= P^"t>™t. Et quicunque in llge pecouerunt.per lc
* 1 • f b l^ldeUnonproaudituIcgis.
£nTde?<^rrana.Scd "^ gcm iudicabuntur.N5enim auditoreslegis icifti funtapuj
" ' cj a Etapud homines. b .i gratia iuitiiic.it eos.vt adimp'eant Icgem.quia non faciunt niuitilictn-
tut.Ted iuiiificamui vttacisnt c lutihabebuntur.
e d Fjftoret iullilicabuntur,qu. etiam Gentcs.l:c hoc c;t.Cuin enim.
^ Deumjfcdf^dioresiuftificabuntur.CumcnimGercsqujc
g f Sciipum. a Otig Natutali tatione illuminati difccinunt facicnda Sc vitnnda,^uod faceret Icx .
b f Scilicct.qux Icx mandat.f crederc in Deuin & in Chti lum .
lcgem non habent.naturaliter ca qu?legis funt faciut ! eiuf- ^
a Quamuis. fScriptam Moyfi. b Valciit libi legein. 9
e ludicijs opeiuin dum hxc laudant,]illa dainnant.
nec ipfi linc pocna c- rijt . Etl cccgrauius fit pcccarc hommc fcien tem quam ncfciecem, non ideo tamcn ad i- gnorantia:tenebr,'iS fu giendum. Aliud cft c-
tiam repjraca nacura, qua gratia incciiori homine le^ouaco lex iuftidx refcribitur , quam deleucrac cul- pa.
h Opus legis . Eft fi- des , quam vltro ha- benc in cordibus , id- ' cfi,incimoatrctlu,vbi fides pci dileciionem operatiir.
4« Iienseus . Qiia-
Mati.i*.]i.
finterfeiniii- ccui cogii^tio
nimnefciflTcaliudfci- h mod/lcgeno habcnteSjipfifibl lunt lex,quioftendi!itopusi<^ rcp.itnbus{ legis na T...nr» _o . i j, . . . .r . . . j^,^^ j pQj^ difpofuic
1 . ^ . , . ji r- n b . jj .,1. «* Dominus ceftamen-
legis lcriptum in cordibusluis, tettm-ionium rcddcntcillis
a Etli alijs nun videatur. b Non roluimnodoconlcicntiaopeium.fed etiam cogitationum
IHoc non de ciedcntibus .
Gal.y.fc.
tis»q.x.c.rfu{
litat
f««
L.4.cajo.
rc noluifle
C luikab.Kb vc quafi per ignem filui fiaiic, quidam diic, fed pror- fuspcybuc. Diciccm Chriftus quod tolera- bilius ent Sodoma:
■lous accuiin m iudicio , quam lu- ubu.autetii j^-is ,„ Chnfto non
crcdcntibus. htitem
IjKZIX.f.
icuianctbjM.
-^»» jj ^uodcxcufatione non habcbunt de pcccato innddifjcis.quiavenjt &Iocutuseftcis;dc quohiucxcnfa- tioncm illi,quibus nec per fe,ncc pcr fuos locutus cft,qui ca mcn non cttLigicnc d imnationem , quia e^Hi fiue le.pe.ft.lper. Leuioratamcnpairuri , quiaqui plus conimittic, plusabco cxigitur.- qi<iajeuiusfciens vo.doirini fui iy nonfa.dpc d T^iHe.4u. Amb.Nonnc fola lex faIuat?non,quia non fncic iuftos.&: boc efi.-non cnim pro auditu , fed fadores quicun- que,quod quidem clt per gratiam .
e Jf<//"flo#fi. idcft,quicrcduntinChrifliim,qucmlcxpro- inifii,qu!cunquc lifitrquod non cft nifi pcr gratiam . f FaQores-.lcgiSyiuflifiiabuntur. i.iuftideputabuntur, veliufli fient a Dffo,vt fint faclorcs,Non qui antc crat fac.torcs,poft iurtificabuntur,vt fi diccrctur.homincs crcabuntur,quia ip- facrcacione fit \ t finc homincs fic ipfi non qui antc cranc ta «9:oresiufiificabuntur,quiactiam Gcnccs . ■j« ChryfRcdcaddidic, «^«ti Dc«m. •eccnimapudhomines fortaifcprobi,acgraucs, 6i magnopcrefciadicanccs vidcri pufiinc.apud Dcum auccm longc fccus . g Cum e«<ro.Cum.n.dixcrac Gentilcm damnaci fi male opc- rarctur,faluari fi bcne : fcd cum Icge non hcacquafi ncfciac quid fit bonum quidvc malu, vidt rccur fibi neutrum dcbe- rcimpucan.Contra Apuflolus.EtHnonhabcat fcriptam le- gcm,bc: na£uralcm,quia incclligit CV: fibi confcius cft q.d fic bonu &i quid fit ina lu Et idco crcdcndus cft bcnc vcl malc opcrarijid mcntofaluari vcldamnan. lJencopcraridico3c faIuuri,quod non cftnifipcrgratiam&: fidcm,quj;rcnouac nacuralcinimagincm Dciinhomine cx vitio 5c vccuHatc fopitam, finc qui rcnouationc malc operatur, &: damnatur accufantccumconlcicntia. vitiumquippccontranacuram Q cit, quod vtiqj fanac gratia,Non cnini v Ique adcoin huma- o na ani-
nialirum !c bonaium.vel genitiui pro ablatiuis moteGtxcoriim
confcfentiaipforum,6:+interfecogitationum inuicem a^^c- n
^Aliasbu*. a tloc deciedcntibus. ^Aliasbas. b ludiiij. c R.cddcnte te'timonium.
d Idell, apeita ciunt.
cufantium , autctiam defendentfum in die,ciim iudicabit
a Quje modo Cim occulta. b ^nod totum e.K°eitum,lecundum eu.ing &c.
c U eii, FauIiitquocTf.Faulus annunciat.
Dcus occulta hominum fecundum euangchum rncum"^
Hom.j
Rom.
ad
Aus.li.iierpi titu&lu«. c.
Vnde ipli libi tefies etunt boni vel ma!i,inde l I fciemcsfc incritodamnari,ve)faIuati . . .
b ._ ij *il'^
tum ?* Quia lex non cftpofita luftis , iufti autem pacrcs virtu- te dccalogi confcri- ptani habcntes in cor- dibus &C animabus fuis lcgem , diligcnccs Deum quifccit cosv^ abftinentcs crga pro- ximuin ab iniufticia, non fuit necefire .-idmonerceos correptorijs litcris, quiaha- bcbKnr in fcmctipfis iuflitiam legis,&c. •5« Origer.LS. Hoccnim naturaliter fcnrirepoffiinthomi- nes, nchomicidiumjne.-jdukcrium fcciant, ne furcntur,ne faHumrcftimoniumdicanr,vthonoreutparcntcs,&:hurii liimiliafortaffisSiquodDcuscreator omauiin, fcriptum cft in corde centilium .
* Scdulius.Ncquisfortcdiceret,lcgegcntcs nonhiic,ad quam ergo forma potcrunc ludicari ? llri.Ccrcuin eftquod gentcs qua: legc non hnc, naturalicer qua: func legis tiiccre, non pro fabbachis,vel neomenijs,vcl lacrificijs, quj: in legc fcnpca func.Non cnim hajc lcx in cordibus genctlium dici^ cflc fcripca,fcd hocquod nacuralicer fencirepoftunc. Magis lamen mihi videncur ha;c qua? in corde fcnpca efle dicuiit", cuangclicislcgibusconucnire, vbi cundaad nacuralem rc- feruntur icquitarcm. Quid cnim nacuralibus fcnfibus proxi- mius.quam vc qua: nolunc fibi ficri homincsyhcc ne tacianc alijs/Hscauccmlexfcnpcacft fpiricu Dei viui.
1 Ttliimonium rcddente iilis confcientia , &c. * Scduli. Hoc ad pr^fcncis vit(j cogitationes pertinere vidctur , cum quid t.i- ciendum vcl non idcicndum lit.diutinacogicationcdclibe ^ ramus,<S£ inuicem fccogitationibus.nccul"antibus,qui3 cogi tationes noflr(j'crunr in die ludicij antcoculos noftros,tan- quamqu^damhiftori^nofcendij. ficut fcriptumcft. ^>- ^uam te,&flatuam lUutn contru facicrn tua/n.
* Oecu. In eo iudic:o no eft nobis opuscxtrinfecis vclac- cufator.b vcl vtilia nobis tcftimonia tcrcntibus,fed cuiu!q; cogitationcs ac cofcicntia vel accufabit vd excufabiclicir- coquaquahichoiesabfoluerint,nonoportct hoscfll-fecu- ros:nihilcnim indc iuuabuntur.Rurfum,&:fic6deinnauc-
0 nnt,.
E
Plal.4#.
NICOLAVS D£ LYRA.
1 Sine kge . fcilicct fcripca .
a Teribunt. Quia habueiunt lcgcm naruralcm bonG Sc ma- himoftcndentcm,vt poflcadcclarabitur. j Etquic.&c. Ideft legcm Mt-laicam habenccs,*.uiufmodi fucrunt Ijdei.
4 Tcrle .i.punicntur inquancum tranfgrcflTi funt ea.Ec fuo- diturratio. j .?N(;'Hf«/wa«./i.6-f.q d.rcccptio lcgisnifi fcquatur implctui opcris.no luftificat.Et 16 dc illa acccptio- ncnon dcbctlibiaiiquisimpunitJCcairt.garc. 6 .>edfa- G0.1U. quicunq; tinc illi,fiue lud^i.fiuc Gttilcs. 7 Cimi enim Cen*i. Hicdctlarac quoddadidum,lcilicec,q, Gencilcsha- bucranc lcgcm naiuralc. idco faciciacs cotiadittamcillius Itgis mi rcb;mtur pui 111 i,iS(: viucccs fccundu ipfam premiari. rpquodotkiuaciokgisnaturaiis cum hde&cultu vnius Dei,ad quod cna indiicit ratio natiiralis,aliqu() riiodo fuffi- ciiad l.iiucf m (icntium vlquead publicationcincuangclij, quu non tcncbantur ad lcgem Movli. Dicit igitur: Cum caim Centes rfux kgirnnon babint. fciliccc Moiaicam .
5 T^iunUiier ea j*« Ugis/untja. 1. tx tiili di^minc ronis.
9 Eiufmtdil gemnon hahentes.fcilicctModicavn.
10 Ipfi filtt funt. i.ronaturalis.qu^cftpnncipaliorparshoH, ^^^ fonptaa pp quod dr totus ho,vt didum eft fup Ipfa quidc cft cis Icx, ^^^^ n3„„.j) . quia lex fcripta diuina vcl humana cft a lege natur ali deriua Tobi* 4.c. laq^cu ad agibilia,q.a prima principiaagibiliu funt impiciri intillcchii prai5tico,cx qb.deriuant^legcsquafiqu^dacoclu
flones, licut intellcitui ipeculatiuo iinplTa funt pnmo prm cipia fpcculabiliu,ex quib. deriuant'fcicnti? tanqiia qu.eda vcncaccsconcluf?. 11 Xi.Mioy?(r«.op«j/c?». C^dcclaracpcf- fcdu diccns. I » Tejiimonium reddcnie illis conicientia ipformn, Qu^ cx n.iturali didaminc ronis rccalcitrat, malo dicofen- tic iiono. I j £f int.fe co^.&c.a"t. Dnr aute cogicuiones ac- cufantcs mala: & dcfendciucs bonx qu^cxaminacur &dc- clarantur cora naturali ludicaroriu hois , ficut cor.am iudic« pcr prima pnncipia opcrabiliu naturaliccr infcrca,ficut cft il *U(J; Hocficias abyiuod libi visfieri, & no facias alicri^rjitibi noit visfieri. Ec liccc hoc iudicium fiac in pra-fcnci . tamcn multo clarius fieri in dic iudicij.ldco fequitur: In di.cnm i't.&C' 14 steundHnuuanji. m<um. Licctc«nneuan£cliumficIoIius Tora.6. b i Chnfti
l
39
GIo£ord.&NicoIai deLyra:
40
A
inucilibiu co» (iut.
riac.nonadmodumnngtoportct.fiquidenihil ibinoccLut. •iiB^lil Prnua; igiturcogiMcionesoino vitadxfunc, quas pcr ignominiam arqucfocordiam mcntcnutrimus.vtfuac vitialibidinis,cupiditnt;s,amU;C!onis, auaritia;.rcliquoiri(]; viCiotu fca\jnn, qucj primo quidc motu compcfci ncqucuc: quin eciam occalio-
(^a pater ne(ninem indic»t, fcd ot»nc iiidlcium dedit fiHo. c A lud» patriarchn ex cogn.itione ' - bi lioc noinen vtrmt. b (k-ntilsliabet Mntiim n.itur-ileu lc^.-in.tu lud-vrs iliira.
\ Ecec.
tiitut in lege
t eogni»!»ms
;ic.
Aiip lib dc Tpi
m. &lic.c.ti,
B
f aduhcr.in^ dun^ aJulfC- raris.
t Exec. j<. c.
CccuadutQ^o,
per leruiTi Ciiriftu . t Si autem Igdsiiscognoiniiiaris, & rc-
a Noii yagaris eitonbuSjVt qui Cne lege; b De coj',nnioiie Dc:.
C DernlciUiiiionc quani tibi per prophetas nunciauii
quiefcis in legc&gloriarisin Deo,& nolti volutatcm cius
^ TcrtulIianus.Oportcc connantiam comm cncndi pro- ptia'conucrfaciuni!> ituthoritatc dirigcrc-,ncdi6la,faitisde- iicicncibus, crub( fcant.
•)i Cyprianusfiue, Augufl, Primi sabtifionisgradus cfcj fi finc bonis opcribiis f.ip;cns,C>d pi udicator fucrir qtii qu( kI
f^rmonc doctt, adi
buscxplere,ncgligic,
Audicorrs enim do-
l <?trini;,di(5ta faccre co
ccmnunccum prrtdi-
, cacorisopemaprxdi-
Devtiiibusvtiiiorafciseiigere. %■ cationis vcrbis difcre
& pidbast vtiliora inftrudus pcrlcgcm, confidisteipfum g parectnfpiciunr,&c.
a CJn^iii non intelligcnt.um. b (^iiodetnin illmniiiai^ podis. ^ I\.)tnr'n enim Dtl»
J ducemefrccoecoVum, lumen corum qui in tcnebrisfunt, 7 inrcrgcntcsblafphc-
Nondum prouecloruin ludaiotum. a ludioruui quide 'ejedlflciere ncfciunt. ^ niatUr IlOmC jJCI pCC
crudicorem infipientium, magiftrum infant/um habentcm ^o ^'l^'*"^'^.- quiacrcdcn-
a Ideft,perfe;1ionemfcientii. b Cum h?c omni» habcas. tJDUS lud^^i fu.ldcre m
formamt faentix&jveritatisin lege. Qui crgoaliumdo-
Cur. Sicutdicit lex.
ccs , tcipfum non doces . Q.ui priedicas non furandum fura-
a Cenfiiin de Chriilo in lcge.
rh. Q.ui dicis nontmoechandum,moEcharis. Qui abomina-
a Chriltum ncg.indo, CuUum Dei dand.i idolis : quod Ixpe feccrunt Ipdaii.
risidola,facrilegiufacisQuiinlegegloriaris,perpr?uanca-
a Ezechielis verba propi.etipro lujs ponit.
d tionelegisDcu inhonoras.+Nomen enim Uci*^ pcr v os blaf-
C a Hodie,quii in Chrillo pater biafpheniatur.ficutiple ait, (^ime recipit, non me Iblum iccipit,kd eum qui me mifit, ficut olim in Ird.xos V:dcbiiitui Genits vicille Dcum. b Decontemporaneis abEzechicle. c Et tumtalisfit crcuncifio non prodcft. *• OTaue cilet Ollfifi rlivf*
i phemat intcr Getes,ficut fcriptu clht Circuncifio c^^i^ pro- ** rat^deuininhonoras;
prophetam in tcftcm producit, ac fi diccret; Non meus fermo cft,fed Ifaia-iNam qui cx gtntibus erat,videnccs cos praueconucrfari,in blai- phcmias etierebantur,diccntcs: Num oportuit vc hos Dcus diligcrcc, atic qu;pp:am cis donaret ? An nehos & cfre& tli turos malospracognouerai?Non folum vos,inquic,Deum inhoDotatis , fcd alijs quoquc id agcndi occafioncm prj:- bctis.
f Circun. qui. Oftcndic fupra Icgem non iuuarceos modo circuncifionem,
g Trodeji. Quia obcdiendo Dco, fignum facic vcritatis , dum popukis rudis fub timore Dei cultodicur.
TrodejL Hic dicic , & in fcqiiencibiis , Si circuncidamini, Chrifius nihil vobis proderic Sccundum ftacum diuerforiTi tcmporu hoc vulc intelligt.Nam fecundu fiacum veteris tc flamcnti olim profuitcircuncifio, fcd non profuitad falure fiiiefpiritualis lcgisobfcruancia.Modo autcni,fcilicet,tem pore gracKT poftquam cxhibita cfi vcritas, nihil prodcti.
■it Oecumenius . Qiiia magnum quiddam vidrbatur # Cir-
D
I. dcpatici
Lde duode
cim a' iifior busleculic
ncm potius & marc- riaad Oei graiiapro mcrcndam, cxcrccn- damq; vircutcm fup- pcdicnt. Sivcroinhis blandior aliqu.-inttilu mora fueric , humana ccncacioeft. Siadex- tremu ccjca ratione dclibcracioncquc fir- metur,gmnino l^cife racfc.
a Si sutem tu. H ic Ii) d§os aggrcthtur, gra- \jius accufans eos dc pcccacis , co t}, plura babcrencauxilia. b DuccmeJJe. Ciccos iV in cencbris exifccn tcs dicic Gcncilcs,qui &rationc priuaci c^ci (unc;ecfi quid fciunc .• came in ceiicbris func. c Pabcntem formam. Vc alijs excmplu fcic- tix legis fis &: venta-
tis. Quidam..n.fcientiam & intcllcttij alicuius libri haber &: itafcnti ut ficut auftor ipfc fenfit,n6 tn h^ibec inde vtiitate: quia ncfciuncquo fic vei um,nect;t!am ciie verum ; fcd lu- dxus iadat fe habere fcfifum lcgis,& fcire veru cffc fcnfum illum lcgis, ita vcalijs habetc volcntibus j^t exemplar. d ^' f^^Z^' <i'ti^'n doccs, &c. ^c Theod. Oltcdit ludau nulla t:x data i:bi lcgc vcilitatcm acc£piffc,fed tm |?p fcripta cxul larc &c iihi vzldc pLacerc: 3c alios qui(^cm conari docercfa- ^is «uce,verbis fuis contradicere, 6c frufcra in lege gloriari. ^ Ambr. Hoccft, Tu qui gcnciks arguis, q, line lcgc 6c deo finc, tcipfum non aiguis. DifEdens.n.dc Chrifto in le- gcpromilI(),in eifdcm quearguis,inuenitis.Dii negas Chri ftom in lcgcpromiirum.fidceius pcrmala interpretatione fubripis. Adultcras ctiam lcgem , qn veritaccm Chnfci col- lis &C mendaciuxn ponis. Sacnlcguscs, qii Chriilum negas. Prajuancacor lcgis cs,qn fcnfum lcgis,quideincarnatione & diuimtace Chrifti eft priECeris:& Dcum inhonoras , dum tcfcimonium eius quod dedic de filio fuo, non recipis.
•S< Ter-
Ma}'mo.
,, ccb.mrur Chnfcum 1 1 non cifc dcum diccn-
dum. Vcl quia olim l^ Gcnces non adiieicc- ,y banc Iuda.'os libi cra- is dicos pro noxisfuis,
fcd idolis fuis dabanc \l glonam dc vidoria, ,, quafi Iuda;prum dcu io vicifTcntin lud^is. 4iOecumenius.Ctl
E
t prof»ter vi niale;utdic.
fji. q.t (.]iix'iitiii-. i cc&ntra.
Hjjttio.
'.' a.l.j.a.
irra^licctu- dci.
NIC0LA>VS DE LYRA.
Chrifli tanquamauctoris, tamen dicicureuangclmm Apo- floli canquam ciuspra;dicacoris.
1 Ter jifum Chrijium , Finalc cnim iudicium cxcrccbicur percum.
2 Siautemtu^&c.Prim Apoftolus oftendic ludaros & Gen tilesjnculpj&poenafuiflclimiles :hicofiendic ludxcs m aliquo peiores. Ec hoc ef^ cx duobus.Scciidum ponicur ibi: Circi««t;//o.Primum aurcm eft beheficium lcgis acccpte:per quam ludxi pra: c^rcns Gentibus a Dcofucrunt fublimati, fccundum quod dicitur Dcut.^.b. Qj*ie eji enim aliagensfic in~ clyta,>t habcat cenmmias iujiaqnn iudicis & ■pniuerfam legcm f & quanro Itatus altior tantocafusgrauiorerat.tt ideopccra- lumlud^orum gruBius eiatpcccato Gcntilium in eodem gcncrc peccati . Dicit igitur . Si auiem tu iHdttns cognominaris. tt dicic, ((^«««/«.irM ; quia prinio nominati funt Hcbr^ri ab Hcbcf, in cuius familia trjanfit lingtia Hebraica , qua; prius crar onmibus coi.s, Gcn.i i a. Eratautemterra labij vnius,&c. Poflcanominaiifunt I(racliiiEaIacob,qui nominatuseft Ifrael : Gcn.^i.t. Et vlcra luda-i a tnbu luda nobiliori.
3 £f>-(7«/."'/e. n6vagadopcrvarioserrores,ficutGcciles. ^ Rtglonaris m Dto.id cfi,in notitia vnius Dci.
f Et noJi,.vi>.( ius. idcf^, praiccpta in lcgem exprefTa.
^ grproi'iii,wi.idclt,fciscligercmeliora.
7 Jnltruilusper Itgem. Qu^ oltcndit omnia ifla : & non folu
adregimcftproprium.fcdctiamiliorum : Idcofubditur.
% CO"Jjdis leipjum. prafumcndo de tali in(tru£lionc.
^ Ducem effecx< oruin, quo ad fidem.
\t3 Lntnen eorumtjuiin tencbris Junt. quantum ad mores,
1 1 prh^forcm inftpient. ^uantum ad raaiorcs.
11 Afi7^//?)'K>w i»/4wfi«».'. quantum ad minorcs.
1 3 Habentem fo>mam fcieniiix. In f peculatiuis.
14 £t veritatis in le^e . In pr?d.icis. proptci quod concludic peccati grauitatem, diccns.
I j Qui ergo alitm doces,teipftim notj.Et fi», pcccas in teipfum.
1 6 j^uiprndicas nonfurandum furaris. Et fic pcccas in proxi- mum per concupifccntiam oculorum.
17 Quidicisnon moe(.bandum,T,iceiha. Et ficpeccasinproxi- mum perconcupifcentiam carnis.
ig i>Mi abominaris idoU. ludai.n.poft reditum captiuitats Babylonicx no dicuntur idololacralfe, nifi aliqui pauci iVla- cbabcorum rcmporc, 6i. cimorc magis morcis quam.amore idololacriaj, falcc pro maiori parte: tii fuerunc hommes val- de cupidi,vc ccfiancur ccia ludci,&: maximc circa rcmpora ChHfii.pp quod aiiqua dcpucaca ad cultum diuinfi,facctdo 'Tcs & miiiiftri tepli fuis vfibus applicabant. Ideo lubditur. 19 Sacrilcgiitm facis. (^od cft furtum facrx rci. ao ^iin lege^oriaris. A Deo tibi data. z I Ter pneuaricationcm legis. quantum efl in tc . & ad hoc inducic Apoftolusfcripcuram Ezech. 3(f. 21 T^pmen enim Dei. cota dic.Pcr hoc.n.quod lud^icorani Gentibus diccbancfe clfc populum pcculiarcm Dei pcr jc- gem fibi diuinitusdacam,&: tranfi.';rcdicbancurcam male viuendo : cx hocdabant occali(.)ne Gencibus blafphcm.idi Dcum qui libi elegerac talcm populum,&: ficpcccatij eorii aggrauabatnr.Secundo propccr fcandalum.ficuc fcriptil efi £zech.^(5. vt didium cft.hoc tamcn eft fccundum tranflatio nem. 70. vbl tranflatio noftra habet ; Ingreffi funt ad Gen- tes&pollucruntnomenmeum. Etcfteademfentencia. t^ Cinun.^ui.HiC ponitur fmjCX quo lud^i erat detcnoris
con-
4i
AdR
omanos
CaD. 11.
^ Ctrcuncifio , .id c.Tm randem vcnfr , & ait : Verum , dicetis A m.ignam vnlcmque rcm quandam eflc. Vtiquefaccor, fed tunc qunndo legem fiidlis expnmit. Epift. f s. <i:!x ^ Hieron. Profuit fuo tcmpore Circuncifio, fi iufiitia cu ius eft fignaculum ad fuit. •j«Augufiin.S.acra-
eftad Djrda bum.
nes.
tpr»
mcntum rcgeneratio ris noftra? n.nnifeftii e(Tc volujt m.inifcrtus Mcdiitor. Erat.iute
t inlHficnfo- antiquis iuffis alsquod occulcum , cum & iJIi cadem fidc fjlui fie- rent,qu2 fuerat fuo tempore reuelanda. Quod fi circuncifio antiquis findlis pro bapcifmo fuific credi-
ffilcgemfcr ^^^^ ^ ^^jj refpondc-
jj biturdeijs, quiantc- qua hoc przccpcum cfTct , Deo placue- runt, &c.
^c Idem. Ex quo in ffituta eftcircunciflo in populo Dci , quod emt tunc f^naculum jiifiiria: fidei , adfigni
uauent.
Lii>.». de nup tijs&conc cap. 1 1.
a Tibiquiesdegenfre Abrahara. b Chrifto credas.rpiritnaliterciiftod'^^.
c Siqu jd circiindGocxigit noii inn^Ies, fcilicct, \it crec^js m Chriftum.
a dert>(i legcm obicriies, li aureni praeuaricator [cgi.s fis , cir- »
a C.irnaUs. b Non p'us vjlct, quamiiiitputium. A co.itrari:s. c Gentilis qailibct.
cunciTiotuaprajputiumfadaert.SiigiturprarputfumtiiilH- *
a Mjndjtnm per quud homo iuHificatur , vel /idem Chii'.ti , qaam lex Tentnruna ad luiiilicitionem^ ^icii.iit.
b tiam lcgis cuftodiat , nonne prxputium illius \ in circunci- 4
a Vt fit liiius Abrahj: qui cU ^atvj rlJci. Q__Neino poiell boc negate.
Nunne. Per gtatiam reparita;
« fionereputabitur?Etiudicabitidquodexnaturaertpracpu- y
reiliciens. a Quaniuis dovtusfis: Fcr fcriptain legem.
c Qu« ed f giium depolitionis vitiorum.
tium,tlegcmcoafummans,te,quipcrliteram&circunc/- <?
a ludzus e;l nainine 5c nstione q Ji iaUijs conlitetur , & cordc e!l terootus.
d fioncmpr:Euaric^torIegiscs.Nonenimquiinma'nifcrtoIu- 7
a Vcre. b Manufiil.i e;t. c Ablatione cutjs. d Vera
e dxus cft, nequc qu^e in manifefto in carne«ft circuciTio: fed fo
Coide confitcns. Eitvexus. Mundatio. Eiiucra.
a Faftaperfpiritum&nflum.
f qiuinab{conditoIud?useft,&circuncifiocordisinfpiVitu, "
a Non lapideis culttis.vt lieeradocet. b Id eft ^u-x vcielaudabilisnonclt cx homine.fcdcx gratiaDei.
g non litera, cuius laus non ex hominibus, fcd cx Uco cft.
ap. II. 42
icgis,quos &.'ii;dirano'osabiI]isdic!C. j^
d K[ o'i aiim. V nd': ludxus poteft fieri Gentilis, &: Genti- A neMdim.s in
Jis, lud.cus. ^lon enim. Vul ^j,
c ludaus. Incerprctatur conficcns: qui enim vere credit &:
rc6tc conficccur, vcrc clt ludxus.
f Ch t m. cor. Orif e- nes . lifi qua: purifi- cacaniniam, & vitio- rum m.iculas «bfcm- dir.
%< Origencs. Nos Homilj.in imbuci per Apoflo. Gen. lum , dicimus , quim ficucmulcaalia in fi- gura & imagine fucu- vx vcricacis fieb;nit; ica &: circuncifio illu carnalis circuncilio- nis fpiricualis forma prajfcrebat. p
^ Idcm. Marcion
In Iiunc Apw»
cui per allegoriam fi- iioli locum. uc myfiice nihil pla- cetincdligi,quomo- do cxponec circunci- fionem coidis pro- JJ defife, cui laus cftcx
II
/
fieationcm purgationis valcbat & paruulis originalis vete- rifquc pcccati.ficut & baptifmus valcre c^pic ad innouatio ncm hominis, ex quo efi infticucus. a siUgem. Ambr. Vcdf ponas oinnia turpia,vtcor circun- cidas & crcdas Chnflo.
b T^nne. Comparacione fui te damnabilcm oftendit, qui non pcr naturam ncque pcr circuncilioncm.fed per lcgcm nouifii, quod illc pcrnatucara , id eft, Chrifium. c /«(f/ffii^/^crf.Vidccurcrgoin pra:fenci Ijcodiccre Gen tes.qux in prccputio carnis ad fidcm Chrifii vcnerunc,quas lcgcm fpiricualcm fcruantes comparac&prxfcrc ludjsis , quipcrlucra&circuncilioncm carnis prxuahcatorcs func
lcgis,
NICOLA VS DE LYRA.
conditionis per accidens camcn. Et primo oftendic propo- fimm. Sccundo infertcorollarium, ibi. I^on entm. Circa pri roum fcicndum,qu6d circuncilio erat qua:dam protcflacio lcgis fcruand<c, Gal.^.a. Teflificor omni homini cinuncidentife, tjuoddebitor [n vr.iuerfxlegis. Igitur ficutprofcflioalicuiusrc- ligiofxrcgularmultum valet profitenci,li cam implcacopc rc : &: fi non implcac, m.-igis ctl fibi damnabilis , fic circun- cifio pcr accidcns crac nociua Iud?is,inquancu crant ttanf- grcflorcs Icgis. Ethoccftquoddicit.C»c«».f«/.pro. Etpa- tctlitcravfqucibi.
I CiriHn. tua. prd. xd eft , fa£h cft abominabilis Deo. ficuc Gentilcsprcputiumhabcntcs crant Ind^isabominabilcs, jntantum , quod dedignabantur cum cis comcdcrc . &: pcr oppofitum concludit ApofioIus,quod Gcntifcs incircunci- liopcralcgis facientes cx racionis nacuralisdi£taminc,vc didum cft fupra,crant Dco acccpci. Et hoc cft quod dicic. a Siigi.prte. ideft,Gcncilis incircuncifus.
3 IufiiJe.cu. quancum ad prccepca moralia qu^ func dc di- tbminc racionis.
4 7{on.pr£.il. in. id cft , tantum fibi valebit ficuc circunci- Iio.q.d.Sic.
5 Et iu. &c. H?c liccra cfl incricata . Et conftruatur fic. Et pr*.idcft,Gcntilis incircuncifus, Z.ege»w co«. id cft , opera
o legis
Dco,non hominibus, vc hic dicitur ? Omnino non inucniec qupmodo iuxca men tem fuam Paulus inceIIigendusfic:quivbidocuic circunci- fioneiiicxccrioremnihil prodefiTc: .ilceram tSiinccriorem fubiuuxit , cuius cypum &c figuram illa pt\vculic. g C«/Hi/<i»x.Ambrofius. Laudac Dcus crcdcntem,non car nc circuncifum. ludxorum Jaus cx hominibus eft,qui li fa- ciuncquod lexiubec fine fpiricu camcn cimorc pcenx , noa amorc lufticix , & ica non cft coram Deo quod apparcc co- ram hominc.
7\(o« ex ho. Auguft. Eft illa circuncifio qua ilHcicacon- cupifcencia ampucacur , quod non fic liccra docencc& iu- uance, fcd fpiricu adiuuance &c fubfcqucnce.
^ ^CAP. F
Icgis implens . Quod ex na. id cft , quod fit in co ex nacuralis racionis ludicio . ludi, te. id cfc , condcmnabilcm cc ofccn- dcc.
6 J^r j>er /;. ^c. id e{c , faillus cs tranfgrefibr lcgis , qui ca- mcn habcscam infcripto, t\: circuncilioncm mcorporc tuo.q.d.lic condcmnabilcm cc ofccndcc.
7 7{on cnim^zTc Hic cx prcdidis intcrc corollarium, fcili-
ccc, quod duplcx cfc circuncifio. Vna Ipiritualis.qu^ cfc pc^ Circuncifi» ciIioculp9.AliacorporaIis,qu9clcpr^cifiopellicul^coopc duplcx. riencismcmbrum virilc.Ecprima mcliorcfcfecunda,qua- to anima melior cfc corporc.& fccudum hxjc duplex cfc lu- d^us. Vnus fpiritualis,qui habet mcntem circiicifam.Alius carnalis habens carncm circuncifam . Et primus melior cfc f icuc &c dc ciccuncifionc didum efc . Hoc cfc quod dicitur, 2\(o« enim qui in ma. id cft , circuncifus carne , qui potcfc ho- minibusapparcrc.
8 ludxus eji. fciliccc cancum. Ec fimilitcr dicic dc circunci- lionccarnis.
9 ^«?«f ?«<« /n ma . fed qui in abfcondico lud^us cfc , qui ciccuncilus efc incncc foli Deo vilibili. 19 Et cirtun.cordis infpiritu. fc iliccc, fando qui vicia rcfcin-
dic, II
12
Cutus. fcilicct, circuncifionis fpiritualis. Laus non ex ho. qui folum vidcnt extcriora. Sed ex Deo eft. qui vidct intcriora.
A D D I T I O L
In cap.z.vbi dicicur in pofril. Ciuia primo nominaCi func Hcbr^i ab Hcbcr. Hcbr^i non nominancurab Hcbcr prouc In pofcilla; ncceciamab Abraham. Sed vndch^cdcnomi- nacio dcriuccur, ofccnditur Macch.z i . in addicionc, Sdc.
A D D I T I O II. ,
Incod.cap. vbi dicicur in pofcilla. 7{on enim. Hiccx diftis infcctcorollarium.
Icrc-
Icrcmi^.p.cap. diciturfic: OmncsGcnteshabentpr^- putium , omnis aucem domus irraclincircuncififunccor- de. Ex quo paccc , quod duplcx elc pi(^purium fciliccc fpiri- tualc&: corporale. Similiccr quod circuncilio non fcruan- tium Icgem elt fafta pr9put1um.Ec prophcca concordac cx- prcffccum apofcolo, bic.
11 E P L I C A.In fccundocap.cpifcol^ad Romanos,vbi pofcillacor dicic Hebr^os didosab Hcbcr, Burgcn.oppouic. Scd cius oppoficum cocrigicuc Gcn. io.&: 1 2. Tom.6. b i
43
GIoflortoNicoIai deLyra.
44
A
C A P. M r.
i /^ f^H ey^^f) avip, Obijct q^ videc poflc obijci , vc folunc. V<f C^iandoquidc Itidci^ fic Gcncilis , & econucrio. cr- goquid clipliis uideo,qiiidr popiiUis pcculians Dci qiiam Gc*nciii qiiidicitur caiiis imnuindiis? Aucqmdconfccucus efldccitcuiHiiionc?
acihocviiluicauidcni olim, fed ni n ideodi fhsbet 5n qiio gnioi es in fidc.&hoc ^cxccUat lu- cfl- n-.uicum phis ii\ lud.vo fccundu prio- rem liacu.ni , U hoc pcr omncni modil. Omnis modus vcl m p.dmiKiflraiionc reni poral;um, vcl refcra- cionefpiritualium,in quo vcroque nuilta , . , . ludxis Dc' fecir,quc tftcct .m- nonGcnt.bus:&ica fecundum priorem ftacum digniorcs
^«1«.
f cnmmiflju
^ oracuU.
c J^unqmd inc. Nunqui quiaaliquid credcrenolucrunt, ^ prxiudicpbicurcsccrisludxis, ncdigni ludicencuraccipe- rcquodDeus promiikfidclibus quippe cum facta ficpro- 'nuliio vc crcd( ncibus proficercc.
d lidan. Vcl quidam crediderunc Dco.vel quod Dcus ho Aug.in pf»:
minibus promifciar. "y. C A P. I T T. e Omnn autcm. Hoc
a Se™ndum priorcm ^atura. De Ic- addlCVC apparcaC P^O
KC Cc K-i;alil.usoblciiuiiti)S. ,, *•,... r- t-»
v,d crgo t ampi/us 1-^ e.Kauc j ■ SfSs^;,!;';; ;;'„^
a Sscunduiii piioi<;m l.iiuiii, led m hoe ChrMti n.hu. -r ■ 1 -
vcilitascir™cifi.,nis.' Multurapcr , f ^t^S^tourmd,:
oem modu.l^rimu qiiide,quia;crc % gnis,&commeiidabi
Le.t & proiiheii. idcopius. Ijor lic gracia.Dcus di
ditaruntillis^^cioquiaDei Quid.n. ^ cicur vcnix,idcft mua
fiquidaillorunocredidcruntPNu- r r'ab'1's , ta m c^cncia
a Non ideo minus faaum crcdentibus. b Incxpletam ?1'^ "^ promhllonC.
lecit.
Qucd cuaanta fit. Scd potms.
t Ibi. j.
t iniuftitia. fup'
i qui'd incredulitas illorutn fidem Dei t cuacuauit.^ Abfiti E{\ ^
Eniin. a Implcnjpromilli. b Et ita ind gnus prouiinionc Inquantum i feipfoeft. Scd.
e autem Deus verax, t omnis autem homo mendax, ficut lo
Verax Deus. a De promiHione lilij uel ucnia ingemi fcentij.
fermonibus tuis & vin- "
Vel filium non mlfiffcuel uaniam non dare. Hic lcnfus de Dauid ucrbis iniufte trahcbatui. , ^
daicum dcpreflrnTcc g ^as cum iudicaris . Si autem t iniquitas noftra lulti- 13
fupcrcilium oflehdif-
4« Theodor. apud f lcriptum cft , 1* vt iuftificcris in
Oecum.Vel, vbi lu- ^ .. ..„ . .
L exlcbie. capi».
Deut.
ji.
Diui£«.
DiulA*.
fctqueeos vanede circuncifionc,aclege Iud<Eiqueappella B cionc gloriari: nc quis eum fufpicetur odio ac inuidencia id agcrc,rubdic,Qux cxcellecia cft Iudxi,auc quje vtilicas circ. Siquidcm inquic,gencium alienigenarum diuino cuku vir- tuccquc ornaci,d'Uuia fruuncur clc£tionc,cur a gcncibus fe- grcgauic Dcus Ifraclcm, & circucifioncm dcdic ? R.Elegic coriim primogcnicores : ab Aegypciorum violcncia libcra- uic : figna fccic •• lcgcm dedic : prophecas mific . Si quidcm hoc fignificac , Af«/c<j pcromnemtnodhm . His camcn lilcncio pra'terjtis,foIam pofuicleginationem. b Tnmum qiiidem,quia cr. QjVt alia minora dc cemporali- bus pr.vccimittam , hoc primum &' prscipuum ponu, quia f loquia domini,idcft,Iex & prophcc* eis vt amicis func cre dita, pcrqujEintcllfgcrcncdefucurarcdcmpcione. Scd di- ccs: Nonidcoplus? quianoncrcdiderunceloquijs,vcChri Oum promifliim rcciperenc quidam eorum . Ad quod non ideo camen minus profuic credcntibus. & hoc cft , Nam il quidam non crediderunc, non ideo fides euacuaca cft.
•^ Dionyf. Arcop.Solu.s fcrme Ifracl pra: omnibusad ve- riflimi Domim intcliigcnciam cognicionemqucconuerfus ef^ : vnde Ifraclicicam plcbem fcfc diumo culcui deuouifTc, illumque h^redicario lure fufccpifiTe facra fcripcuraindicat> Uicens : Ta6l»s eji pars Domini populuseus.
•ii Occume. Poccrac ad obicdionem dicere,quod circun cifiocarnis typus erac huius qu.£ pcr fidcm cfi circijcifio in fpincu. Vcru, hac interim rchcta folutione,ad aliam venic. Prodeftludaifmus; exhocenim viam falutis didicerunc, lcgem duccm ad ea qux agenda erartt acceperunc. Qy}pd fi C nonleruarunCjfibiipfisindigncncur. c i^un-
■~N I C O L A V S~D E TYilA. QM'. 11 1.
Of^td e>go arnp. Oflenlb in quo Fuda-i eranc peions codi- Cioms quam alij,hic oi]cnditur,c{, cranc mclioris. Ec diuidicurm duas partcs .• quia primo otfcndicur propoficu. Secundo rcmouec quodda obicdii, ibi. Q^ii enim.Ei cff fcn tencia calis, q, primo mouec qonem cx pra:dicbs,dicens. 1 <ij,id ergo ampl.Iud.eit f Id efi, melius quam Gencili. 1 .Autqu^ vtii.cir. A Dcodat^patribus fandis,cu!us opera funtpcrfcda.Dcuc.22. Ecriidec,dicens. 5 Mul.pcrom.mo. C^odondicconfequcnccr,diccns. 4 Tri.qui.quiacre.lHnt iU's. i.ipecialicer cradita. s Eloqitia Dci. In lege & prophe- ti^s qu«E in Dcu dirigunc,& ad fufccpcionc Chrifli difponuc. Qi\\.i.d.Lexpxdagogus nojierfaitm Chrijio.Et de prophctis di- cic Rab.Sal.Hcbrsus, q, non func locuci nifi ad dies McfTi^; quod Cii mccUigcndum de principali inccncionc,prouc de- claraui plenius in veteri TeUo. Ratio auc quare lcx & pro- phccia- dacx func fingularicer populu Iuda'co, hxc eft, quia ChriUus f m carnem inde crat n.ifcicurus,pp quod pra- alijs populis dccens erac ipfum pollcrequada fpcciali fanaicacc, ad quainducunc lex dc prophct^. 6 i^uid enm.Hic confe- qucncerremoucf qu(jdaobicdio.Et pnmo ficpropoficum. Secundo coUicur quodda incidcs crroncu, ibi. Si auc. Circa pnmu dicci^iif e/j«W.q.d.non obfiacpr^didis.q, plurcs lu- dci fuctuc incrcduli : quiaeoru incrcdulicas non abffulic fi- dciicaccm Dci de implcndo quod promifcrac pacnbus anci- quis in dacionelegis & aduencu Chnfti, & hoc eff q3 dicic. 7 '^unqh^dincre.iUo.fi.De.A.fiddiZztcm. i EHacua..Ab(':t. tc fubditur latio. Eji micm Dc.vc. Implcndo promitrum, in
his
Homo mcndax nec verum cfiTc habcns Sl per peccaca deflucns. ' "*"•?• *
Omnis hont 0 me. qui ncgac Dcum implcf- fc j^)mifi[a. hoc maxi-.. mc lud^us , que vicic Dcus, cijdaCjpmifij. Omnis homo. Eciam Iud?us,ne dignior videatur in nouo fiatu. £
f f^t iujii. * Ambr. Scrmcncs Dei pleni func vericacisatq; iuffici$:ideoqueverafuncqu.Tcunqueloquucusef! Domi niis de fragilitace humana , quia inclinacum eff cor corum ^'^^ t).iui4 adncquiciam,propcndecad fraudcm,&c. ^^
•j« Idcm.Idco prabcc fe Dominus audiendum.vc de fe iu in pai.-^. dicecur,qu6 magis vincac. Quomodo auccm fc prabeac,au di : Topukmeui qmd fccit tibi , aut in quo contriflaui tt f Quia ex ^egypioeduxi te.,!&c. Graue hoc iudicium cum Domimis de ^''''•<- fc poftulac contra hominem iudicari . Quidenim rcfpon- deas ei,qui vniucrfa cibi contulic, omnibus ce prafecit: Vo- cac te in ludxium : venies , quid rcfponfurus es ei ; qui nifi itcrum tibi donet perifti ? Ideo Dauid ludicium refugir, &: mifericordia pofcic diccs: T<{e intres i« iudiciii liifeiuo tuo, &c. ^^^'•'4*- Q j)eccaui vc micccndo filiu dc ftii pe mea ficut promififji, Aug. in pfaj iuffus ellc & ex fola iufticia promilfionis copIclT*, no ex mc jo." *
ricis meiscoproberis, & vincasimplendo promiiIa,cuiudi caris noHdcbereimpIcreppmcapcccaca.Vcl; Tiliirantii dico me pcccafle vc du ego 6l oes pcccamus,tu folus iuff us appareas in oibus promilTis cuis , &: fuperas omnesin iulfi- tiacum alijscompararis. Vcl uicic homoDcusqii iudica- tuscfl, qu;appillamhumilicacem Dcusdeditfihomenquod Phil.i.a. eflfuper omue noii,en.Q^od no pcrcinec ad fuperius argumcn- tum, fed additum cit ex abuadanti. ytinlti. &c luff us ludex apeccatonbusiudicacusefl&in eovicic: huicicaquenul- lij peccatu habenci Dauid dicic : Tibi foli peccaui, vc lulfifi- ceris qui fupcras omnes iudices, qui folus iniufte ludicaris. .,, g SiauiemiiiiqHi. Dixicq, Deus vcrax,e<:omnis hoino mc- v^ ■'*''
^ dax
his qui^ promictuntur abfoluce, cuiufmodi func prcdicta. Si auc aliquid promircacur a Dco fub condicione,ncu'c profpe- ricas cpalis tuic promifTa Iud(^is fi fidclicer feruircnc ci , non tollit^diuina \^ncasper aducrlitatcseis immifias,qfirecef- fcrunt a Deo,quia non flabac codicio. i» Omitis au.ho.men. Voluncas.n.humana mucabilis cf^,& ideopoccfle mendaxi in promifsis.Non fic aiicDeus,cuius voluncascit immuca- bibs.Ec adhoc inducic exemplum de promifsione tada ipfi Dauid abfolure deconferuatione rcgni fui &: poficns cius : cuius implecio non fuicimpcdicapcrpeccacum Dauid cuin Bechfabee.Echoceflcjjdf. 10 6icutfcriptume{i.\'U\m.^o. quefecic Dauid p^niccsdcdidopcccaco,vcibidcdcclaraui. II yt ittflificeris in fetmo.tuis. Ibi pmiccic"'. Tib:fulipeccaui,^ malum coram tcfeci.Et fubincdligif.Remicce mihi.ytitiflilice. infcr.tuis. i.vc vcritas fermonis tui appareacdcconfcruacio- ncregni&Chfonafcicuro dcme, ficuc^mjfifli. it Ef vincas c« iudicaris. Facfcdo cocranii q, de cc ludicat^a mulcis. Poft.n. adulccriu Dauid cum Bechiabee , & occifionc viiq^ muki diccbac,q, promifra Dei fada Dauid cracrecradaca.qj tfinoeracvcru, quiafadiafueruncabfoluce. 13 Siautini-. qu.tds H(flra . Hic cicca pdida remoucc errore incidcnce. Hx hoc.n.q, ex pcccacis hominu appai ec lutiicia Dci comenda • bilis.dixcrucahqui, q, peccaca per fe faciiicad gloria Dci^q, Apoftolusfalfum oridir ducedoexhocadcriplcx inconue-. nicns.Pnmum eff, quodDcuseflcciniqiliusinfcrendo pi^- nam pcccaconbus,cum fecundu hoc pcccaca perfe fucuac ad gloriam fuam.Et hoc cff,quod dicit.Si ain nttquitas noitra iuftiiiam Dci commendatfidcit , commeudabilem facic.
Q^id
4y
AdRomanos CaD.llL
A
46
a Zt fanAiutem Dei.
huniino mo : loquor.
per metim \eniitium xcelluit. poli hic lib. cif.9
denobij ma loquuncur.
B
^ dax &: quod indignis dit bona, in quo commend.ibilior ap-
A parecciusiiiflitia&gracra,vndecarnalis dicensDeumvci
iiialis.quafi inflrunicnco adgloriam fuam co rem dcducic,
vt dicac itiiquum Dcum qui punic peccata qu^ fibi piofunc.
Quod renmuct,dicens.
vcrax , 6c mcndax . Si auccm hoc cft .• &: ita iniquitas noflra iufti- ti.im Dci commi?ndac, quid fcqui vidctur ? C^od Dcus iniquus dt r Sed nunquid ini- quus Dcus qui inferc mala?
b x/ilio<}iiin,ifuomodo iu. ^ Iren^us.Homo ra
tiam Dci commcndat , qmd dicemus ? Nunquid iniquus efl;
a Propter peccua. b Vindiiilam & dimnstioiiem.
QJi.TC quiitio ell camafir.m.j SeJ. Vt fit iniquiit.
Deus, qui infe'rt ira^m ? t Secundum hominem dico. Abfit.
z Niiihoceftquodnoneft iniquus, non pptellefli: iii.lus iudex. b Simiquus.
J3^Cmaleboni5,fcilicetdans m.ila,fc nialis d.»nsboiia c Quia.
Sienim
Alioquin quomodoiudicabit Deus hunc mundu
a luUiiia. Koc quod fuf ia iullitia.
P
torcm.quod non fu ni, D
e ii««/(fer'^o.C^iaplusfecitIud§oinpriorcflatu.-&quiabo na cis impleuit no ex aliquo corii merito ed.Quidi^itur? prx. P'»!- "j.a. ccllimuse.Yel cumomnis homofitmendax.ergonon prx- cellimus Gentilcs inhoc ftatu quamuis prxcelientiorcs in
priori ftatu. f l^ejHa. Quia non eft pcrfonarum accep- tioapud Deum. Scd in aKc omni Gente qui timet Deum acceptusefl dU. g Caufati enim fumus. Thcophy. Supra
b Pcr peccatuiti,[meuin. Quod fupra iniquitns. Cteuit d Id eii, fiex peccatomeogloriofitireft.
■hupe
dixerat quod effet ali-
^ . . ^ r -— - -^ — , „..^..-j. j, „.. y quacxcellentialud^is,
vcritasDeitinmcomedacioabundauit ingloriamipfius, 8 vc quibus omnino ef-
. - ^ Qajd- fet credita craditaquc
tionabilis , & lccundu «1 quid t adhuc & cgo tanquam pcccator iudicor. Et non ficut f^ lcx; nunc vero c5mon
hocfimillS UcO,llber Nosapoaoli. a Bla(phem.itores. b Scntire iSc ptidicare. c Hocfcilicet. ftrat COS nihil habCtC
inarbitriofadus&fug tblafphemamur,& ficutaiutnosquidamdicerc: facfamus «i eximiuquoexcellanc,
^ pOCcftatlS, ipfelibl CaU a Ideit,vtciefcatiuftitia8cg!otiaDei. b Ideo non credeadiun eil c:s. c Et ideo iuftc puniuntur. '* quatUm ad OpCrapCO-
rimumincon facft vcaliquandoqui- e mala , vt ve^niant bona : Quorum damnatioiufla efl . Quid \\ pria pcrtinec. Eceuim _ emeiM. ^ dcm frumentum ali- a NosTudai inhacgtatia. b Gcntiies- Rationibus oftendimus. cum non obferuauc- f" ,
quando aucem palea / crgO, PraECellimus eos ? Nequaquam • t Caulati cnim fu- 'f """tquxeiscredicae- J^J^^Muf ii-. e^ -_w,... G AntegMtim^&ideoniiiiusptaceiiitaitctum. '^ ranc: magiscondenan-rtiUndimu».
LUgnft.lib. dt raiii & libc- oaibiu
hac . Quapropcer &c lu
ftc condcmnabicur ,
ouoniam racionabilis
fadusamific veram ra-
« Tnnsqui tionem,&: irracionabi-
tm. f liter viuens , aduerfa-
,3,/ «us eftiuflitizDeijtra-
dcns fe omni tcrrcno
fpintui , &: omnibus feruicns voluptaribus , &c.
c Si enim •per. Intcricda remotionc, rcdit ad probationem carnalis , q, fit iniquus fi punic, quia fi indc gloriofior : quid cciam nunc nonfolum in futuro ludicor, quafipcccator,<j, non fum ? Vel,^i/»«f. id eft.ptjft conucrfioncm poftquam dcdit dona indigno. Ante enim ex nieis no crat gloriofior: ac fi diccrct : C^od ante remiflionem vidcri pocerat , poft viden non dcbct , fciliccc , quod cgo pcccacor ludicandus lini,quia nunc ccrtii eft, quod diniittcndi vcritas non abun daflct in gloriam , nifi peccaftem- Subdic. d Et non ftciit. (^. Et fi iftud cft , cur fciliccc non facimus mala , vc venianc bona ? Sicuc imponicur nobis hoc fcncirc, quod cft blafphemia , &: ctiam pr«dicarc occafionc huiuf- modi vcrboruin ; vbi abundauit dclidtum fuperabundauic gratia.
Vcl. Si enim. Propius iungatar , qijo iudicabic fi iniquus ? <^N6 re£le quia nec modo luftc ludicaret mc quafi pceca-
corcm
rnusIudajos&Grajcos omnes fub peccato effe, ficut fcri
a De ludzis dc qu:bus m.nus videtui. b Q^a non venit per fidem ad Chnftum.
ptum eft: t Quia non clt iullus t quilquam, non c(l in-
Non cil iaftii»,qula non intelligit Chiiftum cfic Dcum,non mtelligit ex culpa: ciuia non icquitit.fed
17
18
declinat ab co.
Abeoadmalum.
te'lligens > non efl rcquircns Deum.Omnes declinauerunt,
20
11
lt&»f>is
tur. Proinde prxftan- tiamquandam habue- runc, atqucelcaifunt ^P* j|''' aDco. Simul ac vero proprijs operibus con- tumeliaam.'cerut Deu, nedum nihil quo ex- ccll.int,habcnt,vcrum etiam,pluscommcndatur,&c.Iud§i enim arque ac Grasci peccauerunt, vt ne plus dicam. Vndc vero hoc pcrfpicuu cft ? Ex prophetis Dauide & Efaia , &c. Celcberrimos prophetarumadducitaccuiacores ipforum, flbiqiie ipfis confencicBtcs inter fe mutuo indicat,&;c.
4< Anfcl. Multiscaufis&rationibus iam monftrauimus Iuda'os & Grajcos omnes ante graciam ifta (ub peccaco cf- fc : & ideo nullusprxccdic alium . Supcrius oftenditgenti- les fiib peccato effc d.Tradidit illos Deus in deftderia^&c.lud^os autem drcens : ij«<( prttdicai non furandumj^uraris.,&c. -A^g- " ?**'•
h ?s(onf^)-e. txopcnbus potcr£incquxrere& inuenirc, 'J' quod Chriftus erat Deus.
i Omties decUiaueriitfimul inutiks fafli funt non efl efuifac:at,&c» Non totam pcnitus plebem fignificat , fcd alteram partem
filebis . Semper enim duo populi ■fiintin vna plcbc : vndc eremias: Tunc omnes infurrcxcrunt in prophetam domi- ["j^^ g,** ni, volentcs cu occiderc. Et fubiccit. Omnis autmpopulj^ '^on ^
0ftr-
SectnJNiB.
TtttlMk
NICOLAVS DE LYRA.
I J^i<id/«>w«j^ Adinconucnicnsquodfequitur. x TV»/» Huidiniquui efl Diiis quiinfertiram. i. p^na pcccatoribus ? HoC cnim fequitur ad didum corum crroneum . Idco fcquitur.
3 SicundutH ho. di. i.fccundum homines crrantes diao mo.
4 ^/^//i.f.Dcuefteiniquum. y Mio.qHo.iu.D-:.hunc mHt. q.d.nullomodobcne.Si.n.eflet iniquus,non polTct cffc bo- nus iudex: na xquitas eft optima conditio iudicis. 6 si .n. ye.De-.Wxc infcrtur Sn\ inconucnicns.Si.n.pcccata facerenc adgloriaDci , fcquercfq,pcccatorpoirct nullomo malus dici. quia nullus df malus, faciedo illiid quod ad gloria Dei ordinatur.Ethoceftquoddicitur.yif.wr.De/.i ciusiuftitia. 7 in meo men. i.pcr mcu peccatu . qcf cft quoddl n^.cdaciij. Z ./ihunaamt in ^ic.ipftns.udcchrawt luftitiaciusgloriofam. ^ iij_idadhuc & cgo. Et loqui^ Apoftolus in pcrfona pdoris. 10 Tar.ijHampcccator f.rcus,& condcmnandus proptcrpcc catum.q.d.non cfllc hoc rationabilc.fi illud didtum effct vc rum : & ficcx hoc irconucnicnti concluditur cflc falfiim.
II Et neu ftcui.Hic infcrt tcrtiu inconucnicns ; quia fi pcc- cata pcr fc faccrent ad gloriam Dei,eflrent fircqucntanda.fi- cut &operavirtutum.Hocauc inconucnicnsinfert,impli- cando didu pfeudo .ipoftolorum,qui diffamare nitcbantur vcrosapoftolos,vcp.uct in fjuribus locis noui Tcftamcnti. Etidcocx hocq, 1'auluscommendansgratiam Dcidixit: ybi abundautt delihhmyfupcrahundaiei & grAlia. Et infra.S .b.& cx fimilibus verbis diicipulorum aliorum Chrifti diccbanc pfcudo apoftoli,cj, Paulus & alij Chrifti difcipuli inducebac populosad multiplicationcm pcccati,vt fic pcr muU'pl'^3' tioncm maloru venirentboiia.l:tht)Ccliquod dicif.£««oi y't««6/<j/;:-/;fnj<jw«r. Apfcudoapoftolis. 11 Et /icut aiunt not ^uidam dtcere.ialfo tfi. i } Taciamus mala,vt vcniant bona.hu- poncbant.n.vcris apoftolis, q, pd<cabantmuIiipIicacioncm
peccatorum. 1 4 ^uorim damna.iu.efl. quia falfum crimen apoflolis imponcbac Ex hoc igitur q, peccata non funt fre- quentanda, cftcrroneu^concruditurfalfitasiftiusdich.f q, pcccatafaciancperfeadgloriaDci.AdmaiorcintclIcduin pdidorij lciendii, q, peccaiu fiue malu culpa; auertit a Deo pcr fe:& ideo non facit ad cius glona : fed Dcus cuius potc- ftas canta eft & bonitas, q, de malis clicit bona, vc patcc pcr ■ Aug.in EnchindiO.Punitionepcccatoruper malij p^n^cu- iuscftau(flor,ordinat ad dcclarationem fiia:iuthtia: piatcr intcntione peccantis , f icut pra:ier intentionc tyrajinorum dcclarauit patientia marcyru. I y Quidetgo^ Poft^ Apofto lus oiidit , lud^os & gc ntiles fimiliter indiguiflc gracia Dei antcccnnerfione, pcrhocq,vtriq; invitia horribiliafunc prolapfi; Hic oiidit cos eadegratia indigcre poft conuerfio ne.per hoc q, finc ipfii non poterantconfequi faluie.& hoc ofiditduplicitcr. Primoexlegisimpcrfettione.fcdocxfi- "iM'"»' dei Chnfti perfcdionc,ibi.7^(M//c aUt. Primu auc pcr fcripcu- ra ofidic.& ideo primo ipfam allegacfcdoad propoficii ap- plicacibi.^fiwjw. Circa primu dicic cotinuando fcad pr^cc- dcniii.iluid crgo.nos ludacijde quibus erat Apoft. 16 Tfni' ccUin,Hfeos.{.^cm\\cs. 17 7s(e^tt4^Maw.&fubditcaufam. 1 8 Cd«/!i.':»//»/K.i.r6nabiIitcr oiidimus, ludt^os & Qrxcos ols fubptccau) iffe. antc conuerfionc,vt patet ex pra:ditiis.& id£ fcquitur poft conucrfionc,nifi aflit gratia Do.quia fides in- formisnonfufficicadfalute. 19 5.c«f/c*v/?r/«.Pfal.i j-a.^m traflationefcpcuaginta. 20 QjiianonefliuS\nc^X2.x.\2il>'^^» loqucdo de iuftitia pcrfeda.que fiicit hoicm dignu vica ^ccc na. Poc tii aliquis cfle iuftusiuftitiapoliticapcrobferuatio- nc lcgis natura; & iuftitia lcgali pcr obferuarionc legis Mo- faicx. 91 7v(<-,n f// /nff/. rationc fupcrn.cbc.ititudinis. a 2 l^f.x efltt, de, pcr cpera Hicritoria. ad hoc.n. requintur gracia:idcofubditur. 33 Ow/j«<ic.aviaver?beatitudinis. Tom.6. b 4
47
n
VJ
lof.ord&Nicolai deLyra.
48
femiftt illos. Omncs dixic infiirrexi(lc,idcft,malos,omnem
A populum non permifilTc, fciliccr, bonos.
Aug.in pfal. a T^onefl vfque ad. Chriflus tiTi fncic bonum in fc &c jn fuis,
4« Hilsrius . Si rcs ita fe habec , quod non fit iujlus qmftjuam^
qi^o crgo Dco Abcl piacuic, Seth probatus eft, Ifaac Umili-
tcr,Enoch tranflatus,
NoercfcruatUS,Mcl • Cumip&dedmitlone.
chifedec fandificac",
Abraham ele6tus,lob
inculpacus, &: omnes
quos Paulus ad He-
tP&lj.J». br9csreccnfuir,fidei
ft 13. b. mcrito Deo probati \
•j< Origcncs.Quam
uis quis iuftus,quam-
uis fani^us fic.non fo-
lym intcr homincs , t ex«cr«uo- \cd &: in fupcrnis crca
curis, ad comparatiO'
Titum & Vefpafianum , crunc infeliccs puniti in anfma &: D corpoic.
d /w /c-.LexaliqnnndoappcllaturgencralitcrvctusTef^ar mentum,vc ibi, ^petu.t dommus difctpidis fenfim,vtin{elligerct j^^jj \oz' decuiju£ fcriptaerantin lege-:j- proplmis& pp/wif . Nonnun- Pfai.gi.b.*
quam pfalmi lex vo- loan.ij.i^
b Qaja 8f aUo5 declin»te focctunt. c Dpclinaaerant qui». CatUr . oiCUCdomi'lUS BiiUj'1' ••
ADeoquia, Quj;. uc illii. d PriterChriltum. , „ ' .
c Id e,t, necvnus : <juij nuUus mC Cliriftui. atC '. In Lcge Vejtra Jcri-'
flmul inutjles fadi fijnt , ndn cft qui faciat bonum > ndn clt [ ^^a^fh-^^ ''i?'f '
a qujtfftorverborum &operumeoiuincoirumpitalios. - .- ~ .. .«-~
(Juia hlant reciperc inortuos , hpc iit vbi audent aperte.
vfqac ad vnum.t Sepulchrum patens ell guttur corum) Hn-
*- * Vbi non audem a^eitis malis. c Vlbitbonaaicentcs, fcdinalumin(ordeco-
eit.intes. d Odiurajmfanabile.
6 Malis. Erant. Ided, fubcorde.
guis fuis doloTc agebant, venenum afpidum fub labijs eoru.
' Etiam. a Idcft, maIedicitTerbis,vcdiunoriiumhabes, & huiuiinodi.
b Idcliamariiiumi^. c Abundantef.
Quorumostrnajcdii^ione&araaritudine ple'numcft, ve-
a Eciam. b Aficiflus. c QuaC homicidz ex dcliberauoae. d Chri(li & fiiorum.
e Temporalis pccna. 6
^ tio 7
8 -"". ,
i
4
tulamiu*»
B "-'^Pfi'*'rTnQirpof- "• locespedcseorumadeffundendum finguinem. 'Contrui
, ., , , S ^ a Accetnadamnatio, b Operibus. c Chnltum.Tnde, pax multadiligcntibusnomentuii
fe.Vndc 10 Apocalyp ^ . ^ ^ a..^\^
fi,nullusinuencusea " " ^*''
nifi folus agnus qui li
brum mcruicaperirc.
Solus crgo Saluacor
nofter iufiificacur in
b
ejiis & Jilii excclft om' nes.Et alibi. Ft implca- turfermo , qui in kge eo- * rumfcriptus ejl:quia odia habuerunt megratis.i C Ft omne os obJlru.i. Auguftin.m Etiam lud^orum a epiit. adga-r fua gloria,iadantium Uta». fc pro meritis fuis ad fidem veniflre , vel ica obftruatur os iudxo- rum , ficuc fupcrms gencilium quidebo-
confpcftu pacriSjom- nis aucem creacura ^ x ppmparacionc inferio rum luftificatur.Vc fi verbi caqfa dicamus, 9d comparationcm
&tinfelicitasinviis6orum, fiivia^^m pacis non cognouc- '** nanacurafeiadtabac,
a Nccfaltem timorDci mflexiceosii malo. (^ertinitium fipientii. t ijjtta CX OpC. jICUC
b Ha;cD;?uid. Nps autem Ajiouoli. Ne ahodillorquerenthocluda;!. abHuliC Slociam dc
runt:nonefttimdrDeianteoculoseorum. Scimusautem - -
a Plalmidicuncitrlex, quiatHformanc. b Ad emendationcm illomm.
c Supplc &: de.his.
quoniamquaicunquelex loquitur, his quiin legcfuntlo
a Ita. b Etiam Iivdxoium. c Afuagloria. d TotumDcetribuens.
« Omnis homo non tantum Centilis , faie legc fLiipta leus de impiecate, fcd etiam ludzus reus de legis tranfgrcllione.
quitur , ut omnc os obftruaiur , & fubditus fiat omnis mun-
«IV. vw.Mt.a.-^.ww^w. / , _ . -1 I ^"'^ '*'=''"• -.. , • ^"»- ^», carnaiis. 17 raicgjs dicuncurqua:
reliaui populi , iufia g QUS Deo:quia CX opcnpus lcgis no luftlficawtur omnis caro '^" m kge infticuca & ter
fuic Mana foror Moy minacafunc. vccranc
ft: & rurfum ad comparacionem Marix iunus erac Aaron ;
circuncifionc , ica &L de c^teris operibus le " gis vultfacere. Eteit " nouafefitentia,quam l^ uis lungacur pra:cc- ly dcntibusperquia:Er 1* operibus legis,&c. Ope
Sc ad comparacionem Aaron, iufius erac Moyfes, &:c. Po-
teft hoc &c alio modo explanari,quia donec quis viuic in cor
pore , iuftificari non poccft , fcd cum exieric decorpore , Sc
de yicjE huius agone difcefleric , Scc.
Mstth. i?. i. ^ Felocetpe, eo. De quibus dominus lerufalem lerufalem qu<e
lbi4. itf.a. ofcidis prophetas.Rl icem ; Qeneratio mala & aduUfra. Ec de qui
U4. i< <*. bus Ifaias : (^a gentipeccatrici,femini nequam, &c.
C c Co»frmo.Talia faciunt; vnde concerant^in hoc feculo,per
Ticum
c^remonialia&figuraciua, quainunquam valuerunccon- fcicncia.m mundave, etiam iicum cliaricace &:deuocione fierenc . quia non fuerunc inftitlica in iuftificationem , fcd in futurorum fignificacionem Si. peccaci infirmicatis often- fionem^, quia lcx non venit pcccata tollcre , fed oftenderc &punue.
g "A^ow iujlificabitur omnis caro , &c. Secundum ceremonia- lia inteliige non moralia : qu« vtique mftificanc 6>: in euan-
gelio confummancur.
Ambr.
F
NICOLAVS DE LYRA, I Simulinuti.fa.funt. defieiences a confecutione finis vlti- |ni, ficut picdicina dicitur inutijis ; qux deficit ab incrodu- itijncfanicaps.
% 'Hon efi quifa.bo. non ejl v/^wf .quia nullus p jceft facere bo num merironum fincgracia Dci &: quoniam ipfa fubciatta homines comnauniccr iabuncur in hornbilia pccc^ca , ideo fcquicur.
j Sep. pa. Ex fcpulchro enim patcnci f^tor exhalac. fic ca- les proferunc verba vilia &: fceuda,quia cx abundantia cor- disQsloquicur Macth.ii.
4 ij\^«»/««</o.4^c. proximumdecipiendo»
5 /^^«^««««//«^/(».^0. occultedecrahendo.. ^ Qjiorum os ma. Deum biafphcmando.
7 Et amaritudine ple.alijs malum pcrfuadcndo.
• Feloces pedes eorum ad effundendim fangui. innoccnccm,
9 Contritio <0- infelic. &Cf quafi finalitcr concetcncur &: ad jTiifcriam deduccntur.
10 £r viampacis non cognoue. qu^adducicvicambcatam, vbi cft pax perfe£ta.& fubditur pr^didorum caufa.
1 1 TSsn eji timor Dei. qui retrahit a malo.
ji ^nte vculos eorum . propter quod finc rctinaculocur- runcadmalum.
X } Sci^nus autem quomam quiecwnjue lex loquitur, Hic fcriptu- r.im alJegacam applicat ad propofitum . diccns : Scimus aw fem quoniar,i qu£CHnque lex loquit. Ex hoc dicunt aliqui cxpofi- rorcs, quod fcripturaallegataloquiturtatumdeludcisqui fub lcgc Mofaica erant : led fcriptura immediate priccedes diflbnac,vbi dicitur : Caufati enimfumus Judxos & Qracos omnes fubpcccdto ejfe . fimiliccr fubfcquens immcdiatc vbi dicicur. Et vmne os objiruatur. & fubdilus jiat omnis tnundus Deo : Ex qui- bus pacec.quod loquitur de ludxis &c gcntilibus.Ncc obftac quod diQtur ;His qnifub k^efunt ^ loquitur . Tum quia d-cicur
hiQ
hic qui fub lcge indefinite.& ficuc ludxi eranc fub lege na- curali . Indefinita vcro luris aiquipollec vniuerfi. Tum quia nort dicicur hic de his qui in lcge func, fed dehis qui iub le- ge func.Iiccc autcm libcr Pfatmorum dc quo accepta eft fcri ptura prxallegata , dacus fic ludxis ficuc 6c alij libn veteris Tcftamcnci , non folum loquicur de ludxis , fed cciarn dc mukis ali]s gencilibus.ficuc declatacum fuicibi,&: per fingu los libros vecer. Taftamcn. Scicndum igitur,quod pfalmus decimuflercius de quo alfumpca eft fcnpcura leciidum fen- fum literalemde Nabuchodonofor loquicuc rcge Babylo- nis &: eius cxercicu, vc didum fuic ibidem, tamen fcciidum Tropologicum conueniencer allegatur de omnibus pccca- tonb' generalicer.& hoc modo allegac eam Apoftolus hic. Sicuc primiE Corin.i o.a.Scripcuram Exodi,allegac in fenfu allegorico dices : Tetra autem erat C/;nii«i.Cercum eft,enim, quod pecra vnde fiuxerunc aqux in deferconon erac Chri- ftus hiftpnce, fed cantum allegorice , quia ipfum fignabar. Dicic igicur Apoftolus '. Scimus autem quoniam qHXcunque.ici" licec Mofaica, fub quaconcinccurliber Pfalmoru, accipien- do legem gencraliccr pro omnibus hbris veceris Teftamen ti.ficut frequencer accipiunt ludari. 1 4 His quifttb legefnnt loquitur, id eft^Tud^is.Non camcn fo- lum illis loquicur, fed eciam aliis gcncibus.& fic poceft incel iigi audoricas prius induiSla. Vcl aliccr : His quifub le^efuni lo- j«;/^Hr.indefinite, i.gencilibus, q^ui cranc fub lcgc nacurali,8£ iudxis qui eranc fub lege Moyfi , vc pra:di6tum eft. j 5 f^t omne os. fciliecc gencilis &: Iuda:i.
1 6 obUruatur, &c. id cft, quod non habcacaudaciam con- tra Dcum loqucndi?
17 Et fubditus fiat omnis mundus Dw.tanquam cius gratia in- digcns ad confequendum falucem.
1 8 Quia ex operibus lcgis, Mofaica: vel nacuralis. fp 7{on iufti.omnii ca. id cft, omnis homo.
45>
AdR
omanos
kih.
0 .jj A n.biof Non ideo minime iiiftificatos homincs aflcric
A apuddcum, quialegcmiufticiznonlcruaucruntinpraecc-
pris,lcd quia Cicramccum myfterij dei , quod in Chnrto,cft
crcdere noluerunt . Per hoc enim dccrcuic deu5 iuflificare
hominem.non pcrlegcrp,&:c,
^ Augufti.Deftru-
' ' 1 -f , fDeo. f Etfi coram hominibus. b
Cap.IIL
50
d Teflifi.a le.&pro. C)uia lcx cam multis facramentis figu- 1> rauic. Vel in hoc lex prohibetteftimoniumiuftitiazdei.quia ca nemo iultificacur, Propheta;,pr^nunciando quod Chnfli impleuicaducncus.
c lufiitia au. K6 qua ipfe iuftus cflcntiahter,fed qua induic
impium.quando mi
fEx lege non eft iuftitia , quia tantum eognitio {leccatl, " - - - -
xit fuperbiam gloria icm de opcnbus Ic- g:s,qu^ delirui,^ de bcicc, &poflec , ne
gracia fidci viderecur • n • • . b- c .r r, n nr ^ i o
non ncccirana,fi opc d fjne JegCjiultitia dei manircltata elt,teltihcat:i a lege,& pro ralcgis cciamfineil-
non confumptio. c f Inaduentu Chrifti.
a coram illo . Per legcm cnim cognitio pcccati . Nunc autcm
Jj f i.in hacgratia. a fSine kgis impetio.vei aii.\-ilio. b fNonhominis. (T 5 Non folum data.
fNoB dubicfetimiractilis. f Doirjinocooptrante, ic fermonrmconfijmanH. C i Ivt CifrtiuscreJ.int c.xtc-iaddit T Vel teltimonium haben».
o- <: ■ r n r\ n T a
\
i.Jejratii
la iuftificarc crcde- rcncur ,
►iildem.Ncque co- hrini titrz trafeipfumdicit, Fa- i^|Ki!;& ^ores lcgis .uftific^- buntur,canquani pcr operanon pergratia iuftificcncur.cum di- cat gratis iuftificari hommem perftdern fine operibus lcg,is,ni hilque aliud vciitm^
^Dicit iuftitiamexdcoeiTe. THicqua iulliiicamnr . b 1 A deo. c f Fidcs imiietrat , tjua: lex impcrat d T Q^iji creditur in Chriftum iuftihcatorem impiormn.
c phctis . luftitia autem dei per fidem lefu Chrifti in omnes,
a 5Vtmagis piopriedicatui. 5Iuda:os,& Geiitiles. l"Cihtusdata. 1 Vere in omiies.
T Iudii,8c Genttli».
I
2 3 4 5 6
7 S
-m eiim.
,c.i<.
fi
f g
b T Per gratuita dona. c f Vnde,nou coiiuptibilibus auro , vniseniti iilii dei .
& argento , fcd preciofo finguine 1 I piecium datum pro nobis.
ti gratis pcrgratiam ipfius, & pcr rcdemptionc , quas eltin
.^./
■eurin tpi. 1 GaUc. ugufti.li. de
at. klib.ar j^5e{feexca.T'fr/e.e«i»M.c./jff. Non q, pnus ptorfus ncfcircn- eccator tur,fcd Qj non impune futura apud dcum peccata.CJuardam ognicio ua'
pcccataancclegemcognofccbantur, vtcumapud Pharao- ncm Iofcphaccufat'decrimineaduIcerij miffusfuicmc.ir-
Jeneff.jp.j. ccrem.Ec fracrcsciusdixcruiic, Mcrico hsc pitimur^quia pccca
iidem 42.d. ^^-^^^ infratrem noJlrum.Qiixdim aijcem cognica funt pcr le- gem,qua; ante ignorabancur , vc concupifccntia,&: ongma- lepcccacum . Qu^sdam ctiam grauiora per lcgem cognita funcquam ante putabantur.
uijtnfl.iib.de c Ca-^nitiopccca.Si cognofcunt,&non caucnt,prxuaricacio
P.rit«,&iite eft,&.ta,ra.
f- d Teftifi.
fcricorditer deifide- \i facit fidclem. Itifli- tia,au. luftitia dixic, nomifericordia. Vc cunque.quod promi fcrac deus in lc.&: ^- phe./tv/icef. aduencii Chriftireddidic. f Omnes enim peccx- mrunt^&c. -Jc Anfel-
^ fupeV oes, qui credunt in eum . Non enim cft diftindtio. 9 musA^ere non eft di
a iTamludii.quamGcntiles. b fVcl in fe,velin Adam. ^Ante. fAdhnc tjuotidie. ftmCCiO [ud^i,&: CjC^
c lluiUtia.quaceftgloiiadci, quiapcrhocgloriofiisappaietdcus . f Nonfua. CJ QuiaomnCS pCCCa
d 1 Quiaomnes peccauerunt, ergo. '^ i • r i
Omne'sc„im pccca'uerunt,&egcnt gldriadci, 't luftifica'- '° ^'^;::^-:^ ^^t""
- ^Sinemcmts. b T Per gratuita dona. , n • _„J r..^ C
^" 12 lex, luieinparadilo t
ij data,fiue naturalicet
14 infica , fiueinlitetis
promulgata, pr^uari
caca eft ab ipiis . Om-
nes ergo peccanerunt,,^ egenc quoci die glona dei.idcft vc de»
niagis magilque^lorificecur in eis.cribuendo bcneficia gra
tii fua: perremiffiunemquotidianoru delitlorum, & mul- .
tiplicationem vircucum.
g Egentglo. ideft,indulgencia,& vcnia peccacorum. Auguftln.lib.
h Gratis,Non pcrlcge.nonpcr propriam voluncacem,fed de ipnitu, & pcrgraciam Chrifti , qax donum dei eft , donum auc maxi- Uwa*. mum fpiricuflTandlus eft . Non cii,qu6d omnino fine noftia volunracc fiac, Sed voluntasnoftraondicur infirmapcrleg5 vt fanct gratia voluntatcm, Sc fanaca voluncas impleac lcge, non cofticuca fub lege, nec indigens lege huius gracia? pcrci picnda: nulla pcedunc menca, quia mcricis impij non gracia fcd pccna debccur,ncc ifta cficc graca, fi non darctf gracuica.
•jc Aug. Hanc iuftificationem,&: habeamus,& augeaaius, bfs*^' ApoftJS & pcrficiamus.Scd cocum cx deo, non camen quafi dormic tcs,non quaft, vt non conemur,no quafi, vc non velimus.Si" ne voluntace cua non cric in te iufticia dei . Volutas quidem non eft, ni fi tua,iuftitia no eft,n ifi dei. Efle potcft iuftitia dei line voiuntate tua,fed in tc efle non poteftjnifi per volunta- tcm tuam,&c.Qui fecit te.fine tc,n6 te iuftificat fine te.Er- gofecitncfcicntcm,iuftificatvolcntem,a,:c. ^ F
a Tro^
telligi in eo, quod di-
xit,gr.itis,nifi quia iuftificationem non prxcedunt.Apertc quippealib: dicit, Sigradajam uon exoperibus. Sed fic intelli- gcndu cft, f ai?orcj Ugis infiificabuntHr,vt fciamus eosnoncflc fadorcs lcgis.nifi iuftificcnt',vtnon iuftificatio fadlorib. ac- «?edac,fcd tadorcslcgis iuftificacio pr^Ecedac &c9.Cu,verd di£lum eft. faBores Ugis iuflificabuntur^ quid aliud didum eft, quam.iuftificabimcur: Fadorcs cnim Icgis vtique iufti funt. a Coramillo. C^iinruna vidcc,vcrucxamoreiufticia:quid agatur,vcl timore pocna:. quod non videut homincs. b Pfr/ej^Mmw.Hicincipitdelcgc, vcoftcndatiuftitiam
Oiui£(
NICOLAVS DE LYRA.
t Coram illo.uM fit acccptus dco pro beatitudine confcquc da. i T>er/eg.e«i'» fo.pec.fupplcfit.nontamcnciusrcmif- fio,fcd per gratiam dci. Sed contra hoc vidctur,quod in Lc- uitico frcqucnccr dicicur,qudd in oblacione facnficii ^p pec- cato.f.Oiabic pro co facerdos, &: dimiccccur ci. Ad quod di- ccndum,q, vircutc illius facnficij fecundum fc non dimitte- batur pcccacum.fecundum quod dicicur Hcb.io.a. Impofli bilceft fanguinc tiurorum aufern peccata , fcd inquancum lllud facrificium crac qu^dam proccftatio Chrifti pafliiri , ^ proccflacionem cognofccbanc maiores magis explicice,mi norcs vcro implicite, &: fic vircucc fidci Chrifti graciam c5- ferencc.coquodcadcm fidcscracanciquorii,&: modcrnorii rcmitccbacur,&: non vircutc facnficij,&: hoc fatis oftenditur cx modo loqucndi cu df . Orabit pro eofacerdos,& dimittetur ci, quia ex fidc,&: deuotionc oflcrcntiii remittebatur pcccatii. 3 Vunc au.fi. le.iu. Oftenfo,qu6dconfcquutio falucisnoii crac,nifi pcr fidc Chrifti,& hoc cx lcgis impcrfcdione . Hic confcqucnccrhoc idem oflcdiccx fidei ChnftiperfCvtionCt Ec diuidicur in duas , auiaprimo hoc facic racionc, fecundo cxcplo Abraha:.ca.4. Primainduas.quiaprimooflendicur * propofitumjfccundoinfcrturcoroUarium.ibijA^tifylcr^o^/a riatio. Primaadhucinduas, quiaprimooftcndirhominem iuftificari pcr fidcm Chrifti. iccundo ponitur modus iuftifi c^v\<l\.\h\.Omnesenim,&c. Circaprimum fitcaIisratio,lllud
{sropric iuftificat,quod facit dignum vita xtcrna ctiam f inc cge Mofaica , fcd fic cft dc fidc Chrifti, quia Gentilibus c5 iccipicntibus dabacur in figno vifibili fpiricuflanitus , vc pa- tct A6t. I o,g.dc Cornclio,&: alijs Gcntilibus cum co cxiftcn tibus,crgo,&:chuius rationis ponic minorcm,di.7\(i<«c au.fi' Ke lege iuJli.Dei. idcft facicdcoactcptUi^ vicasccrnadignu.
4 Manife-
4 Manifhliata efi, in Gcncilibus fpiritumfandum rccipienti bus modo di6to,qui tamcn lcgcm Moyfi non feruabant.
5 Tcftificata a /egf.ideft,a libris Moyfi , qui propric dicutur lcx apud Hcbra:os,&: Gcne.^p.b.diciturdc Chnfto,Non au fcrctur fccptrum de luda, ^ dux de fcmore eius, donec ve- niat,qui mittcndus eft , Et in cranflatione Chaldaica,aua; a- pud Hcbra^os cfleautcncica habccur. Oonec veniat Mclfias &: ipfc crit cxpcdtatio Gentium, quia indittcr^ccr Iuda:is,&: Gcncilibus dcdic fpiritumfandum .
i Et pro.lohcl.z.^.Effuttdam defpiritu meofuper omnem carnem, idcft,iupcr omncra homincm luda:um,fiue Getllcm . idco concludit.
7 Juflitia autem </e/.ideft,faciens,dco acccptum.
8 Verfidem lefn Chrifli.&C d\c\tur. fuper o»2«w.quantum ad a« poftolos,&: alios primo credcntes, & in omnes, quancum ad aIios,qui candem fidcm reciperenc , &: rccipienc pcr prapdi- cacioncm Apoftoloriim, &: fuccedcncium dodtorum.
9 7v(p« e.efi difiin£iio. inccr ludxos, &: Gcnciles quantum ?.d luftificationem per Chrifti fidem loquicur Apofiolus dc fi" dc formaca chancacc, qu.E iuftificac.
10 Omnesenim. Hicconfcquenccroftcndicurmodusiufti» ficationis huius pcrcaufam fxirmalcm , cfBcientcmj&: fina- leni , &: ccmporis congruenciam , pra;micticur camcn huius iuftificacionis nccefficas,cumdicitur, Omnesenimp. cam lu- daBi,quamGcncilcs.
11 Etcgentglo. Dei. ideft, gracia fui , pcr quam apparcc glorjofus, &: fubditur huiusiuftificationis moduscumdi- cuur.
12 Juftifi.igiiuTgratis. jdcftfinemericisnoftris. ly Tergratiam ipfius.foiinahtcr.
14 Etper redemptioncm,qu£ efl in ChriUo /e/<».idcfl,pcr pafllO* ncra cius cfbcicnccr , mencoric camcu.
I S^eni
5»
Glof!orcl. & Nicolai dc Lyra.
5
V a Tropofuitdeuspropitia. AdhoG,vtof^cnderetfc vcracein
A promi(ris,qux oltenfio ncccfliriofuit no lolu pro remiffio-
Auc"ftj. libr. nc prxfenti 'i, fed.& coru , qux prjECcflTerunt in fulknc ttio-
i^.t.l^''"'*' ^ nc dei,deo,f patientc, & non punicnce,tum vt ortcdcret iii
hoc tempore Chrifti , quod nuUo alio tcmpore fieri potuit,
quodipfe,fcilicct,iu-
litas.
ii-\anis?idc:s,vtlicoba^ ziz: fiJes fme operibustttortuitefl. &ipf-^ V) PauUis, Si habuern oinnem Ji.'ta vt m.trai>f.Cha.non ha.n. Ltcn.i i.
^ Auc^.Homincs non inteIligentes,quod ait Apoftol.^^r i- Cor. i?.». hiirani irhonnnem luitifi.&c, putauenmteum dicctc,uim.:crc iib.atb.cap.f, homini fide,eciam fi male viuat, & bon.i opcra non habcat.
Quod abfit , yt fcn-
f Longe am« prctdixit, vcl palam ortinibus pofuit. f M'.ffricordfin. 1P.ifiiiiiii5. c ^Sinequanih-.lplacer deo.
b Fidem infan. idcd, g Clirifto lefujqiiem propofuit deus propiua^torempe^r fide r
a ^^Vteficiiu^tusin proniils:s.
ftlficat,&niluat. ^ • tNafqu.mal.bi. b fChriaum. ^
b fideminfan:
fidcm pafHonis _ ,,..„. ....^
per ftdem,&: per paf- ^ j^^ fanguinc ipfius.ad ollefioncm iuftitix fua: proptcr remif- 3
nonemi '^^"^'■^VJ^i!." » TNoiitintuinpr«fentiuni,fed&. b 1 Chi.Uia>iientuni. c IQuietanr. ^ ^ ^ _, 4
d
tircc vas clciSionis, qui quodam loco,'va ^ reeoiieiliaw lerc in Chrif^o fide rem. queperdilcdioncm Ipfa cl^,
nimfincalccrovalcc. T5ni>lexre. C Trop^erremif.Dyi- piifTianu «f- plex ftaut .
cffccliis rcmif-
opcratur .. ,.„,.^.....„..^..., ..,..„..„„.„ ..-, ^..^ ,.. qu:Efidclesdcifcp.i-
fione*m^prsccdcntii!m deliddrum,tin fu(i:cnracione dei,ad | ""^ ab imnnmdis dx |prjBteHt«rfi
IVtiulliJicer • 5$aluationis. f In ptomifsis . IMortisChtim. monibuS. Nam & ip i<,i,.T tolcra.
d ^Snj.poitauii pccc.ita,nonabiiuIit tunc,rcfcTUauit vfque idaduentum^f.
B
f g
fioniscft,fcilicctca-
rcrcpa-na, &:fru!g,lo
ria . pnnuim habup-
rutantcChriftimur-
tcmiufti, quiapocna , ailualem non fentic- tOP«"""'bant.SedpoftChri.
fti mprtem data cft
cis gloria diuinr vi-
fionis.aquaditfcre-
bantur deo fuftenta-
cceorumdelidla.
d jnfujlentatione. Pa
ticter fubftinuit de'
pcccata eoru, qui fue
runtantelegcm , &
fublcge, nSpuniuit,
rcquc remifit,ita vt gloriam habcrcc,donec venirecqui dc- • lidi tam prxccdcntium,quam fubfcquccium prctio fui fan-
guinisablolucrec.
^ Exclitfi efi. Vcl exclufum.id eft,manifeftu cft,In quo dc-
bes gjonari.fed non in legc ladorum,fcd fidei,vc de gloria-
i:ionelaudabilidicat,qua.'cft in domino. Etcam exclufain
£iic)t.idcft,vtemincrcc exprcflam .
Vndc, ik. cxcluf(jrcs dicuncur,quida arrificcs argecarij !n
quafignificationeaccipicurctiUudin pf.5l.vcexcludantur,i.
cmincanc,qui probaci func argenco,id eft ,cloquio domini. ecffle.ji.b f lufiificariho. Nonquincrcdcspoftpfrdileciionedcbcac
operan,vt & Abraha fil;ij immolarc voluic.ScquiinLurecia
opcraiurtificatum , non pra;ccduntiurtificandum,fcd fola
fideline operibus prxccdc^ncibus homo fic iuftus, vt n5 ma e«l.f .!( &'^ ^^^^ "''^' *1^' opera legis timorc fecerant , cum fides pcr
dile£tionem operccur m cordcetiam fi foris, nonexit m
qperc.vndc& non mcritis priorum operum ad lufticiam fi- C dci venitur,in quo ludiEi fc pricfcrebant . bona opera etiam
gnte fideni inania funt, ita vt vidcantur efie magnz vires,&:
cutfus cclerrimus prajtcr yiam. Bonum enim opus incentio
facit,intcritioncm fidesdingit .
g jliHe ocmi)((j.pcedentihus,qon fequ9tibus,iine quibus cft
** ' inanis
i poflct ipfe iiiuare.
b fAlitet n
oftenfionem iuftitix cius in hoc tempore, vi fit ipfe iuftus,Sc
a 5Quiaeditij>ipfum. bNonexlege.
c Qu 3 ex fide finc leje e!l iuftitia,ergo non potes glotiati o ludee.
juftificanscum,£[. exfidclcfu Chrifti.Vbi cft cr^ogtoriario
a AbUta ell,& aitende pei quid, non ptr laborcm operum , fed pei facilitaicm , alias faculca- trmtidei.
c tua?ExcIufa eft.PerqualegeJtFax^orijPNo.Sed plegc fidei.
a Quja fides iuftificat. Ab auftontate lua hoc ortendit. Nos Apoiloli .
b Qucmcimqueeriau) G.'ntilcm .
Arbitramurcni iuftificari hdmine pfidefineopcrib' legis.
a Aibitiamui quemcunque ho.iult.pei fidem,^uou cieder.duiu , qula 2c gcntium cieator .
Vt Iudi'oiuiii .
AnIud£Edriideustatum?Nonnc,&Gentiu?Imo,&Gentiu.
a Et vcie vtiaium<]ue
7 8
9
10
II
I 2
Qcum a.iis m.^dis pwiTeni probarc , hoc folum pono . ■ b Cuu) viius oninium iu uric.it onmes pet candem caufr.m.
ficrcdunr,&contre- nudcus mifcunt, fcd non be- ncoperantur . Non ergo habcnt iftam fi dem , ex quaiiiftus viuit,idcft,qua:pcr E dile<5tionem opcra- tur , vt rcddac ei dcus vitam ^ternam fecundum opera e- ius.
^ Idem . Tacobus l. de fide , 1 ^^ vehcmenter infe- opcr.c.i^.
i
^^ ftuseft cis , qui fa-
Quonia^mquidevnuseftdcuSjquiiuttificatcircuncifionem ^^ piunt fidem fineo- , * ■^ penbus valercadla- , '
luccm , vt illos cdam ■ *=^ r' djcmonibus comparec.&^c.D.-a' etiam quia Fidesfme operibus r«ortM.ic//.Quoufquc igitur falluncur, qui fidc mortua fibi vi tannperpccuam pollicentiir? i
4« Idcni.Qiiomodoiurtificabiturhomopcrfidemrineo- lac.i. peribiis? Refpondct iplc Apoftolus . Proptereahocdixi tibi Pr.«fat. inp ohomo,ncqualldeoperibustuis, pr.rfiimerevidcreris, &L S'* menro opcrum tuorum te acccpiire fidei gratiam.
.JtHicro.Hxretici quanto plures fiicnnt.tanto ma^isde linquunc dco, &: glortantur in populis,&: pcr d^lccs fermo- ncs deuoiat domos vida.jrum. Cum enim vidcrint aliquos delinquentes,aiunc, ^''ihlaliud quajricdeus,nififidci vcci- tacem,quatn ficuftodierins, noncuratquidas^atis.
^ Idcm. Abucu.ntur qui la.Ti hoc loco apoftoli ad dcftru- i"„cum'. dioncm opcrumiurtici,E, fulam fidem polfe fufficere affir- mantes, cum tamen' .ilibi dicat Apoftolus , S; habucro om- nem fidem,charitatcm autem non habuero,nih 1 mihi pro- deft.Addendoautcmhic, operibm Legii. oftcnditcfrcctiaEn gratix opera .
4« Ambrofius.Quomodo illi,qui folum Patrem prardicat, Com. in i fpes nulla eft, fi non proficcacur in cadcm vericate &L \ iliu, ^^ Titwn. ita & huius fpes fruf^rata , qui folam profcffioncm fidei ha- ^ bec fine bonis openbus _
a .Ah
Com.'iii ^,1 Oier.
C»m ial)ui
r
NICQiAVS D£ LYKA.
I Quem propofuit deus. qui cft caufa cfficiens noftrae iuftifica
tionisprincipaliier.
z Terfidem. nosdeoconiungcntcm.
3 In fanguine ipftus ad oftenftonem iufHtiAfute. fcilicct finalitcr. pcr hoc cnim declarauii fe iuftum, quod peccaum AdiE to tamnaturam humanam inficiensnonreliquitimpunitum,
4 Injuficntationedei. Suftcntauitcnimpatrcsinhmbofine pcena fcnfibili .
5 ^d oflerftMftn iuf.eius in hoc fcm.fcilicet gratiiE in quo ofie ditur fua luf^itia, qua: facit dignum vita xtcrna.
i ytfit ipfe injtu-Kid cft,manifeftc appareat iuftus.
7 Et iuftificans eim. id tfl qucmcuque credcntem in Chro.
8 yhi tfi^^lofiatio. Hic jnfcrt quoddam corollariuni.fccun- do foUiit obicCtioncm in contrarium,ibi, Lcgcm e»go,DccIara tuni cft , qupd iuftitia dei ^qual.ter dabacur conuerfis ad fi- dcir Chnrtidc U)daifmo,&: dc Gcntilitacc,&: ioconcludic Apoflolus, qupdiudieinon dchcbafiLGentiks defpiccre, gloriando inanitcr de Icgis obfcruationc.Quod tame facie- tant in primitiua ccclcfia, fccundum qupd dicitur Aiiuum fcxco.a Fa£lum efi murtnnt Grjccoruw aducrfus Hebraos^eo qubdde- fpjcerentur tn lai^ifitrio qtiotidiano yiduts, eorum . Ad hoc igitur
rcprjnicqdum
reprimendum dicit Apoftolus, Fbi efl ergogloriatio tua? O lu- da:c, quiinanitergloriarisdclegc. 9 Exclufa eft.quanrum ad c?remoniaIia,qu^tempore?eg'S noua: non funt obfern^nda, quxcrant merefiguralia.adae- niete vcro vcritate tcmpore Chrifti ccfTat figura, ludicialia vero exclufa func mquantum habebanc vim obligandi in le ge,illa th poffunt dc nouo inftitui in lcge noua,quantu ad il la,qu^rcgimuiiChriftianorumv]dcnturaccommoda.Mo- ralia vcro mancnt,quia funt dc lege natur^,qu(j eti immuta bilis,& fubditur modusdiaxexclufionis, cum quasritur. j o Tertjuam le. fada eft d i tta cxolufio.
1 1 FaSlorum. ide(^,per Icgem veterem,qux in obferuantijs carnalibus exiftebac,quafi dicat non.
1 2 sedper /e./r.ideft,pcr legem cuangclicam,qu$ fpiritua- lis eft,quodconfirmac,dicens.
13 An lu.deus tanrum^ quafi dicac non.
14 Imo Gfri^/Mi».Finiscnimcorrcfp5decprincipio,&ideo ficuc lud^i,^ Genciics proccfTcrunc a dco,ficut ab vno pnn cipio,ica rcducuncur ad ipfum, ficur ad vnum finem,qu? re dudio ficper mediacprcm lefum Chriftum, ideo fubdicur.
1 5 Quoniam qufdem vuus eli deus. fcilicec, Gcntilium, &: lu- dxorum.
1 6 fli*i itffiificat circuncifos. id cft^Iud^os circuncifos.
1 F.X
y^
AdR
omanos
^ a «tilfn. lex rion deflruitur . cum impleta fecundum fpiri- A tum^ceffif fccundiimliteram. b Statuimus. Quia
Cap.lil.
54
tur,qui.i mrfT C3, &' cercmonialia fpiriru.iIjCTrtmpIcnrnr^-Si ■£) quod xninus jn moralibLis pertincbat,ineu3n3,c{ioaddif,iS«:
, - oftendiraus compie-
mus. tum, qucdlcxdicic,
vclffatuimus.ideft,
t fiahilimits. firmamus, cumfine
•IJ fide I n firma eliec , g.a
fldcnj eft ex fiile,& per fidem . b
b iRimundos Gentiles . c Qjiia dicLiias omr.es iuftificari per
tidem. 2
ex fidc,& prxpudum per fidem. Legcm ergo t deftruimus ?
id e.t,moialiapr.TccptaIc£(s, 4
perfidemPAbrit.Sedleeemtftatuimus. ^ . 5
quod Icx vencurum "
promitrcb-jit , fidcs e-
u:ingt']/j laa) aduenif
fe teltarur.Myffica cr
go , & promiccentia »Cor.j.|>.
incuangelioimpleta. ^
hiceftgratia fido qualex impletur.Lcgis enim ftatus firma funt fm fpiritualc intclJigctia. lircra autem occides tollicur.
N 1 C O L A V S DE L Y R A.
1 Ex f\de.i.pfrfideC'hiili,&no>i percircuncifnnem. i Ec prxpuiia. i.GentiksprapJttiif habcntes. j PerHde.f.eiufdem mediatoris Icfu Chrijli. 4 Lcge ergo, &CC.H!C confeqnenter re- fpondel .Apoflolus cuida oble£iioni,q»ia per h£c verba,& fimiUa irrt
iudicialin,& cttrcmoniaUa.Si igitnr loijuimur de iuiUtia perfe/la^fic folus deus iujlificat efjideritei pi'>habitugratiji,q folns infundit pfal. Sj.c.Gfam^iVgloria dabic dns. ipfa veragratia iuflificat forma- hter.Si vero accipiatur iusliiicatio large,fic tota lex vetus iuflificabat qagratia iufiifjcate per Chrif/ii dada fignifitabat.fotns.n. ftatus iUins
poneb.tntftbilnd£i , ipdefirucbittlcgem Moyfiper prxdicatione F.dei ' lcgisfnitnou^ fguratiuus. i.Coc.v.c.Oia.n.in figura Contingebac
Chrifli^vt habctur .ytH. 2 i.d.Hoc igitw remouet,dices, Lcge crgo. f.Moyft. ^ Deftru!mus,&:c. i.per pdicatione fidei Cbrifli. 6 Abfic.Scd lege Cla. i.confirmamns qn.n.aiiqttid eii via, & di' fpofitio ad 4i'td,jd (juod ordihatHr,ficut ad line, /i cejfct fine habitOj nanff hoc dicitw deflruijtd magls confirmari , quia virtuaUicr ma- net in aUo meUori, ftcut efi de motu adforma^qnia ccffjt forma intro- du£ia,& virtuaUtH mamt in ipfa. Lex Mut vetus fuit quteda ptfitio,
illis.i"» aut accipiatur iuflitia imperfcSa, & lexvetus quatu admo- ralia,& eciudiciaUa,fic iuflificabat effeiliue,inquaiiiper opera legis ej iuria erat, ac^Hireo.itifr habitns iuflitia,et tlle habitus acquifiius iu iiificabat formaUter.i:ifliiia tnpoUtica,q ao facit dignii vita ^terna, q^a opera talis iuflttix funt fmpUctter opera humana,& per cefequct ad cofecntione vitn xternx improportionata, q excedit facuUate ho7f naturale,feciidii iilud lfa.6/^.b. Oculus n5 vidit,&C, propter quod
ad noua,et ordinata ad ipfam, ftcut quodda imperfc6iu ad ri!perfc£iio , oportet,<p taUs proporlio veniat a deo f habitU ad hocfpaUter infusu.
re.vnde diciturlere.ii/. Ecce dics vcniunt, dicit dn', & fcriam
domui Ifracl,&: domui luda fccdus nouum , non i^m^&c. &
fubditur.Etcro cis in dcu,Sc ipfi erut mihi in populu. Et io lcx
'pctus nc dcflruitur, fcd magis natuit'tr,quaiS ad id in qito cejfatfim-
n lex vetiit pUciter,CHiMfmodi sOt cAiemonialia.aUa vero noftc ccfsat,vt diSiii e.
\o tcmpo-/ ^d miiore di£loru,& dicendorii inteUige«ti4 qusritur hic . f^trii
***ifl£X" lex vetuf fuo tpe iufl.ficant.Et a>guirurprimo,fp fic. T^ Leui.io.b.
.(ficiwr, Cuftoditclegcs mcas atq; iud'ci3,q faciens ho ineis
Viucz.fed vita fpiritttaUs hominis ejiper iuliitid,ergo,&c.lte f cir-
cunctfione toitebatur culpa originaUsjicut modo per bciptifmuru,fed
culpanon auferiur,nij}per graiia,ftcut nec tenebrx,nifi per lumen.er
go cirsucifio conferebat gratia,qtufiificat ftmpUciter.Ite oes moderni
do£i.)rcs tenet,^ in circwicifione dabaturgrjtia.ergo Qrc.Contra Ga
la.^.d.Si data clfct lex,q poflct iuf}ific.ire,fcqucicti'r q,Chri
f^us gratis mortuus ejfet.i.jine caufa,hoc esi inconueniens,ergo &
iUud ex quo feqnitur,JciUcet,qu6d lex vciiis iuliificaret .
Circa,qipmitteni£ fuiit,qufda diflinliiones.Trima efl dc iuflfica
luftfCcarw tione,q pot accipi dupUcitcr, ynomo ,pprie,& fic iufiificatio eft /4-
plex . Qio iuiiiti*..AUo magis large prtfigntficatione iuflitif,ficut vrina di
UAiuadu- citurJ^ana,ro q^efl fanitatis fignificutiua.Scia diflitfiio efl dc iujiitia
' qujipot ez accipi dupUciier,J,vno mii pfeUe,fecundiiq ittftificatur ho
apud deU.Mio mo imperfetie,& fic iufiitia eil virtus peUtica. Tertia
dijiinfiio eit de veteri legCyq dijtingttitur ftcundumpr*cepta moraUa,
Sciendii tn,q, moralia aUter iuWficabdt poUtice,q iudiciaUa,quia mo raUa prxceota erdt de operib.virtutii geiuraUter,& fic iuilificabant, iujiitia proot virtnte accepta, iudiciaUa vero erant de contraBib.iu' flis inter ho7es,& fic iuflificabant iitflitia minus coi. Si vero accipia- tnr lex.qudiu ad cpemoniaUa ptire,q n'o contincbat aUqdiuflumfecS- dumfe,[ed tantumex legis determinatione,fic lex non iufiificabat,ni ft executiuh,&propter hoc de cxremoniai:b. dicitur a do£lorib. quod mn iuflificabant,niji inquuntum ftebant ex obedientiafacientium.
.Ad primU igitur dicendii,qudd po tanto dicebanturpr^cfpla lcgis cuftodicntes vtuere,quiaper hoc euadebant paena mortis tVporalis,& corporalis,qper lege iranfgrtfforib.infercba:ur in cafib.mi4Uif,vt pa- Quomodo in tvtex decurfu ilUus legis.jld Jecundu dicendii,qubd Ucet in circunci- circiincifionc ftone dareturgrat!a,ljoc tn ntfu erat ex circuncifione,fed ex fide Cfm dabai gratia. fli venturi,q habuit.yibrahd,cu'iHs fidei Jigfiiifuit cirtuncifto,ftcut di citur feq.c.b, & ftgnU accepit circuncifionis fignacuiu fidei iuftitise. qudfiJeproteflabaturfcrecipereftifcipienscircunciJionemproJefie- rat aduUu<,& per aliii fi paruulus.eadem enimfidesfuit antiquorii,et modernorii,ficut diClu ifl Jupra,Ucet modo magis fit expUcita,& hbc modo diciint doflores gratta fniffe data in circnnciJione..Abter aut da tur modo in haptifmo, qiti habet efficaciam a paffione Chrifti iutn co- pletd in effc[lu,propter quod non folii eflJignitgratiA in eo datx,fcd et caufa efficiens,inJirumentaUstamen,quia facramenta noun legis effi ciunt,quodfigurant.& fic patet adqu.£flionem,& fic ad argimenta.
A D D D I T I O I.
In ca.^.vbi dtcitur in poftil. Ft iuflificeris in fer.tu.
Hoc quod df .rr ihflificeiis in ferm.tu. non vf benc exponi de Ciiriftonafcituroprautpoftil.cxponit.Dato.n.q^Dauidfuiirct atcrnalitcr condenatuSjpoffct e.x eo dcfcedcre Xps,qui ex mul- tis defceJit peccatorib.vt patet in (iia gencalogia. Vn pdifta vcr ba melius \fir exponcnda ¥m Gio.q in eode loco fic dicit,Precat Izfl.is^ ergo Dauid,vtparcat,& fic impleat, qd promilit dcvcniginge- ^ inifcenns,di. Qjtacunq; hnra peccatoringcmuerit,omniii iniquitati eius »5 recordab->r. q.d.idco mc munda, Ft iufltfice.in ferm.tuis. q funt de promiirionc vcniar ingcmifccnns.E t vincas. i.conuincas cos , qui dicunt , ^ non parces mihi, eo quod graaiter pcccaui, Cu iudicaris. ab eis.h.Tec in glo.Et dc hocamplius in additione fu- periilumpfal.videibi. A D D I T lO II.
Inco.c.vbidiciturinpoftil. Scicndu ergo.quod pfalmus ij.
Pfalmus i{\c,C.Di.vit inftpiens. dc quo fumpta eft fcriptura hic a1les;ata ; ad litera propric exponitur dc ludzo Chrifti in pfona contcptore,ficut Glo.exponit ibid.q quidcm cxpofitio magfs co cord.it litcrar.prout declaratii fuit fup.in addi.fup illum Pftl.vii & Apoftolus ^m (cnfum litcralem hic iniclligitur allcgarc. & io liocquod dicitur hic.Sicut fcriptu cft, ad illud pertinct.qcf dixc rat parum fupra. f>it!d i^iturpr<tcelUmuseos.f.\udxi Gcntilcs,7v(s ifuaqua.Sicutfcripti efi. Glo.de Iud.xis,dc quibus minus vidcre- tur, co quod fub lcge dei viuere vidcbantur , & fccundum hunc fcnfuro Clo.continuat expofitioncra huius aiiegationis.vidc ibi. ADDITIO III.
In e.c.vbi df in poftill. (Itti iu fli fi .circuncif. i.ludqos cir<Acifos.
Pcrlioc quoddicit Apoftoluscircuncifionciuftificari cxfide, ptxputiii pcr fidc, fccundu diim Pctrum de Tharantafia inf cilt gitur,(y II) luftificaiione ludxi fides no foiu c ft tcrminus ad quc lcd et tcfminiis a quo:proccdit.n.cx fide in fidc,vt diftii fuit fup. i.c.iniddi.fed in luftificatione Gciilis fidcs eft tcrminus ad quc nonaqtio. Et idcocircuncifioncT) dicir iuftificari cxfide,&prx puMumpcrfidem. ADDITIO IIII.
Jn c.c.\bidf.inpoft.&arguitprimo, q^Leu.iS.a.di. Cufi.t.m.
i'c> )<ai(caHirmauua huiusqonis, poffct argui eSicacius,vc
babctac
hf ex illo difto Apoftoli fupr.Ro.z.vbi-fic: T^m auditeres legis iu flifunt apuddeu,fcdfadores (egis iuJiificabuntur.Exquo patet.qcf pccpta legis impleta iuftificabant . Sed hoc argumcntum foluic aS.Tho.in i.i.q.i.ar.vlt.incor.q. & in refponliouead primum argumentum.Sic Apoftolus accipit ibi iuftificationem pro cxccu tione iuftitiz.
ADDITIO V.
In eo.c.vbi dicitur in poftd. Alio modo magis large pro iufti- ficatione iuftitix, &c. ,
Large iuftitia no folu accipit ^ fignificatioe iuftitia;, fcd ct p difpolitione ad iuftitia, iicut mcdicma df fana.co qd cft difpohti ua ad fanitatc.Et ifto mo ct lcx vetus iuftificabat, inquatii difpo nebat ad gf am iuftificantc per Chriflii accipieda . vndc Gal.j .d. Lexpttdagogus noiierfuit in ClmJ{v,&c. Tho.vt fupr.in cod.artic, A D D I T I O VI.
In eo.c.vbi dicitur in poftil.Si autcna accipitur iuftitia imperfc fta, &lexvetusquantumadmoralia.
Pcr opa Icgis , q iufta crat, no acquircbaf habitus iuftitifjnifi efTcnt multotics itcrata,vt in i.Ethi.Cii iteratio no fit de rone p cepti.ionovfcocedediifimplicitcr,^ prsceptamoralia luliilica bat efFeftiue,ct loquedo de luftitia politica.nili cii hac addttionc inultotiesitcrata^fedbcnepceditfimp-fr^qnuf^ifitabati-mexc- cutionc iuftitix,inquatii cotinebat illud. q<t eft l'm fc iuftii,&c. ADDITIO VII.
In eo.c.vbi dicifur in poftill. Si vero accipiarur Icx quantuad cxremonialia purc.qus non continebant aliqmd iuftum.
Praccpta c^remoiiiaiia continebat luftitia i^m fe in generali, i)ur,f cxhibebjitmculiii dci: infp.ili vci6n6cotincb.it fccudii le mftitia.nifi ex fola determinationc lcgis diuinf .Et ideo tiii ex deuotion«,& obedictia facientiu iuftificabant mo pd.Th.\ i fup.
Keplica.Inc.j.IJurg opponit contra cxpof.poftil.circaid.qtt allegatur. A^f ifc////i'c./«/t>'.eir^c. Sed ipfius cxpofitiocorrigitnr cir ca pfa l.Af i/erere m.d.fm.&c In eod.tap.plal.i j.a. Dixi,- i-.fip.sX- legati.Poftil . cxponit de peccatoribus generaliter. Burgcnf.aute eum reflringit ad ludium contcmptorera Chnfti . led hocccr- rcAum cftmallegato loco*
Glofiorcl. &NicoIaideLyra'.
5«
c A p. irii.
Ftdryxoil^-^i- Occuir.cn iosjlmumcfccbant Iii- ti^ i Abrahx' iioniinc,(cnipL-iquc piolcrcbanc qcf cuciicifiis cdec. Hicergofcopuscft Apo- itoU") ofidercj )pfum quoquc non cx opcubus
a h
ii-d c\ ficte- iurtifica
lumcfle. Ak : Qiii4
crgo cHcimus ^bra^
baro pacicm noffiii' : fccundum caine m-
uemll'^ > qiiamveal-
lecucu*; cft iuflitram?
Oilenchcca ,quxcft
pcr fidcm,vnch:' & il*
hin vocat rcm inu8-
^^uod glori» tam , quia no tx ope-
»•>■ • nbus eam naiTtuscft,,
^^«J;^^-^; fedcx fid/; , quac dci
lacob^iii giaciaconfcrtur. Ac-
fidicac . Qiium no- tiinputawm. ftri fupercilij ac ia-
dancuT luHinialit ia -recundi,m Abrabam» confidere
propnfitiim, j r
iuwtikL '""s quid^iam pof- gfumu» illum diccre inuenifle. Nadlus eft iufti ciam cx fide,fcri- pturat ccfl^ . Crcdidit heOy& itfiputatim eft ti adiuSitiam. Operafl- quidcm habuic , vc ii
cum hominibus, qui cum eo verfabantur , fuiflec in iudicio» GoftitutuSjfacilc iuflificatus fuiflTcc, verum,vc coram deo ca- quam dignus, &C ^qualis fefc pr^bcns dignicatiscum ea.que indc pra-bebaturbcncficenciaacdono, ncquaquamfuiirec illamaflecutus. tfof.t. ad- * Irena-us.Quia non per circuncifioncm,& fihbathu iu- *cb£tc c.j«. fiificabatur homo , fcd in fignum dacafunc populo,oltedir, 97 iplc Abraham fine circuncifione,& fine obfcruacione fab bjtorum credidic deo,& rcputacum eft illi ad iuflitiam.
Quod fupcrius homme dixeratiufttficari per fidcm.ofle dicpcr Abrahammquoomncsconfidunc,qui &c pcrfidem adepcus cftiufi:iciam,& promitfloncm , & pacernitaccn>. Het»t£.«.e. 1) Secmdum ear. id efl , ex opcnbus legis.Q^dicimus,cj> fuit iuflusexeis,no quia fiex carnali obfcruationeeft iuftus,ha- bec gloriam xternam,qux ex iuflitia fcquitur a fe,n6 a deo. Vel hxc iuftificatio cft in opinione hominum,& non apud dcu m,& fi hoc efl,tuc cx fide iuftificacus cft , quod probac. Quid enim. QjAccendice,&c.
c Credidit. Crcdere fufticics caufa fuic ei iuflitta:,&r cfl alijs fed tii,qui liabec cepus operandi, ei non dabicur merces Sm graciam cancu , fcd fccundum dcbicum operacionis fua:,fcd ci,qui non babct cempus opcrandi il credic, fola fidcs fuffi- citad iuftiiiam,&icaadfalucem fecundum gratiam propo ^ licam omnibus, vcl fccundum , quod dcus lege ance pofuic. d ■ " '■ - ■
mcrces cft ei,non cft ex gratia, fcd ex merin' fui debito . ll!i vero/im non facit harccarnalia,vel aliquj bona,fcdcancum credit.f ides futticic ad iufliciam, & ica atcnbuic nli)s,quod di xitdc Abraham,fquodricTt iuftiisexoperibus,habecglo- riam,fcd non apud dcum , & idco non cx fid.-.
c ^-^c/frf.rfp.Ausiufli
D
Ef ift. 1«
C A P. IIII.
f (^'a lumo iu'lus fine fidc .
VIDcrgodiCcmusinuenifle Abra- '
3 ItiiKin im tari debemus. b li.ciicunrilioiiein.
hampairem noftru fecuducarne? Si enim Abraha cx opcrib. Icgis iit- *
a TDehiciulWitMioue. b f Qujid eftconcta illud, ' t)ul gloliatur , m iloiniiio gl jrictur.
ftificatus c(t, nabec^ gloriajfed non
a TScdhibuitapud dcum Nam fcipt. di.Cre.Ab).& ca:t.
apod deu . Quid .n. fcriptura dicit?
fCicenti.lnfeminetuob.o.g&aliaS.huiufmod , ,.^.. . „- ,..
b 1id(^ fuirei fufficiens cauf> ad lurtitiam, «c ell ct alin
inis. Nocibi blandia- risdo meritis,cucibi rcddi rnercedem (c- cudam dcbicumopc risaudis.canqua non fitinopere graciare- tnbuencis, ficuc infi- de cft gracia iuft:fica tis . Vix cnim fu.-ideo vlKimdici op'cxdc- bico remuncrationc dei dcpofcere , cu cf- fcthocipfuin , quod agcrcaliq,d poiTum*^ vclcogic;ire, vcl pro- loqui , ipfuis dono,& largicione faciamus. .J4 Augu. Actamen tencamus fidclifrmiii dcbitorem deu, quia rcnem' mifericordif-
%
Auguf^tib^U, <lc ciuib
A»s Tr.nftat.
d tCrcdidit Abrahadco,&' repujatu clt illi ad iuibtia. Ei aut
a T idcfttempus habctopetandi. b f ideft iuilitia. C 1 ideftdabitu^. d IJi.iei tnntum.
c Q opera'tur, mcrccsnon imputatuTfecundugrarKl,redie-
a f Operationis fua:. «IDeopsnbus. f Non habet tcmi^Jiis opei.mdi, licut Abiahamhabuit.
f cundum debrtum.Ei ver6,qui no operarur,credcnti aut in
a f Chiiftum. b IGratis ittipio peccata dimittit c f Quid'. 1 ideft fuflicit •
d iQufm oper.inon nieiuemnt. f ideft lalutem.
S cum,c]uiiuilificatimpiu,rcputa'turfideseiLisadiuilitiare- g g „1,^^, Promiflbrc
fS.cdcaeuitdeus,vtcenantelegefidesiuft.ticet. T 1^'" « g'"'>^^j^' ^^ff^*"^'. NcqUC Cnim aliquidi
cudu r.pofituerati;E Dei, ficut& Dauiddicit, ^catitudine 9 commodamus,vc ?c- "■i^ o ' neamus cum debito-
rcm,cum ab eo habcan.>us quicquid lUi offerimus,&: ex illo fitquicquid boni fumus . Vndc ergodcbitorcm ? quia pro- miflbr efl.Non cnim dij:iiT)us dco , Redde quod accepifti, fed,redic,quod promiflfti.
>ie Idem. Promiflbrum iijorunt nobis chirographu dcus fecicNo-n debendo,fed ,pmiccend^^o debicorefe fccicideft, non mutuoaccipieiido.Non pofTun.^usergoei diccre,Rcd de,qct accepiftj,fed planc dicimus.RcxIdcquod promilifli,
.jiHaymo.Ex bumanacofuecudincfamiccxcplii , quado operancib. fccunduin mcricum damus m,crccdem,& nulia nobis agunc gfam noopcrancib. li vcro daaius aliquod bc- neficium,non merces,fcd gracia, idcoqjgraCiamurabiUis. Eceft fcnfus.Si Abraham py opcra fua polict iuftificari fine graci.i dei fe pra;ucniencc,i)<; finc fide,qu^Eec gratisilli daca eft , non cfiTcc ci prxmium iuftificacionis gracis dacum, fcd dcbicumeifcc, velfialij ludaji fuis operibus fuiflenc iuftifi- caci,non circnc vnde icfcrrcncur deo graci^ . f Credenti autem iu eurn,(jui inftifi. No ei.Crcdic.n.iJli^qui cre dic vcra clTc,qu« illc loquicur,'qd ic mali faciunc . Crcdcrc illum efi crcderc,q, illelicdeus,qudd &: diaboli faciiic Scd credercincum eft illum credcndoamarc,credcndodiIjge rccredcndo in cum ire , & ciu5 membns incorporan. g Sic.indumpropojitHm. QJincopcribusprxtedcncibus iu- ftificaturimpius, &c hocfccundum propoficum gratiidci, idc.G[j fccundum gracian\ dei propoficam ommbus credcn- tibus,vcl fccundum, quod deuslongeanccpofuic
" a l^e
Conci. plahn |&
Serra. 51.
VCll). dwl
7j.S£8i.iaI»'^ ii<aM,7«/. q.d.AbrahamcftiuffuscxfidCjlcdcr.quiope- ju."nvin. vacur ilia carnaha , vcl aliqua bona , vc gratiam mcrcacur,(i
mcrces
Atig.in p i\b. decc verx\irae 37. &Tr 5 4.in 1 1* Crederc i Dcuin , <ieum.
N 1 C O
L A V S CAPVT
D E IIII,
L Y RA.
Diuiilo. /^ r^idrrgo <f/.Oftcfo pcr r6nc,qj lcx vecus non fufficicbac V^ ad falute.hiccofcquetcrideoiiditur percxcplaAbra- he pati iarchc. Circa qij oiiditur pcimo qd confcquucus fic ^ fideChnf^i.feciidomagnicudofu^fidcijibi, QHicontrafpem. Primaadhucintrcj,quiaprimooiiditur,q,cx ridecofequu- tus c-ft gratiaiuftificantcm. Sccundocredcntium paternita ie,ibi, htftgnum. Tcrcio hxrcdicacis promifftoncm,ibi, Tslon eium pt t %( wi.Piithiuii aiu oiid;rur dupliciccr. Primo pcr fcri ptu! a Sc-cundo pcr ione,ibi»E/ aMtw.Circa primum dicitur. I iii<id ergo dicenms iuueni/fe ^brahumpatrern noflrum ftcui.dum earnttr.. ScLun6i\ carnc Apofiolusdcfccnderat ab Abraha.ti cuc &! c^teri lud^i.f m aiicanimam,qu?cft pcr infufionem, ocs immedjacc func a dco,& refpondcc ad qugftionc,diccs. a Si cnim ^braham tx operibui Ivgis inftificatus e/?, hahct^^lcriam^ jednon a;/wrfrfftt»j,quiac3lisiuftKiacft acquifica.& poiicica,cc fic rcddic habencem honorabilem inccr hommcs , fcd non apud deu » quia non facic cum a:ccrna vica dignum.vc iiipra- dicium cft,6«: ad hoc probandum inducic fcripcura, diccns,
3 ii^id euimfcripiura dicit. de Abraha; iuftificacione.
4 Ca didit ^braham Dco,& reputatum efl iUi ad iuHiiiam.Ex fi- de igicur iufti ficacus cft, 6c non cx opcribus lcgis. Hoc auce
in fcriptura habctur Gcnef. i y.Jj.
j Ei aHtem.,<iui operatur^merces nou inputatwrfecundumgratiant DiuiQ», fedfecundum dtbitim.HicoQcndilut idcm pev racioncm.Ecdi uidicur in duas,quia primo ponicurcacio.fcvudo racionis dc claracio,ibi, Sicut,& Daiiid.Ka;aocmtn taliseft:Illud qdcoa cedicur alicui,ficuc merccs operanci , tion cradicur per viam graciie,fcd pcr via dcbici.iuftitia vero dc qua cft fermo, coa ccditur per viam gracia;, ergo no propccr legis opcra.iVlaicf huius racionis ponicur,cum dicicur, Ei au,:em,qut operatur^ner ces tion imputatur fecundum grasiam.&c fubdicur nunor. ^ Ei vero,tjui non operatitr. Icgis opera.
7 Credenti autem in cum.quz fidcs facic dignum vica xcerna.
8 Secundumpropofitum. idcft, fccudum ordiircm gfic dei,ec nonfccundumdebitiordincm . £c cxhoc ii.bincelligitur conclufio fcquens, fciliccc quod dK^a lufticia no n ex operi- buslegis. 5> ^/cm^^DjhjV, Hiccofcqucnter ponitur hu iusrationisdcclaratio .Maiorautcm manifcftaclividcono jndigct dcclarationc . Scd minor dcclaratur per fcripcuram^
& primoallcgacur fcnpcura . fccundo ad propoficum appli- Bettkai-n cacur,ibi.Bw*acicudo ergo. Circa primum fcicndum,cj, bcaci i'^c*. tudodupliciccraccipicur. Vno modo in rc,& fichabecur m parria. Alio modo in fpe, prouc habecur in via , &: fic acciplt' hic cu diciturji^/f </f,^~ Oanid, 4i(it katuudinom bo, fuppJe cffe,
I Cui
y7 Ad RGmanos
^ a nsrttfjp:. Rcnmtrrc,tegere,non imputare, ciufdem ratio
A niSj &: fenfiis fiinc vcrba.
A.iiguKUopC. b Inhuitates. Orig'nalc peccacum,f.fome^ pcccati.qui dici
>*• turconcupifcentia , velconcupifcibilitaSjfiuclex mcmbro-
rum jfiuelaiiguornatura:, &alijs nominibus . Et illaante
bapcifmumculpacfl
Cap.iill.
58
&poena. Poft baptif-
mum r.utem p^na,&
t impiitat. no culpa,qi:a; paruu-
lum habilem concu-
pifcercfed non con-
'^'^^'•'•cupifccrcfacit,adul-
tumvero eciamcon
cupifcere , qua;qui-
dcminbapcifmo rc-
miccitur,& tranfit fc-
In prxputifi cundumrcatum, fed
1 circuBcido rcmanct fecundum
cm, fcilicet adum.Originale au-
suctiic.
i. YElTeillius.
lAcceptabili temi)ore. giatis. c
Circnncifio Abraha: commcndata fuic , vt fub Icgc macliti f> cxiftens,eius<)bed;etia probaretur . Inftitucaafjc tiiir primo Ciraindfi» propcer obedicntia.fecudo in fignum magn^ fidei Abrah?. '^^fih« «jua- tertio,vt difcerncrccur ille populus a c^reris nationib. quar- '^'^ '"'*"""• t6,vt oftenderct^^caflitas mcntis, & corporis pudiciciam fcr-
uado, &: propccr hoc
^Hoc e^ temporc Chrifti. fVel acceiitabiliter.id cft, IQuafiiiiipotenteaccedere infert.
d ^Reniifsionempecc.uoiuin,i\: bona opera.
fert iultitiam fine
hdminis, cuideus t acceptd rert luititiam iine open-
a frricedentibus. b fDicitiiis verbis. ~c 1A d'o,vt noiidominetur p. in mcr. cort^ore. T;.Stne
operc,vel labote putrnitcntii per baptifmu.
5,'Ita lant in baptilhio tCi.'la,vt v'tta no vidcatur m! p<r.a.
d , *
fa6l;afuic in virilime bro.quinc6,quia noa pofiec melius fii^niti- caripcr Chrifiu coi- Gene.i7.b. li originale peccatu. Ficbac autcni in oda uo dic cum lapidco cukro , quiainoda- ua ccace, q cric refur- geciuirijois ab elettis
r
bus: fBeati cjuorum remifliE funt inic|uitatcs,& quorii tecta
fQuEinafta. ^Adpocnam. f Aliasbit.
funtpcccata. Beatusvircuinon imputauit dominus pec-
a fVeloriginalcquodalsundced.vcl venia'e. b fCum coniter, cjuodbeatitudaex gratiapet fidem inodo quxratur in quibus (it,.nn in Iuda;is tantum.vel etiam in Gemilibus .
c f Quam Dauid dicit, & .\braham habuit . _
ca*tum . Beatitudo crgo h?'c t in circiicifionc tacum manet, ^ P<^r pfftram Chnfiu «cor.io.a.
f Exfenfuicgisiocjuemes; abfcindccur cocru-
an ctiam in pr?putio?Dicimusenim,quia reputata cft Abra 3 priocarnis^&fpinc'.
INon circuncifio. a TQJiocidcoinquiro,gui-icoi:lUt , dc Abraham, qaad iu !us eft pcr 4 IvUlj IglCUC lunC TCS ll £dem,& eum hoc coniUt,in quo ilatu pouquam eft ciicuncUus,velante,6c licut in eo videbitut,Cc in ali js g Jnj^ facraillCnCl f Cir- crcdi poterit. T Q^ llatu. ^ __'.
hae fides ad iuftitiam.Quompdo ergo reputata ellHn circu- ^ ^^jl?:,: ^-[--„1
a lCumeUet. TEtiam. b TAntequam circuncideretur. c t Soluit. o ..
temdicicur, quiacx viciofa originis no- ftr^ conditione.cra» hitur,qua cx vitiofa lcgc concipiendi ex
pcccato primi homi d cifioncan in prxputid^pNdn in circuncifioncfed in prxpu
IIIS aCCldCntl COnCe- a tEtcuraanteiuftu»,cuiergocircuncifus:Nonfuperflue,fedaccepitfignuincircuncifionis,nonquafie-
pti fumUS , id efl Car- «et,fed qua iaUus oiendetciur. f lam habit.T.
tio. Etsigniiacccpitcircucifionis,fignaculuiuftitiasfidci, q
* flpCAbrahz. b TAntequam circuncideretur. c Et tioc idco . d Auftor fidei .
teft in prxputio , ut fit patcr omniu credetiu pcr prseputiii,
a IpfiuB ctedeie. b Adremifsioncm peccatorum, &bonaopcra.
e AnAot iuliitiai d Qurt ex llde dt pet ezemplum .
vt re'putet,& illis ad iuftitia.fVi fic pater circuciTiois no his
d li.inludzisedhzcbeatitudo. TTintum. fEtiam. e tGentibus.
d
nis concupi fccntia
^ Tres gradus iecit.
•Iili>'*^' Iftiquitas, vel impic-
tas, cu m crcator non
agnofcicur . Pcccaca
t Efc in opcribus . C^iod
non impucac leue .
•J4 Anfclmus.Bc3tifunt illi quorum iniquitates funt rcmif fe in bapcifino , vcl cciam igne dilcdionis poftea Iiquefaft^, & confumpcg,ficuc illius peccacricis cui remifla {\inzpcccatit multjy^uia diU-xit m-Uum.Ex. quorij pcccaca fuperpoficis ad^ib' bonis func teda. Omne cnim.quod tegitur,interius ponitur &hoc vndcdcfupcrducitur. Qnando ii^itur mala,que feci- muSj&cligimus bona,qu^ facimus.quafitegimen rei fuper- ducimus,quamcrubefcimus.Et ita antc ocuios dci tcgutur pcccata , dum cis fupcrducuntur bona f.iiia. ii?.inpr)f 7. c In circunciftone. ideft,tcmporc circuncifionis rcputata cfl; pfi.t xii. fijps Abrah^ad lufritiam. B. P/ofi)eri. j j'e(//«^rx^«.ideft,tcmpore pr^putij.
c Et ftanum. Circuncifio cxtcriordiciturfignuminterio- Q ris.talc fwilicet lignum , quod fit fignaculum habcns fimili- cudmcm fignat? rei , vt ficutcarne libidinis, fic fpoliaretur omnib. fordib. prim^ natiuitatis,& quia nondu dixerat cui' fignil fubdic,iuftiti^,q efi cx fide. Vcl,fignaculum,i.cclans, quodda myirerium^quod ccletur inimicis,i.infidclibus,fer- uctur amici$>i.6dclibus,ad fimilicudinem figilli,f.q, ficuc in oftauodiccircunciditur homo ,fic in oflaua poftlincm fe- pte dicrum fcculi aufcrctur omnis vetuflas culpq , &c pa-ne.
Circuncifio
corruprione in fucu- p
ro. Cofcrcbacauccm Baptir.a«
hOCluo CCporc,qUod prxltantior
bapcifmus nofiro.fce circuacidone»
quodipud nos aqua
bapcifini,hoc cgica-
pud vcceres pro par- ij uulis folafides 14
lo II
12
, pro maioribus vircus fa-
15 crificij,&piohis,qui dc ftirpe Abrah^.my flerium circuncifionis . Mucaca cft aucem per bapcifmum", quia facramentum bnpcifmi perfcilius, &c niagis cominu- nc,& magis gracig plenu. rcmiccit cnim peccaca, augec vir- tuccs,gr;iCiam contcrens coopcrandi , 6i. cfticommune vcri quc fcxiii,quod non circuncilio .
4cIrcnc.Ec qa p lcgalia non iufi-ificabacur homo,fcd in fi- gno daca func popuIo,oiidic quod ipfc Abrahii fine circunci lionc,2Ni finc oblcruationc fabbacoru credidic dco,6<: rcpu- catu cfl: ci ad iuflicia . Sed &c Loch finccircuncjfioncedutt» cftdc Sodomis,pC!pies falutc a dco . Ice placcs deo Noc cu eircc incircunciUis,acccpic mcnfuras mundi fccund^^genc- racionis. Scd & Enoch finc circucifionc places deo,cu cficc homo dci lcgacione fungcbat',& craOacus cfi.Scd &£. rdiqua omnismqlcitudo eorum, qui anrc Abraham fucrunc,iufti, & qui ance Muyfcm,finc lcgc Moyfi iufitficabancur.
•}< Amb.Vciqjfignri,iioipfarcs,icdaltcri'rcicrt,hoccfl:, ^•'- no vcricas,fcd indiciu vcricacis. Vii expreilic fi2nij,.Si expo- *^"* fuit dices,E< ftgnii atcepit circuncifionis ftgnacuLu luHiti^ acjidei. Wn noicogrue Itclligim», q.acircuciiio corporalis lignu cfc p circucifiois fpiricalis . Ergo fignij rnafic docc vcirec vcricas. f Terprtepu. i.per id,quod ci dacu cft tcporc pr^puci j,i. pcr
^ fidem.
1 4- ida. hx' ref.c.jo.
l.i. JaAbrah.
NICOLAVS D B LY RA.
1 Cui drus ac.fert.iu.\di:(\ acccpcac cum ad vicam bcacam fl* ne opcribus , quia opcra humana ad hoc func improporcio- raca,vc pra^didum eH , & fubdicur auitor icas Dauid ad hoc plal. 5 i.a.Bfafi quorum retnif.fitnt iniquita.&c. quod non poccfl licri pcr opcra humana , quia homo non poteft pcr fc refur- gcrt a peccato.Ad hoc enim,qu6d tollatur pcccatum,rcqui ncur ilKjftracio diuin^ gratiar , ficuc lux corporalis ad amo- iioncm tenebra:.
2 Bcatitudo ergo hic.H.c fcripcura allcgaca ad propofitum ap plicaturpermodum qua;ftionis,cumdicitur. Beatitudo ergo i^xc^qux habctur in fpc.
3 In circunciftone ta» .ma.i.fhtwvnetMUm ludaris circiicifis.
4 .Anetiam i»;)rrf.idcfi,GcntiIib.mcircuncifis ?Etrcfpon- tiens .ad hanc quacfiioncm,di.
5 Dicimus enim,quia re.eft ^brah/tfi.ad iu. CcUt habctur Gc- nc.i j.b. fupra alicgatum eft .
6 S^omodoergo hic re.rfl.&i. rcfpondct.
7 7:{on in cir.fed inprx. Quia Abr.iham nondum crat circun cifus , quando hoc di dtum fuit a deo,hoc autcm diftum fuic 3ntcnaciuicatcm ifmaclis.Gcn.is-a. Ec Abraham fuiccircu cirus Ifmaclc iam i j.annorum cxiftcntcvt patct Gcn.iy.d. * £-tfigr,um «(cf.Hic onditur,quod pcr fidcm obcinuic cre-
dcncium
dencium paccrnicaccm. Circa quod fcicndum,quod fimili-
ter Abraham habuic prxccptum circuncifionis, qux fuic fi-
gnum,&: charadlcr fux fidci in fe,&: in fcqucntibus.vndc fic
diffinicur: Circuncifio cft fignum,vcl charadcr dirtingucns Gircuncifio.
Ifracl a gcncibus.Ex hoc igitur formacur calis racio,Qncun-
qucinaliquoduoconcurrunCjVnum vtfigniim tantii,aliud
vt rcs fignata, principalior cft'ibi res fignata,quam fignum,
quia fignum non cft,nifi propter rcm fignatam,vt pacccde
circuIopcndenceancecabcrnam,qui noeft ibi,nifi vcfigni-
ficet vinum vcnale.cumigicurinpacernicaccAbrah^refpc
£lu crcdccuim circucifio fuic, fuic ibi cancum fignu.fidcs au
tem,vcrcsfignaca,ergoobfidemobcinuicdittain paccrnica
tcm,& hoc cft.quod dicitur: Etftgnum accc.f. Abraham.
p Circuncifionis.m carnc.
10 si^>taculHm.ii'.fidei.kAicet,\thqccirc\it\ciiJo efletfigna
culu iufticia^fidcilaccntis inmcnce. ll (^xeflinpritpu.
idcft,qu<E iufticiaciac in Abraham ancc circuncilioncm.
1 2 f^t litpa.omuium crc.per p.idcii ommum Gcncilium ad fi dcm Chnlli vcnicnciumabfquccircuncilionc.
13 f^t rcputc.&iliis ad j«.ticuc,&: Abrahg rcputaca fuit fidcs ad iufticiam antcquam circuncidcrctur .
J4 yt fitpa.ci'CHn.{ci[icct fpiritualiSjq cft rccifio viciorum. I j "hljan his tan.qui.f.ex cir. carnali.cuiufmodi fuut lud^i.
t Sed
^9
Glorord. &NicoIaideLyra'.
6
O
■^
A
Ah-?. in cpiU. »d Gjiiac.
fidem. Vel pfrpraipurum, icjen.in prxputio. idcn,in tcm-
porcpr^putij.
;i ?s^ n enim per lcfienfptrmiljio. Promifliones a\ix funt faila!
Chritk\qua'Abrah^' . Abrr.h.Tenim fadx fuiit ira.vt qui cQ
ita imicarcnti>r , a Chdtio bcncdiccrentur . Chnfto au-
tem ndric,fcdjt.),vc
fldefl.Iudiij. ICariull
j ipanis fafta.
non tarum cflctcxc
ifeft.-.ntar. phr,& tormamflitu
tionis moru , &: opc-
t fyh. rn ni, fcd q nod bcne-
diccrct bcucdichoc
jetcrna imitantibus
eum. ?^o« e.ret le. A-
br.ihaciihircsmun
t «iHi *i Ieg£ di fccudum p: opoli-
peici^nc. eum excmp;um,quia
omncs fil;) cius pff
fidem.Chrili^clido
minus nnindi(ccun-
dum potcftatcm,per
qucin fit bencdictio
B filijs Abraha^.cuipa-
tcr dcdit gcntes,6i
termiiiostcrrx.
b Semini eius. i.crc-
detibus omnibus,qui
funt fcmen Abrah^,
non carnc , fcd imita
^ . tione. Vcl Chfocui
t^6*«f.ir,a. fg^3 jic.^ur prom.f-
* ! lio,quiaineoimplen
e '>{fcpr<«»mV(i.Nonait,noncftin«qu>tas.-Omniscn!inIc- O gcm prcCtencns iniquu?, fcd non ccontra . Qui cnim lcgcin Aitg.inf hon accepcrunt , iniqui dici poflunt, prxuaricatorcs autcm dici non polTunt.
•j^Scdulius.Hoc cft,fublatis rcis dc potcffatc Icgis,data ve
nia^pr^uaricatio nul»
S T Rfciirttur fid«sadin"iitiam. " " ~
tantumjqnifuptcxcircuncifione, ied.&his.quircquunrur
a 5Vtitaami)lectedant,(icutiIle. b tTemporcpixputii. c ^CieQcntiiimoinnium.
veftigiafidei,qua: t cllinprsputio patiis noltri Abraha».
a tCi^l'er fiucm «•(l pater.^uia per c^m e(l promiino,non pct legcm,vel citcuncifinncm, qiix nondu eiat,
b IFacUe^t. c ^Ipll,vel ad opusf-mmisciuldem. d 1 Chrillo. e ^Hoc.rcilicet, ^ lucu
Non cnim per icgem promiflio Abrahas , aut femini eius,d| ^ batorum,neomenia-
a fPofrclVoraliquoiuii^hominumdetotomundo.quieumimitentui.ecinCluiao;, tjui exeona- 3 rnin riminriilrvnic
' tusporsidetomnia. b iiiii. 4 ruin , circunciuonis,
h.tre^s cifet mundi , k(^ pcr iuftitiam fidei . Si cnim, t qui ex 5
a tTantum. b ISolicctfimt. f Ell.r vdicuntui. c THicinconuenientia requuntur.ftjuod. t i.ftuiliata. d , QuaconlatiunumfuilTc Abiaham . e f Inexp!cta,vt iiulii (int h.Tredes.
lacfl. luftificaticni funt,qui per prsuari- cationem legis tue- rant pcccatorcs.Ccf- fat cnimlcxfaiiloru, idcfl', obferuatio fab-
lcgc hxre^desfiuK,^ cxinanita